Ыччат хотоҥҥо үлэлиэн баҕарбат. Тоҕо?
Сотору-сотору бассаапка ыччат хотоҥҥо, сүөһүгэ сыстыбат диэн мөҕүттэр суруктар да, видеолар да тарҕаналлар. Тыаттан куоракка көһөн кэлбит дьон эмиэ онно эҕэ-дьаҕа буолсаллар. «Урут, биһиги саҕана», – диэн буолар. Уруккуну уу суурайбыта, былыргыны былыт саппыта.
Куорат сахалара бары тыаттан төрүттээх дьоммут. Онон сорохтор оҕо сылдьан көрбүт, сорохтор бэйэлэрин эттэринэн-хааннарынан хотон үлэтин билбит дьоммут. Ыарахан үлэ. Биир да өрөбүлэ суох сыралаах, хара үлэ. Төһөлөөх ыанньыксыт кыһыннары-сайыннары эрэһиинэ саппыкынан сылдьан сыыстарбыта, тоҥмута, сүһүөх дьарҕата буолбута буолуой? Туалет барыта таһырдьа, уу кэмчи: тааска баттах суунан баран онно таҥас сууйаҕын, онтон ол уунан муостаҕын сотоҕун. Нэдиэлэҕэ биирдэ уопсай баанньыкка суунаҕын.
Хотоммут ол тухары уларыйбат. Былыргы кэбин кэтэн турар. 2000 сыллар ортолоругар киһилии суунар-тараанар, туалеттыыр, таҥас уларыттар сирдээх хотон тутуллан истэҕинэ «еврохотоҥҥо» харчы баранна диэн айдаан бөҕө таһааран ол программаны тохтотон кэбиспиппит. Хотон уутун-хаарын тоҕо тупсарыахха сөбүй диэн.
Мэҥэ Хаҥаласка роботизированнай хотон туталлар үһү диэн сонун-нуомас бөҕө тарҕаммыта. Ханна баарый?
Ыччат билигин атын. Саппыкынан тымныы, сыттаах-сымардаах хотоҥҥо үлэлиир баҕата суох. Сөпкө гыналлар. Аны хамнаһа эмиэ киһи ымсыырбат. Оннук хамнаһы атын да ыраас сиргэ үлэлээн өлөрүөххэ сөп.
Саха хотоно аныгылыы олох ирдэбилинэн сайдыан иннинэ дьону күһэйэн үлэлэтэр кыаҕыҥ суох. Тыа сирин сайдарыгар харчы кутуохха наада диэн мэнэрийбэппит эрэ. Элбиэхтээҕэр хата төттөрү түһэ турар. Элбэх харчы эрэ баар буоллаҕына, ыччат сэҥээриэ. Билигин дьону онон эрэ манчыыктыыгын. Сыаптаан сыппаккын.
Биллэн турар тыа сирин кыһалҕата элбэх. Сир, суол, айан-сырыы, сибээс… Мин ити биир эрэ боппуруоска санаабын эттинним – хотоҥҥо. Технологичнай хотон наада – кнопканан быһаарыллар, үлэлэнэр хара үлэ. Ол иннинэ хотоҥҥо олох фанаттар эрэ үлэлиэхтэрэ. Ол дьон ахсаана хаһан баҕарар аҕыйах буолар.
***
Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru
Фото якутия-дейли.
Аһара сөп суруйуу. Билигин ааспыт үйэ 60-70 см технологиятынан сүөһүбүтүн көрөн олоробут, өссө бу тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга, кэтэх дьон олох да түҥ былыргылыы.
Онон харса суох саҥа технология киллэрилиэхтээх. Ону т/х министерствота ситиһиэхтээх. Бастакы 5-6 сыл төбөҕө да, үүккэ да көрүллэр үбү технологическай сэбилэниигэ ыытыллыахтаах. Оччоҕо сайдыы барыа, дьон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга турунуоҕа.
Саца Технология киирэригэр. Саца т/х оборудованиета наада. Запчаас. ГСМ.Техник инженер.КИПиА спец. Программист. Ону хантан ылабыт. Молуйуонунэн суоhу наада. Оччо5о тиллэр бу харчы.Нерюнгри Птицефабриката банкрот. Омук оборудованиета таах сытыйта. Саца суох. Харчы уоруллан буппутэ.Онно5ор туруусукпут Кытай киэнэ. Хата кинилэр биhигини аhатан тацыннаран чууп чаап дии олоробут 90-сыллартан. Булуугэ биир фермеры киhиргэтэн Газ киллэрбиттэрэ хотоццо ол бу тутууга. Кыайан толообокко муцур иэскэ кииртэ. Ол баар цивилизация5ыт. Киhиргэс бурээт харалары итэ5эйэн. Хантан оннук робот булаллар. И. Маска бэлэхтиир дуо.Хата онтуларыц МСХ харчытын олордон ылыахтара.
Уоруохтара диэн техническэй уонна технологическай перевооружениеҕа харчы көрбөт төрдүттэн сыыһа.
Фермерскэй хаһаайыстыбалар Саха сиригэр ороскуоттарын кыамматтар. Сэбиэскэй кэм саҕана совхоз хотонноругар, уопсайынан тыа хаһаайытыбатыгар ороскуоту барытын грехом пополам судаарыстыба уйунара. Куоракка квартира диэн кыайан булуммаккын этэ оччолорго, ол иhин ким даҕаны куоракка мээнэ барбат этэ. Уерэнэ эрэ.
Агрохолдиннары (унитарнай эбэтэр кыанар баайдар) тэрийиэххэ наада оройуоннарга кыаллар буоллаҕына киин поселоктарын, куораттарын атттыгар, Эбэтэр кормовой базалаах сирдэргэ. Тыалар вахтаннан кэлэн улэлииллэрин курдук. Эбэтэр миграннар да5аны улэлиэхтэрин сеп. Цифровой индустрия5а, производство постепенно кубулутуохха наада – хотоннор буолбакка
1. Частный хотон вымрет однако. Молодежь не захочет – грязно и не выгодно.
2. Еврохотоны, фабрики на сотни голов нужны. Но при этом учесть что там 10-20 работников будут, автоматизация. Остальное население чем займется?
3. Цена будет выше привозной все равно – энергия дороже, зарплата выше в Якутии. Семь лет назад себестоимость литра молока в Краснодаре была 5 рублей, у нас – 50 рублей. Сейчас примерно так же. Это касается любого производства и бизнеса в Якутии, на севере.
Что делать? 1. Сельское хозяйство это не бизнес в Якутии, это нац.безопасность, продуктовый суверенитет и сохранение традиционного уклада, культуры. Господдержка нужна конечно.
2. Смена занятости населения нужна. Удаленной работе учить (интернет не для игр и фильмов). Удаленной продаже своей продукции (сувениры, ножи и тд). Делать здесь и продавать мебель например не выгодно. Дорого и емкость рынка (покупателей, клиентов) мизерная.
Может заняться туризма. Как Вьетнам Таиланд Тайвань. Бедные острава беглых племён из КНР. Ничего туристов кормят всякими гадами. Гусеницей. Люди радуются. Ночные фонари.Катание на дырявых лодках с прошлого века. Сувениры. С/х дорогое удовольствие. Зависимое от капризов природы.Денег нужно много. Мелиорация дороги связь. Земли.Меркурий цеха переработки. Реализация. Техника запчасти ГСМ. Частники не одолеют. Одноразовые помощи тоже не выход. Надо еще кредиты вернуть. Заплатит налоги. Отдаленные фермеры продают масло и мясо всё. Просто держаться на честном слове. Типа старые связи.Заслуга родителей.Родня наверках поддерживает по программе и т.д. Простой человек никак.Да людей мало. Старики вымирают. Молодежь свалил. Дети инвалиды. Нас очень мало. В районы держаться за счет старого поколения. Это больницы шк. Магазины рынки и рабочий класс.Они работают до последнего.Через силу.
Госбюджет держит на плаву якутское село (школа, больница, ЖКХ, электроэнергия, администрация сельсовета). Вообще все оставшиеся в селе семьи могут содержать живность, скот, огороды и этим кормится, как до революции. Хоть какое занятие. Излишки продать городу, только не как “Куораччыт” в рассказе А. Софронова, нашего классика. Надо изучать дореволюционный опыт якутского села вообще
Агрошколы, агрогородки, кооперация, внедрение новых технологий, развитие инфраструктуры сельских поселений, постепенное стирание граней между городом и деревней, как говорили и писали классики, конечно с сохранением сельских особенностей.
Но все это потребует огромных вложений, развитой агронаучной базы, разумного контроля и т.д. Кто этим будет заниматься?
Некое “размытое” государство, заботливый батька, типа Лукашенко, в ручном режиме( даже если такой у нас появился бы, это тоже не выход), некие богатые спонсоры, сами крестьяне???
При этом надо учесть, что даже в лучших географических и др. условиях чем наше, в том числе и на пресловутом Западе, сельское хозяйство не всегда рентабельно.
Но что то делать надо. Ибо село не только источник здоровой пищи( что тоже очень важно), но сама душа народа коренится в нем.