Ким байыан баҕарар?

Бэҕэһээ биир доҕорум эрийэн чааһы быһа кэпсэттибит. Интэриэһинэй дьону кытары кэпсэтэрбин сөбүлүүбүн, кинилэртэн элбэҕи билэбин.

Буоларын курдук, кэпсэтиибит саха олоҕун тула барар.

-Соторутааҕыта Калуга уобалаһыгар баран кэллим. Олох күөстүү оргуйар: онно көр – собуоттар, манна хайыс – фабрикалар бөҕө туох да балысханнык тутулла тураллар.  Производство тутуута.  Ыллыыр, үҥкүүлүүр, сүүрэр-көтөр кулууптар, стадионнар буолбатах – табаар, бородууксуйа оҥорор дьиҥнээх экономика салаатын тутуулара.

Саха тоҕо ордугумсаҕый? Дьадаҥыта бэрт. Саха байар суола биир эрэ – ынаҕа-сүөһүтэ, сылгыта уонна табата. Тыа хаһаайыстыбатынан эрэ байар кыахтаах. 

Холобур, аҥардас эти ылан көрүөххэ. Саха сиригэр 1 мөлүйүөн киһи олорор диэн буолла. Сылга ортотунан 1 киһи, чэ, 100 киилэ эти сиир диэххэ. Онтон: 50 кг – ынах этэ, 15 кг – куурусса этэ, 5 кг – сибиинньэ этэ, 30 кг – сылгы, таба этэ. Сыанатын ортотунан 500 солк. быһыахха. 100 киилэ эти 500 солкуобайга төгүллээтэххэ 50 млрд солкуобай буолар. Аҥаардас эккэ! Аны онно үрүҥ аскын, бакалеятын эбэн кэбис. Буолунай суума буолбат дуо?

Куурусса этин аны ааҕыахха: 15 киилэни 1 мөлүйүөҥҥэ төгүллээ уонна сыанатыгар 350 солкуобайга таһаар – 5 млрд бу сытар.

Түргэнник ситэр салаа – сибиинньэ, куурусса билигин быстар мөлтөх туруктаах. Сибиинньэни иитэр хаһаайыстыба суох буолла. Нерюнгри птицефабриката тоҕо сотору-сотору сальмонеллезтэнэрий? Киртэн. Сальмонелла – патогеннай бактерия. кууруссаҕа, сымыыкка куруук баар. Киртийдэ, хомуллубата – көбөн тахсар. Дьокуускай птицефабрикатыгар ол суох, тоҕо диэтэххэ, кинилэр санитарнай нуорманы (производство култууратын) тутуһаллар. Нерюнгри птицефабрикатын директора Дьокуускайга олорор дииллэр дии, ол ууна сылдьан хайдах производствотын хонтуруоллуой? Ол иһин фабрикатыгар өтөр-өтөр ыарыы турар.

Биһиги тыабыт хаһаайыстыбатын эһэн баран бачча үлүгэрдээх  харчыны барытын таска таһаара олоробут. Өскөтүн бу сиир эппитин бэйэбит оҥорорбут буоллар бэйэбитигэр хаалыах этэ, бэйэбит фермердэрбитигэр, тыабыт сирин дьонугар.

Улуус баһылыктара стадион, бассейн, кулууп тутарга харчы бөҕө көрдүүллэр, остуолу сырбатан баран ол харчыны барытын производственнай сыахтары тутарга туһаайаллара буоллар…

***

Дьокуускайга 500 бородуукта атыылыыр маҕаһыына баар. Онтон 10%-на эрэ сахалар маҕаһыыннара. Сахалар сетевой маҕаһыыннара икки эрэ – «Мясной двор» уонна «Ферма». Бүттэ. Саатар бэйэбит биир куораппытыгар ас атыытын хотор кыахпыт суох.

Кондитерскай салааны ылан көр. Кэлии кэмпиэти, сакалааты, бирээнньиги, бичиэнньэни мэтийэбит. Эттээҕэр үрдүк сыаналаах. Амтана, битэмиинэ суох кэлии клубниканы 2 тыһ. ылабыт, олохтоох эппит сыанатын – 700 солк. ыарахан диибит. 

***

Саха байар суола биир эрэ – тыа хаһаайыстыбата. Бу айылаах киэҥ-куоҥ, нэлэмэн сиргэ олорон эрэ байар салаабытын мүлчү тутан эрэбит. От бэйэтэ үүнэр, уубут – ыраас, сылгы бэйэтэ сылдьар (кыра көрүүлээх), ынах дэлэй мэччийэр, этэ сымнаҕас, иҥэмтиэлээх.

Сир баайын хостуур тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирэ сатыыбыт, эбэтэр ыһыахтарга бириис туруоруҥ диэн көрдөһөбүт. Кинилэргэ бэйэбит эппитин, үүппүтүн, балыкпытын атыылыахтаах этибит. Оччотугар биир муостаҕа туран ылсар-бэрсэр кыахтаныах этибит. Кинилэр да үчүгэй сүмэһиннээх саха сүөһүтүн этин, Дьааҥы, Мэҥэдьэк халыҥ хаһалаах убаһатын, Булуҥ табатын минньигэс тылын, саха биэтин дьиҥнээх кымыһын иһиэхтэрин баҕарыа суохтара дуо, ама?

Ыччаппытыгар харчы ханна сытарын ыйан биэриэхпитин наада – тыа сиригэр! Буолар-буолбат үөрэхтэргэ үөрэммэккэ, айахтарын ииттэр үөрэххэ киириэхтээрхтэр. Дьэ ол кэннэ баһаалыста хоббиларынан дьарыктанныннар.

Күн аайы хайа ырыаһыт хайдах буолбутун ырытыахтааҕар, ханна ким былчыҥын оонньотон кыайбытын туһунан буолбакка, тыа хаһаайыстыбатыгар дьиҥнээх бородууксуйаны оҥоро сылдьар дьон, предпринимателлэр, фермердэр тустарынан телевизорынан, интернетинэн көрдөрүөххэ, суруйуохха, сырдатыахха наада.

Икки атахтаах баарын тухары – аска наадыйар. Оттон ас оҥоруутугар Саха сириттэн ордук дэлэй сир ханна да суох. 

***

Суруйда Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru