СИРБИТ ХАМСЫЫР!

Бу сыл олунньу 25 күнүгэр “Талбан” биэриигэ, урут аахайыллыбат эрээри олохпутугар улахан суолталаах кыһалҕа таарыйылынна. Онно сир хамсааһынын туһунан тус дьарыктаах исписэлиистэр этиилэрин иһиттибит.

​Бу  биэрии 1 ый иннинэ, тохсунньу 27 күнүгэр “Сирбит хамсыыр дуо?” диэн ыстатыйабын куйаар ситимигэр тарҕаппыттар этэ. Онно сирбит үрдүгэр куһаҕаны эрэ аҕалар, тугу да харыстаабат айылҕа дьайыытын туһунан сырдатыллыбыта. “Талбаҥҥа” биэрии итини чуолкайдыыр, дьону уоскутарсыаллаах ыытылынна дии санаатым. Билиҥҥи кэмҥэ алдьатыылаах сир хамсааһына таҕыстаҕына хайдах буолуохпут, ханна барыахпыт биллибэт эбит. 1991 сылга Саха сирин территориятыгар 22 сейсмическай станциялар баалларын оччотооҕу исписэлиистэр аҕыйах диэн элбэтэргэ туруорсаллара. Билигин биллэхпитинэ, ол 22-тэн13-һэ эрэ хаалбыт. Оччолорго Б.Козьмин американскай сейсмическай станцияны ыллыбыт диэн үөрэн кэпсиирин өйдүүбүн. Сатаан кэпсэтэн ылар буоллахтара.  Кэпсэтиигэ кыттыбыт Макаров диэн эдэр киһи Б.Козьмины солбуйар эбит, Борис Михайлович муспут баай матырыйаалын салгыы сайыннарар улахан соругу толорор эбээһинэстээх. Киниэхэ бу уустук үлэтигэр ситиһиини эрэ баҕарыахха. Кэпсэтии кэмигэр наукаҕа харчы тиийбэтэ, үбүнэн сөптөөх хааччыллыы суоҕа көһүннэ. Үлэлиэх да дьон олордохторо ол. Үгүс сыранан урут оҥоһуллубут, Саха сиригэр ханна сир хамсыахтааҕын ыйан биэрэр сейсмическай каартаны эбии толорон иһиэхтээх этилэр буоллаҕа.Баҕар саҥа, урут биллибэт учаастакка сир хамсыан сөбө көстөн кэлиэ турдаҕа. Ыҥырыллыбыт учуонайдар Саха сиригэр урут ханна күүстээх сирхамсааһына буолбутун, ол хатыланыан сөбүнкистии барбакка эттилэр, каарталарыгар көрдөрдүлэр.

​Кэпсэтиигэ, бириэмэ тиийбэтинэн быһыылаах, билигин улахан тутуулар барыахтаах Булуҥ уонна Алдан оройуоннара ахтыллыбатылар.  “Верхоянскай арҕас хайа – Лена төрдө – Хотугу Муустаах муора арыылара – Исландия – Атлантическай акыйаан уу аннынааҕы арҕаһа – Индийскай акыйаан уу аннынааҕы арҕаһа”курдуктары хабан ааһар, аан дойдуга биллэр, сир хамсыыр балаһата ахтыллыбата. Лена төрдүгэр Найбаҕа улахан порт уонна кыра АЭС тутар былаан баарынан ити тумнуллубакка бэлиэтэниэхтээх этэ. Ити балаһаҕа киирэр Исландияҕа, Индияҕа сир хамсыыр сураҕа иһиллэр, оттон биһиэхэ итинник эрдэ буолбуттаах, ол билигин хатыланыа суоҕа дуо? Алдан салааларыгар, урукку бырайыактары тилиннэрэн, улахан кыамталаах ГЭС-р тутуллар буоллулар. Дальнай Востогу электроэнергиянан хааччыйаары. Онно эмиэ сир хамсыыр куттала баара ахтыллыбата, тумнулунна. Биир ГЭС быһытын үрдүгэ 270 м буолуохтаах, итиннэ мунньуллар ууга кыыл-сүөл үйэлэргэ олохсуйбут сирдэрэ, ыраас дьүүктэлэр, кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл, үүнээйи тимирэр кутталлара баар. Оттон сир хамсыыр түгэнигэр быһыт алдьанарыттан содул төһөтө биллибэт. Экологтар урут учуонайдары кытта кыттыһан бырачыастааннар, ити бырайыактар тохтотуллан тураллара.  

​Исписэлиистэр “Талбаҥҥа” “автершок” диэн өйдөбүлү быһаардылар. Сир хамсаатаҕына, уоскуйбакка дьигиһийэрэ эбии хатылана турара автершок дэнэр. Ол сир тутулун эбии кэбирэтиэн сөп. Ити сир аннынааҕы ядернай эһиилэргэ эмиэ сыһыаннаах. Камчаткаҕа сир хамсаабыта сыл аҥаарыттан орто  эрээри, ити этэр автершокпут сотору – сотору хатыланарын телевизор кэпсиир. Өссө “форшок” диэн өйдөбүл баар. Бу сир хамсыан эрэ иннинэ биллэр мөлтөх сигнал таба туттарбатын этэллэр уонна итини аан дойду үрдүнэн үөрэтэллэр да, билигээҥҥэ диэри кыайан быһаара иликтэр.Сир хамсааһына ханна буолуон сөбүн сабаҕалыыллар, оттон күнүн-дьылын этэн биэрэр аан дойду үрдүнэн кыалла илик.  Бу дьону куттааһын буолбатах, сир аннынааҕы быһылааннар (процесстар) олус уустуктар, таайылла илик таабырыннаахтар. Сир баҕар бүгүн, баҕар 50-100 сылынан хамсыан эбэтэр олох да хамсыа суоҕун сөп. Холобур, Спитакка (Армения) 1988 сылга сир хамсаан куорат урусхалланыа, 25 000 киһи өлүө диэн ким таайыа баарай. Кыһалҕа уустуга итиннэ сытар, ол иһин тутуулары ыыталларыгар (объект тутуута, турба тардыыта, о.да.а.) сейсмологтартаныйыталлара, кинилэри кытта сүбэлэһэллэрэ хайаан да наада. Б.Козьмин 15 сыллааҕыта биэрбит интервьютыгар Дьокуускайга 7 бааллаах сир хамсааһына буоллаҕына таас дьиэлэртэн туох да орпотун эппитэ. Итиннэ 4-5 этээстээх урукку дьиэлэр ахтыллаллар, билиҥҥи 12-16 этээстээхтэри ахта да барбаккын. Сахалин Нефтегорскай куоратыгар 1976 сыллаахха сир хамсаан куорат олоччу урусхалланан, 1989 киһи өлөн улахан айдаан тахсыбытын өйдүүбүт. Улахан хамыыһыйа дьиэ тутуутун хаачыстыбата мөлтөҕүн, ордук панеллары холбуурга сваркалыыр үлэ куһаҕаннык ыытыллыбытын быһаарбыта. Биһиэхэ КПД дьиэлэр панелларын сварката, 14-16 этээстээх дьиэлэрбит тутуулара хайдаҕын ким билэрий,бэрэбиэркэлиирий, итиннэ ирдэбил хайдаҕый? “Талбан” биэрии итинник уустук ыйытыктарытутааччылар, үрдүкү былаас уонна хонтуруоллуур туһааннаах уорганнар иннилэригэр саамай сөпкө туруорда. Олор туох түмүгү оҥороллорун күүтэбит.

***
Иван БУРЦЕВ, 26.02.2026 с.