Сэдэх хаартыска көһүннэ

Булуу уокуругун аттакылара

Билигин куйаар ситимэ сайдан ахан турар кэмигэр киһи араас сэдэх хаартыскалары, матырыйааллары кэбэҕэстик булуон сөп. Ол курдук Религия устуоруйатын судаарыстыбаннай түмэлигэр (Санкт-Петербург) “Снимки из жизни скопцов Вилюйского округа Якутской области. XX в.” диэн биир бэрт кэрэхсэбиллээх хаартыска харалла сытара көһүннэ. Биһиги сабаҕалыырбытынан, бу манна Антоновка аттакы бааһынайдара көстөллөр.

Биллэрин курдук, бастакы аттакылар Саха сиригэр  1861 с. көскө ыытыллан кэлбиттэрэ уонна Өлүөхүмэҕэ, Дьокуускай Мархатыгар олохсуйбуттара. Оттон Ньурбаҕа аттакылар 1876 с. кэлбиттэрэ уонна Эриэн Кутаҕа сир быстаран ылан Антоновка диэн дэриэбинэни олохтообуттара. Сүрдээх үлэһит, кыайыгас дьон эбит. Атах төрдүттэн Убайааҥҥа дылы ойууру солооннор өрүс сыырын үрдүгэр бааһына бөҕөтүн оҥостубуттар. Бөҕө-таҕа дьиэлэрдээх, биир уулуссалаах дэриэбинэ туттубуттар. Үлэһит киһи хаһан баҕарар байылыат олохтоох буолар. Онон аттакылар бурдук бөҕөнү үүннэрэн, оҕуруот аһа, хортуоска олордон быр-бааччы олорбуттар.

Антонов К.А. (1884-1964)

Кинилэргэ үлэһитинэн наймылаһан сахалар эмиэ сылдьаллара үһү. Ньурба бастакы прораба  Антонов Клим Афанасьевич ол туһунан маннык ахтыбыт: “…Аттакылар бэйэлэрэ дьиэ иһигэр лааппылаахтар, барыта 5-6 ыалга үлэҕэ былдьаһыкка сылдьыбытым. Онно чэҥкир оҕуруот аһыгар, окко, бурдукка үлэлиибин, ат тутабын. Огурсуу, хортуоска үүннэрэбин. Күн аайы оҕуруокка сыыс оту ичигэстиибин. Дьэ, миэхэ күһүн ахсааным таһынан үчүгэйдик сырытта диэн, убаастаан, ырбаахылаах ыстаан таҥаһы биэрдилэр. Итигэннэ түөрт солуур хортуосканы биэрдилэр. Итигирдик мин алта сайын сылдьыбытым. Боруоста оҕолорун курдук туппуттара. Дьоҥҥо биллэр ааттара Дьөгүөр Иванович Дьэрэмиилэптэр диэн этилэр. Биирдии бэчээтинэйдээх дьон. Кырдьаҕас аҕалаах этилэр. Улахан быраата маастар киһи этэ. Куочайга хас да буолан таҥара дьиэтин туппуттара. Чаһыыны эҥин бэйэтэ оҥорор киһи этэ. Мас иһити токарнай станогунан оҥороро. Бары аттакылар…”.

Оттон бу хаартыскаҕа тоҕо чуолаан Ньурба аттакылара түспүттэрий диэҥҥэ маннык хоруйдуохха сөп. Ол кэмҥэ Бүлүү уокуругар аттакылар олохсуйбут бөдөҥ дэриэбинэлэрэ Антоновка эрэ баара.  Хаартыскаҕа төрөл, улахан уҥуохтаах, сэнэх таҥастаах-саптаах дьон, биэс-алта дьиэ уонна соппулуот көстөр. Үксэ эр дьон түспүттэр курдук, биир-икки дьахтар мөссүөнүгэр майгынныыр баар. Илиилэригэр чүмэчилээхтэр, ортоку киһи таҥара күлүгүн туппут, кини кэннигэр улахан кириэс көстөр, ол аттыгар маҥан таҥас быаны санныларыгар быраҕыммыт дьон көстөр, кинилэр, бадаҕа, эмиэ маҥан таҥаһынан бүрүллүбүт хоруобу сүгэн тураллар. Ол аата бу киһини көмүү түгэнин түһэрбиттэр эбит. Аттакылар киһини көмүүнү олус өрө көтөҕүллүүлээхтик, тэрээһиннээхтик оҥороллоро биллэр. Холобур, биир аттакы ол туһунан маннык суруйбут: “…Похороны были торжественные, гроб поставили и везли на катафалке под белым балдахином; сопровождал хор певчих, много священников и народа” (Волков Н. Секта скопцов. 1931). Антоновкаҕа кинилэр кылабыыһаларыгар дьон мэҥэлэрэ, кириэстэр билигин да бааллар.

Аттакы кылабыыһатыгар охто сытар кириэс. Петров Н.Г.-Буруулгун 1989 с. түһэриитэ.

 Аттакылар, төрөөбөт-ууһаабат буоланнар, ахсаан өртүнэн аччаан испиттэрэ биллэр. 1876 с. 100 аттакы кэлбит буоллаҕына, 1881 с. – 62 киһи, 1888 с. – 59 киһи, 1899 с. – 44 киһи, 1905 с. – амнистияҕа түбэһэн көһөр кэмнэригэр 40 киһи ордубуттар эбит.

 Кинилэр барар сылларыгар «Сибирская Жизнь» хаһыат 143 №-гэр маннык бэлиэтээһин тахсыбыт: “Последние скопцы Антоновского селения, Вилюйского округа, отбыли в Россию в июле с. г., прожив в этом селении около 20 лет. Не мало трудов положили скопцы, обратив непроходимые леса в прекрасные хлебопахотные поля. Но не только в этом была польза от скопцов: они привили среди окружающего населения хлебопашество и огородничество.

 Заменившие скопцов новосельцы едва ли продержатся так долго и окажут такое благодетельное влияние на население своим трудолюбием и нравственной жизнью. «Як. Кр.»”.

 Онон аттакылар Ньурба устуоруйатыгар, сайдыытыгар ураты суолу-ииһи хаалларбыттара. Онуоха бу билиҥҥитэ кинилэр олохторун туоһулуур  соҕотох хаартыска көстүбүтэ бэрт дьоһуннаах түгэн буолар.

***

Борисов Б.Б., кыраайы үөрэтээччи