Кытай уларыйбыт

Сайыны быһа уолбун кытары үөрэх туттарсан баран аны кыыспын аралдьытаары, баҕа санаатын толорон Кытайга шопинныы баран кэллим. Үс дьахтар түөрт кыыспытын субуруппутунан Кытайга аттанныбыт. «Бюджетнай вариант» диэн сиринэн суолу таллыбыт.

Кытайга үөрэммит билэр кыыстаахпыт – Мария Абрамова, бэйэтэ «MyTour» диэн тэрилтэ арыйан айан дьонугар сүбэ-ама буолбута быданнаата. Кини нөҥүө хаста да араас сиргэ айанныы сылдьыбыппыт, онон эмиэ Мария үрдүгэр түстүм: «Кулу да сабаас!». Биһиэнэ барыта ыкса-тиэтэл буоллаҕа.

Урут Кытайга иккитэ сылдьыбытым. 15 сыл анараа өттүгэр. Бастаан ийэлээх аҕабын эмтэтэ диэн Даляньҥа, онтон  муораҕа кыралары уонна аҕабын Байдайхэҕэ илдьэттии сылдьыбытым. Оччолорго кытайдары да, астарын-үөллэрин, майгыларын да олох сөбүлээбэтэҕим. Улахан култуурата суох, мээнэ сыыҥтыы-силлии сылдьаллар, этиһэн эрэр курдук күргүйдээн, ыһыытаан-хаһыытаан кэпсэтэллэрин атыҥырыы көрбүтүм.  Аны табаардарын сыҥалыыллара сылаата, ылбатахха кырбыах айылаах дьүһүлэнэллэрэ, элбэхтэрэ-хаардара… кэбис-кэбис, антах сылдьыҥ дии санаабытым.

Онтон бу быйыл, ыарырҕата-ыарырҕата да буоллар, бардым. Аны бу сахха Кытайга тахсыы визалаах этэ, биэстэн аҕыйах киһи тахсыа суохтаах. Ханна-ханна сылдьаргын визаҕа ыйаҕын уонна ол эрэ сиргэ сылдьыахтааххын диэн. Онон турфирма нөҥүө виза оҥоттордубут. Барыта электроннай. Кумааҕытын  Кытайга тахсан баран таможняҕа ячейкалар бааллар, онтон ылаҕын.

Дьокуускайтан Благовещенскайга диэри барыыга такси булар кыһалҕалаах соҕус эбит да буоллар, Благаттан дьону аҕалбыт таксилары буллубут. Икки «Тойота-Приус» массыынанан сэттиэ буолан, хас биирдиибит 9-туу тыһыынчаны төлөөн айаннаатыбыт.  Такси сыаната 10 тыһ. эбит, ол гынан баран Благаттан кэлбит  таксистар ыксыыр буолан биһигини 9-туу тыһ. илтилэр. Дьокуускайтан аахтахха оруобуна 1 суукканан тиийдибит. Парому Хачыкаатынан туораатыбыт, сыаната биир пассажирга 250 солк.

Аара иккитэ-хаста тохтоон аһаатыбыт. Анараа диэки айаннаан истэххэ бензин сыаната лаппа чэпчээн иһэр. Суоппардар бэтэрээ диэки «СибОйл» уонна «Саханефтегазсбыт» АЗСтартан кутталлар. «Туймаада Нефть» бензинин сирэллэр.

Нерюнгри заправкатыгар туалеттара чэнчис, ону ааһан «высокотехнологичнай»: хас сырыы ахсын унитаз хаппаҕын түһэрдэххинэ, олорор сиргэр саҥа салаппааны тэлгээн иһэр. «Однако», – диэн сөхтүбүт.

Хаҥалас, Алдан, Нерюнгри улуустарын уҥуордаан Амурскай уобаласка таҕыстыбыт.  Тыындаҕа аатырбыт бүрээттэр кафелара сабыылаах эбит, түүн 02ч.00 диэри үлэлиир  үһү, онон хойутаан тиийбиччэ минньигэс буузаттан маттыбыт.

Суолбут Саха сирин территориятыгар ону баара үчүгэй баҕайы, биир сиргэ асфальтын саҥарда сылдьаллар. Син онон-манан охсуулаах да буоллар, бэрт-бэрт. Амурскай уобаласка трасса быдан саҥа үһү да, «үнтү тэпсибиттэр, уорбуттар» диэн суоппардарбыт мөҕүттэллэр. Уопсайынан благовещенскайдар наар атыттарга ымсыырар майгылаахтар эбит дии санаатым. Мин көрүөхпэр суоллара наһаа үчүгэй, хас да сиргэ өрөмүөн бара турар да буоллар. Биһиги хоту, арҕаа, илин сытар улуустарбыт суолларыгар холоотоххо ыт баһа төкүнүйэр суола.

Ону дьоммут: «Сахалар суолгутун наар өрөмүөннүүллэр, биһиэнин суох», – диэн аны биһиэхэ ымсыырдылар. Бай!Биһиги  наар «биһиэхэ куһаҕан, атыттарга үчүгэй» диэн ытанабыт дии оттон.

Благовещенскай куораты өрүү күлүү-элэк курдук кэпсииллэр. Мин көрүөхпэр оннук айылаах дьадайан, буомуран турар куорат буолбатах. Уулуссалара киэҥ-куоҥ, суоллара-иистэрэ көбүс-көнө, тутуу диэтэххэ балайда барар эбит. Ол да буоллар, олохтоохтор куораттарын сөбүлээбэттэр, бэйэлэрин итэҕэс сананаллар эбит.

Өссө биир киһи этэр: «Амур уобалаһын нүөмэрэ – 28. Холбоотоххо 1 сыыппара тахсар. Ааспыт олохторугар аньыыны-хараны оҥорбут дьон Благаҕа төрүүллэр. Кармаларын ыраастаары». …Сөҕөҥ баран сөтөллөн кэбистим. Мин төрөөбүт нэһилиэгим, куоратым, дойдум туохтааҕар да күндү, олох итинник саҥарыам суох этэ.

Аны куораттарын саамай үчүгэй үтүө миэстэтэ диэн  Амур өрүс кытылын ааттыыллар. Тоҕо диэтэххэ «онтон Хейхе куорат түүҥҥү уота көстөр» үһү. Оттон бэйэлэрин кытылларын тоҕо уотунан киэргэппэттэр, кытайдар ымсыырыахтарыгар диэри? Аны кытайдар анараа биэрэккэ эмиэ өрүс үрдүгэр сынньаналлар, балыктыыллар, тиэрэ түһэ сытан күн уотугар сыраллаллар. Көрдөххө эмиэ Блага кытылын одуулаан олороллор. Баҕар ымсыыраллара буолуо, ээ?

Благаҕа тиийэн бастакы уочарат речпорка кэлэн Хейхеҕэ диэри сарсыҥны паромҥа билиэт ыллыбыт. Икки кассаттан биирэ бүгүҥҥу паромҥа, иккиһэ сарсыҥҥыга атыылыыр эбит. Оскуола саҕаланан эҥин быһыылаах кассаҕа уочарат суоҕун кэриэтэ. Субу тахсар паромҥа билиэт ылар дьон быһа киирэн ылаллар эбит. Быһа киллэримээри киҥир-хаҥыр саҥарса сыстыбыт эҥин.

Аны төннөр билиэти ылыахха да, ылымыахха да сөп эбит. Уонна хаһаҥҥыга баҕар ылар эбиккин. Хаһан баҕарар, хаска баҕарар төннүөххүн сөп диэтилэр. Ол гынан баран сокуоннай сааһын ситэ илик оҕолоохтор төннөр билиэккитин ыларгыт ордук. Таможняҕа (Россия өттүттэн) сураһаллар, оҕолоох дьон докумуонун олус сирийэн көрөллөр. Таһааран хаалларан кэбиһиэхтэрэ дииллэр быһыылаах. Паром билиэтин сыаната удамыр – 1,5 тыһ. солкуобай эбит.

Благаҕа «Красная» диэн гостиницаҕа түстүбүт. Сарсыныгар 1,5 чаас иннинэ речпортка кэллибит. Томожняны ааһарга элбэх бириэмэ барар диэн. Блага гидтара таможенниктары бэркэ билэр дьоно быһыылаах, группаларын быһа киллэртииллэр. Аны причалларыгар барыта кирилиэс, чымадааннаах, инбэлиит дьон пандустара суох. Баар да буоллаҕына туох да аһара туруору. Тоҕо да киһилии оҥорботторо буолла. Барыта эргэ, салыҥ оҥоһуулаах.

Анараа паромунан туораан баран, ячейкаттан визавытын ыллыбыт. Кытайдарга нолуок төлөөтүбүт (киһиэхэ 100 юань), онтон хонтуруолу аастыбыт. Барыта сып-сап. Кытайдар судургутук бэрэбиэркэлииллэр эбит. Тахсарга да соннук, мучумаана суох. Уочараттыаххын эрэ наада.

Биһигитин анараа өттүгэр гид көрсөн офистарыгар илтилэр, таһаҕаспытын хосторугар уурдулар уонна күүлэйдээҥ диэн буолла. Киэһээ 18ч.58 мүн. поеһынан Харбиҥҥа барабыт. Хейхе тимирин суола эргэ, куһаҕан буолан аныгы түргэн сырыылаах поездтар сылдьыбыттар эбит. Онон биһиэнин курдук вагоннардаах поеһынан айанныыбыт. Ол поезка ресторан-вагон диэн суох, ыһыккын бэйэҥ ылаҕын.

Кытайдар били урукку курдук күргүйдүү сылдьаллара ханан да суох. Нап-наҕыллар, холкулар, үөрэ-көтө сылдьар буолбуттар, аны туран. Астара-үөллэрэ нууччаларга чугаһатан эбитэ дуу наһаа аһыыта суох курдук. Бэйэбит кытай рестораныгар үөрэммиппит оччо эбитэ дуу, аһыырҕаппатыбыт.

Билигин киһи барыта интернетинэн табаар атыылаһар буолан, ырыынакка майгынныыр маҕаһыыннарга турар кытайдар сыаналарын урукку курдук хас да бүк түһэрбэт буолбуттар үһү.

***

Кытайга тахсаргар «Алипей»  диэн интернет-сыһыарыыны төлөппүөҥҥэр хачайдаан туруорар эбиккин. Загранпааспаргын сканнердыыгын, ааккын-суолгун, төлөппүөҥҥүн суруйаҕын. Онтон гидтэр телеграм-каналга аадырыс биэрэллэр, олорго суруйдаххына, солкуобайгын юаньҥа уларытан биэрэллэр. Биир юань сыаната 11,7-11,8 солкуобай, курса күн аайы халбаҥныыр.

«Алипейыҥ» халлаан күөҕэ өннөөх QR-кодун ыытаххына юань кэлэн түһэр. Аны биир куттала диэн күн аайы кыра-кыра сууманы уларыттаххына, картаҕын Россия бааннара арааран кэбиһиэхтэрин сөп. Биир аргыспыт ВТБ картатын блоктаан кэбиспиттэрин Хейхеҕэ кэлэн эрэ баран биирдэ холботтордо. Хейхе, Россия таһыгар турар буолан, российскай симка хабар.

Наар Кытайга сылдьар атыыһыттар өссө «Вичат» диэн сыһыарыыны хачайдыыр эбиттэр. Кытайга киирэн баран ол «Вичатынан» табаар сакаастыыллар эбит, табааргын гостиницаҕа бэйэлэрэ аҕалан биэрэллэр дииллэр. Туһана үөрэннэххэ бэрт устуука быһыылаах. Ол сыһыарыыга кэпсэтиэххин да сөп, төлөһүөххүн, такси, табаар сакаастыаххын да сөп эбит.

Кытайдар кумааҕы харчыны соччо сөбүлээбэттэр эбит, электроннай төлөһүүнү ордороллор: такси буоллун, маҕаһыын, кафе буоллун.  «Алипей» нууччалыы тылбаастаах, онон түргэнник быһаарсыахха сөп. Ити сыһыарыынан такси эмиэ сакаастыаххын сөп. Уулуссаҕа куоластаан эмиэ такси тохтотуохха сөп, сыанадара чэпчэки, хас биэрэстэни барбытынан төлөттөрөр. Такси шашката күөх өҥнөөх буоллаҕына ол аата иллэҥ, илиигин ууннуҥ да кэлэн иннигэр хорос гына түһэллэр.

Оҕолор интернеккэ ордук сыстаҕас дьон тылыбыратан олороллор, туох да  гид, помогайка наадата суох. Ханна туох баарын тута тэһэ көрөн биэрэллэр. Тылбаасчыппыт эмиэ электроннай, бэрт баҕайы.

***

Кытайга тахсаат да симка ылар ордук эбит (100 юань). ВПН холбоотоххо туох баар бобуллубут, бобуллубатах сыһыарыы барыта үлэлээн барар, бассааппыт эмиэ тиллэр. Биир куһаҕана диэн атын куоракка бардаххына, кытай симката арахсан хаалыан сөп. Ол иһин хас да хонор куораккар симка ылар ордук эбит.

***

Хейхе – Столичка ырыынак курдук, арай уратыта диэн улахан, табаарын арааһа  уонна сыаната чэпчэки. Сатаан көрдүүр киһи ону-маны барытын булуон сөп быһыылаах. Оттон Харбиҥҥа бренд сырсыыта. Бары бреннэр барыта бааллар. Арай Reebok, Massimo Dutti суох эбит. Сахалар саамай сөбүлээн таҥнар Uniqlo фирма хас эргиэн киинин ахсын баар. «H&M сабыллар, табаарын тобоҕун чэпчэкигэ атыылыыр» диэн сонун баара да,  хаачыстыбата уруккута буолбатах эбит диэн сирилиннэ.

Харбиҥҥа туристар эрэ буолбакка кытайдар бэйэлэрэ эмиэ сөбүлээн сылдьар Арбаттаахтар. Нууччаларга «Арбат» дииллэр, бэйэлэрэ киһи тыла тостуох туох эрэ диэн ааттыыллар. Онно дьэ маҕаһыын арааһа, таҥастан аска диэри атыы-тутуу дэлэгэйэ.

Кытайдар кылабачыгаһы, оһуору-мандары, чээлэй өҥнөрү сөбүлүүллэр ахан, онон таҥастара-саптара уратылаах. Биһиги төттөрү судургуну ордорор буоллахпыт.

Кытайдар зумердара эмиэ биһиги ыччаппыт курдуктар. Таҥастара-саптара – бренд, тутталлара-хапталлара оҕотуҥу, «няшнай» диэххэ сөп. Ачыкылаах оҕо элбэх. Элэккэйдэр, син английскайдыы онон-манан өйдүүллэр. Табахтыыр ыччат аҕыйах, вейп диэн бобуулаах быһыылаах хата. Аниме курдук таҥныы-саптыы, араас өҥнөөх харахтар, баттахтар… Мультик курдук оҕолору балайда көрүөххэ сөп.

***

Саха сириттэн, Россия араас куораттарыттан 9-с, 11-с кылаас кэнниттэн Харбин колледжтарыгар ыччат бөҕө үөрэнэ кэлэр эбит. 1:4 диэн программалаахтар эбит. Сылга төлөбүрэ 220 тыһ. диэтилэр. Сир анныттан итии уу тахсар сиригэр  сөтүөлээн чомполоно сылдьан: «Хата хайаан биир да саха суоҕуй?» – диэн ыйытабын. Саҥарбыт саҥам дорҕооно симэлийэ илигинэ кэннибиттэн: «Дорообо, баарбын», – диэн саҥаны истэн эргиллэ түспүтүм, Дьокуускайга көрбөтөҕүм биэс сыл буолбут киһим арай турар эбит!

Оҕотун үөрэххэ аҕалан киллэрбит. Биир сыл кытай тылын үөрэтэллэр эбит, онтон дьэ идэлэрин талаллар диэтэ. Үөрэнэр сирдэрин, олорор уопсайдарын хайҕаата ахан.

Уопсайынан Кытай,кытайдар наһаа уларыйбыттар, сайдыбыттар. Олох уонча сыллааҕыта көрбүт кытайдарым буолбатахтар. Гостиницаларыгар роботтар сууйаллар-сотоллор, барыта электроннай мэнэйдэһии, таҥастара-саптара, тэриллэрэ  хаачыстыбата туруору тупсубут. Кырдьык, сайдыылара биһигини быдан баһыйан инники сүүрэ турбут.

***

Онон айаммытыгар барыта биир киһиэхэ 60 тыһ. бараатыбыт: таксибыт кэлэ-бара Благаҕа сыаната, паромнарбыт, гостиницабыт, поезпыт сыаната киирдилэр. Онтон таһынан аспыт, атыылаһыыбыт, көрбүт-нарбыт, массааспыт –  бэйэбит суоппутугар.

Балаҕан ыйын 15 күнүттэн Кытайга тахсар виза суох буолар. Ким загранпааспардаах 1 ыйга диэри Кытайга көҥүллүк сылдьыан сөп.

Дьокуускайтан Харбиҥҥа диэри быһа рейс баар, 2,5  чааһынан тиийэҕин. Билиэт сыаната сайыҥҥы кэмҥэ биир киһиэхэ кэлэ-бара 90 тыһ. этэ. Кыһын 19-23 тыһ. диэри түһэр диэччилэр. Эбэтэр ким уһун айаны тулуйар биһиги курдук Благанан тахсыаххытын сөп. Паромҥа биир киһиэхэ 30 киилэҕэ диэри босхо.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru

P.S.: Суоппардарбыт кэргэҥҥитигэр тоҕо виски аҕалбатыгыт диэн ыйыттылар. «Кытай пиибэтэ, арыгыта сыаната да чэпчэки, киһи да өлөттөрбөт», – дииллэр. Ону: «Арыгы-дьаат», – диэтибит. Дьиҥинэн, билбэтэх дьыалабыт буоллаҕа. Урут хаһан эрэ «Хеннеси» коньяк аҕалбыппыт кырдьык үчүгэй этэ.