Үтүөнү үтүөнэн

Урут «общественник»  диэн дьоҥҥо-сэргэҕэ тугу эрэ улахан туһалааҕы оҥорбут, туруорсубут, тэрийбит, тэрийсибит, аатын-суолун ааттаппыт киһини общество бэйэтэ өрө таһааран, чорботон ааттыыра. Билигин төлөппүөнү эрэ туппут, улаханнык хаһыытаабыт «общественник» дэнэр буолуммут кэмэ. Били сороҕор наҕарааданы, бочуоттаах ааты бэйэ икки ардыгар үллэстэр тэҥэ, бу обществонан бэйэтэ бэриллэр статус эмиэ суолтата сүтэн эрэр.  

Ким эрэ кэмэ оннук дииллэр.   Барытын кэмҥэ күтүрүүр хайдаҕа буолла? Оттон киһи сиэрэ диэн баар буолуохтаах эбээт. Киһитийии, сахатыйыы. Эҥкилэ суох эргиччи үчүгэй киһи бу Орто дойдуга суох. Алҕаһаан-алҕаһаан алҕаспытыттан үөрэнэн Киһи таһымыгар тахсаары бу сиргэ кэллэхпит. Өйбүт хойдоору, муударай буолаары, сүрэхпитинэн-быарбытынан аһараары, ааһаары.

Хас да күн тухары социальнай ситиминэн Ил Тумэн депутатын Владимир Федоровы сиилээн-хобулаан биэрдилэр. «Общественник» диэн бэйэлэрэ бэйэлэрин ааттаммыт икки киһи «ойоҕун аатынан уулуссаны ааттаабыт, топонимы бас билбит» диэн сынньаммакка сылаттылар.  Уруккуну хостоон, омугумсуйууга күтүрээн сордоннулар. Хата диэбиккэ дылы, дьон ити кимэ-туга биллибэт «общественниктары» өйөөбөтө, төттөрү Федоровы «наһаа үчүгэй дии кэргэнин өрө тутара,  сүгүрүйэрэ» диэн хайҕаатылар, федеральнай каналлар кытары өйөөн сюжет уһуллулар.

Политиканы ырытар суруналыыстар, бу билигин депутатынан, тойонунан үлэлии сылдьар дьону барыларын кэриэтэ кэтээн көрбүппүт ырааттаҕа эбээт. Владимир Федоров эдэр эрдэҕиттэн политикаҕа, общественнай үлэҕэ кыттар. Бизнесмен, меценат. Наһаа интэриэһинэй олохтоох, өйдөөх-санаалаах. Дьоҥҥо-норуокка олус элбэх үтүөнү оҥорор, өссө да оҥоруон баҕарар. Бу кини бюджетнай тэрилтэҕэ үлэлиир киһи буолбатах ээ. Бэйэтэ сүүрэн-көтөн, хамсанан, кэлэн-баран, кэпсэтэн, тобулан – бэйэтэ бэйэтин оҥостубут киһи. Боростой ыал уола, тойон0-хотун оҕото буолбатах. Ол туһунан «Алтан биһилэх» подкастка миэхэ интервью биэрэн турар. Үчүгэй истин, аһаҕас кэпсэтии тахсыбыта.

Бюджеккэ үлэлиир киһи – бэлэм хамнаска сылдьар, ыарыйдаҕына больничнайа төлөнөр, икки сылга айана боруостанар. Кыһалҕата – хамнаһын кээмэйэ. Оттон предприниматель – ыарыйдын да, өллүн – эппиэтинэһэ бэйэтин эрэ киэнэ. Өссө эн хамнастаан үлэлэтэр дьонуҥ иннигэр эхмиэ улахан эппиэтинэс сүгэҕин.

Владимир Юрьевич 90-с сылы этинэн-хаанынан билбит предпринимателлэртэн биирдэстэрэ. Онон «дьиикэй ырыынак» тыйыс сокуоннарын ааспыт, ууну-уоту туораабыт киһи. Ол иһин ити ынырык ыгыыны тулуйан, хас сырыы аайы тимирэ-тимирэ күөрэйэн тахсан иһэр күүстээх санаалаах дии саныыбын. Итини барытын туораттан кэтээн көрөн олус сөҕөбүн уонна хайгыыбын. Киһи ис күүһэ маннык күүстээх буолуон сөп диэн. Барытын тулуйуохха диэтэххэ, дьэ билбэтим, тостубут элбэх. Уйан-хатан итинник тургутуллар буоллаҕа.

Мин кини ханнык да ыарахан балаһыанньаттан быыс-хайаҕас булан тахсан, өрөйөн-чөрөйөн иһэрин сөҕөбүн. Колоссальная выживаемость. Компромисс – диэн дириҥ ис хоһоонноох өйдөбүл баар.  Урут сэбиэскэй идеологиянан –  фанатизм пропагандаланара.  Идиэйэ иһин олоххун толук ууруохтааххын диэн. Өлүү, толук буолуу- героизм диэн. Ити религиознай фанатизм эмиэ сол курдук буоллаҕа. «Боярыня Морозова»  диэн хартыынаны өйдүүргүт буолуо, икки тарбаҕын чороппутунан өлөрүллэ баран иһэрин.

Биирдэ бэриллибит Орто дойду олоҕун үөрэ-көтө, айа-тута, үтүөнү үксэтэ олорбокко религиознай догматтан дуу, ханнык эрэ идеологияттан  дуу күн сириттэн матыы үчүгэй үһү дуо? Бэйэни, бэйэ санаатын, сүнньүн сүтэрбэккэ эрэ олох олорорго дьулуһуу, олоххо тардыһыы – ол героизм буолуо дьиҥинэн.

Төһөнөн киһи анала улахан, күүстээх да – тургутуута соччо улахан быһыылаах.  Били улахан ойуун-удаҕан эттэтиитэ уһун уонна ыарахан буолар дииллэрин курдук. Миэхэ, холобур, ити төһө да ыарахаттары көрүстэллэр, санааларын күүһүнэн сырдыкка дьулуһар дьону бэрт сэргээн кэтээн көрөбүн. Киһи билбэтинэн туох-ханнык ис санаа бутууругар киирэн ылаллара буолуойа?  Төһөлөөх түлүк түүн уута көппүтэ, санаа-оноо баттыгаһа  тырыта тыыппыта буолла… Киһи диэн кэбирэх ээ, этэ-сиинэ ньуулдьаҕай. Арай санаа диэн баар эбит. Сүр күүһэ. Сүр күүһэ быһаарар эбит бу олоххо – кии буоларгын дуу, киһи буоларгын дуу.

Владимир Федоровы омугумсуйууга күтүрүү сатаабыттар. Кини курдук сахаларга истиҥ сыһыаннаах суох ини, доҕор. Бэйэтин харчытыгар киинэ устар – саха тыла Саха сиригэр сүппэтин диэн. Оҕолорго сахалыы тылынан үчүгэй баҕайы ойуулаах-бичиктээх остуоруйа таһааран уһуйааннарынан буор-босхо тарҕатар. Ол тухары биир да дьыссаат сэбиэдиссэйэ саатар «махтал» диэн биир тылы эппэт. Наһаа дьикти тоҥуй дьоммут. Барыта буолуохтааҕын курдук.

Бу бюджет тэрилтэтин суотугар тахсыбыт кинигэ буолбатах ээ, чааһынай киһи өйүн-сүрэҕин ууран туран бэйэлээх бэйэтэ өлөрбүт харчытынан үчүгэйи оҥорон таһаарар кинигэтэ. «Ээ, чэ баай киһи, таһаардын ээ», – диэн буолар. Баай дьон элбэх ээ, сахалар да ортолоругар. Ким бэйэтин харчытыгар тугу оҥороруй? Отучча сыл саха оҕотун айар дьоҕурун сайыннарарыгар киин тэрийдэ дуо? Тыл сүппэтин, оҕо кыратыттан төрөөбүт тылынан остуоруйа аахтын диэн биир кинигэни бэйэтин харчытыгар бэчээттэттэ дуо? Дойду үрдүнэн Саха сиригэр икки тылы билии култуурата баар диэн киинэ устан көрдөрдө дуо? Саха искусствота, култуурата сайыннын диэн кимиэхэ эмит көмөлөстө дуо? Ким норуот туһугар бэйэтин харчытыгар тугу оҥордо? Төттөр норуот харчытын бэйэтин туһугар туһанар сахалар элбэхтэр буолбатах дуо?

Киһи үтүөнү үтүөнэн төлүөхтээх, сыаналыахтаах. Сатахха биир тылы «махтанабын» диэн эттэххэ туохпут туллан түһүө эбитэ буолла.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru