Александр Жирков «Сахалыы эйгэни тэрийии» сүбэ мунньаҕар төрөөбүт тыл инники дьылҕатын тула кэпсэтиигэ кыттынна

Мэҥэ Хаҥалас улууһун киинигэр Аллараа Бэстээххэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэҕэ Ил Дархан тылы сайыннарыыга сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Сергей Местников бэрэссэдээтэллээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин тылы сайыннарыыга көһө сылдьар мунньаҕа киэҥ далааһыннаахтык ыытылынна. Манна Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин миниистирэ Нюргуна Соколова, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын миниистирэ Афанасий Ноев о.д.а. кытыннылар.

Александр Жирков тыл, үөрэх уонна сир-уот ааттарыгар тохтоон, федеральнай сокуоннарга киирбит уларытыылары билиһиннэрдэ.

«Олоҥхо төрүт үгэһи кытта быһаччы ситимнээх. Саха тылын сүмэтэ, баайа бүтүннүүтэ олоҥхоҕо сылдьар. Төрүт үгэс быһыытынан суолтата сүрдээх улахан. Уһуйааҥҥа, оскуолаҕа оҕолорун төрөөбүт тылынан үөрэтиигэ сырытыннарыан баҕалаах төрөппүт элбэх. Манна баҕа санаа баар буолуохтаах, бииргэ үлэ барыахтаах. Сир-уот ааттарыгар сахалыытын суруйууга сөптөөх үлэ бара турар. Сахалыы хайаан да суруллуохтаах уонна ол сөпкө буолуохтаах. Итини ханнык да сокуон боппот», ‒ диэтэ.

Сергей Местников: “Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир тыл сайдыытын сүбэтин көһө сылдьар мунньаҕа өрөспүүбүлүкэҕэ аан маҥнайгытын ыытыллар. Быйылгы сылга саха тыла төрөөбүт күнүгэр ыытыллыбыт мунньаҕы Айсен Сергеевич иилээн-саҕалаан ыыппыта. Онно көрүллүбүт боппуруостарынан тыл сайдыытын чинчийии, үөрэх эйгэтигэр туруоруллар сыаллар-соруктар көрүллүбүттэрэ. Үөрэх министиэристибэтин сүрүн дакылаата иһитиннэриллибитэ. Ол мунньах түмүгүнэн Ил Дархан төрөөбүт тыл сайдыытыгар биир ситимнээх судаарыстыбаннай бэлиитикэни ыытар туһунан бары уорганнарга, бырабыыталыстыба чилиэннэригэр, олохтоох бэйэни салайыныы былааска туһаайан сыал-сорук туруорбута. Ол сорудах чэрчитинэн биһиги илин эҥэр уонна киин улуустар дьаһалталарын кыттыылаах  тэрийдибит. Муниципальнай былаас төрөөбүт тылы олоххо киллэриигэ уонна тарҕатыыга  быһаччы суолталаах. Бырабыыталыстыба таһымыгар тыл сүрүн хайысхатын быһаарар уонна үүннүүр-тэһиинниир буоллахпытына, судаарыстыбаннай бырагыраама ылыллан, 100 мөлүйүөн солкуобай бүддьүөттээх бырагыраама үлэлиир. Ону таһынан үөрэх, култуура, билим эйгэлэригэр, атын да хайысхаларга ситимнээх үлэ ыытыллар. Олохтоох былааска баһылык быһаччы суолталаах. Бүгүн мантан саҕалаабыппыт мээнэҕэ буолбатах. Дмитрий Тихонов баһылыктаах Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтата кэлиҥҥи кэмҥэ төрөөбүт тылы сайыннарыыга, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдиигэ нэһилиэк, улуус ис-тас көстүүтүн, эбийиэктэрин оҥоһуутугар балачча болҕомтолоох уонна ситимнээх үлэни ыытан саҕалаата”, ‒ диэн туран баһылык санаатын истэргэ ыҥырда.

Дмитрий Тихонов тыл бэлиитикэтин сүрүн тосхоллорун туһунан улууска ыытыллар үлэни билиһиннэрдэ. «2019 с. биһиги Майаҕа дьоммут-сэргэбит этиитигэр олоҕураммыт, оҕолорбут төрөөбүт тылларыттан тэйэн эрэллэрин хайдах туоратабыт диэн киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕы ыытан турабыт. Ол түмүгүнэн сүбэ тэринэммит, уопсастыбаннай хамсааһын таһааран, үлэбит былаанын ылыммыппыт. Билигин улууска хамыыһыйа үлэлиир. Кыра да буоллар, хамсааһыннар тахсаллар. Тылы үөрэтэр институт 2024 с. биһиги 12 оскуолаларбытыгар  саха тылыгар сыһыаҥҥа чинчийии ыыппыта. Манна 465 оҕо кыттыбыта. Кинилэртэн 1,72 % ыраастык сахалыы, толору ыраастык 59 оҕо  уонна биирдиилээн сыыс тылы туттар 28,23% оҕо бааллара биллибитэ. Улуус салалтатын, нэһилиэктэр баһылыктарын кытта сүбэлэһэммит уулуссаларбыт, тэрилтэлэрбит, оскуолаҕа кылаастарбыт ааттарын икки тылынан суруйан саҕалаабыппыт. Социальнай угуйуктарбытыгар, баннердарга бэйэбит төрөөбүт тылбытын туттабыт, уопсастыбаннай миэстэлэрбитигэр толору киллэрэр сыаллаах үлэлиибит. Оскуола оҕолорун төрөөбүт дойдуларыгар дьиҥнээх хаһаайын буолан тахсалларыгар төрүт үгэстэрбитигэр, дьарыктарбытыгар сыһыаран, үлэҕэ-хамнаска лааҕыр тэрийэн иитэбит. Манна барытыгар бэйэбит холобурбутунан иитэр көдьүүстээх буолуоҕа. Ийэ тылын толору билэр, саҥарар, сүмэтин толору илдьэ сылдьар киһи дириҥ силистээх-мутуктаах, бу орто дойдуга бигэ тирэхтээх, булгуруйбат модун санаалаах киһи буолара саарбаҕа суох. Төрүт тылбыт сүмэтэ төрүт дьарыкпытыгар, баай ис хоһоонноох култуурабытыгар, олоҥхобутугар сытар. Өбүгэбит дьарыгын үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдии, төрүт омукпут олоҕун билиһиннэрии  – бу биһиги сүрүн сорукпут», ‒ диэтэ.

Амма улууһун баһылыгын солбуйааччы Нюргуяна Илларионова Амма улууһугар 16707 киһи олороруттан сахалыы холкутук саҥарааччыта, быһа холоон 89 %, 22 араас омук олорорун, сахалыы тыллары киллэриигэ, саҥа төрөөбүт оҕолорго тиийэ сахалыы ааттааһыҥҥа үлэлииллэрин, тыа дьоно төрөөбүт тылларын хараанныыр үлэни үчүгэйдик өйдүүллэрин, сирдэр сахалыы  ааттарын киллэрэн иһэргэ элбэх үлэни ыытарга эттэ.

Үөрэх миниистирэ Нюргуна Соколова үөрэх эйгэтин үлэтин-хамнаһын сырдатта, судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн айар кинигэ кыһатын кытта саҥа учуобунньуктар бэчээттэнэн тахсалларыгар хантараактаһан олороллорун, хас биирдии уһуйааҥҥа, оскуолаҕа саха тылын, литэрэтиирэтин үөрэтэ олороллорун, саҥа үөрэх дьылыгар оскуолаларга эбии үөрэхтээһиҥҥэ болҕомто уурарга эттэ, ыйытыктарга хоруйдаата.

С.А.Новгородов аатынан “Айар” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай дириэктэрин солбуйааччы Валерий Луковцев саха тыла наар иккис былааҥҥа, туора тутуллар курдук балаһыанньатын хайдах  тохтоторго үөрэх министиэристибэтэ, тыл института сүрүннээннэр күүскэ үлэлэһэллэрэ ирдэнэригэр, юкагир норуотун суруйааччыта уонна худуоһунньуга Николай Куриловка норуодунай ааты биэрии боппуруоһун өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар көтөҕөргө баҕа санаатын эттэ. Горнай улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы Сардаана Стручкова: «Саха тылын учуобунньуктарын оҥорууга улуустартан саха тылын методическай холбоһуктарын учууталларын кыттыһыннараллара сөп этэ. Ил Дархан граныгар саха тылын сайыннарыыга уонна харыстааһыҥҥа анал бырагыраама баара буоллар, бырабыыталыстыбаҕа үлэҕэ киирэргэ сахалыы тылы билэрэ ирдэниэхтээх, култуура, ыччат бэлиитикэтин уонна үөрэх министиэристибэлэрэ бары бииргэ сахалыы биэриилэргэ  тылы-өһү көрөргө үлэлииллэрэ буоллар», ‒ диэтэ.

ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр институтун хотугу филологияҕа кафедратын доцена, филология билимин хандьыдаата Варвара Белолюбская: «Бүгүҥҥү мунньах туһалаах буолла, элбэҕи биллибит-көрдүбүт. Сахабыт сиригэр хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар, ол иһигэр эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, чукчалар, долгааннар олороллор. Биһиэхэ тыл эйгэтин тэрийэрбитигэр сүрдээх күчүмэҕэй буолар. Ол иһин маннык мунньахтар хотугу оройуоннарга зоналарынан тэриллэн ыытыллыахтарыгар баҕарабын. Тылы үөрэтии дьиэ кэргэнтэн саҕаланыахтаах, онтон уһуйааннарга, оскуолаҕа, уопсастыбаннаска үлэ барыахтаах. Ырыа, хоһоон тыла оҕолорго түргэнник тиийэр», ‒ диэн санаатын тиэртэ.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй-интэринээт саха тылыгар учуутала, Төҥүлүттэн төрүттээх Сибэкки Заровняева Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тыл бэлиитикэтигэр үлэлэһэргэ санаатын тиэртэ: «Оҕо оҕоҕо дьайар, көҕүлүүр, тардар күүһүн өйдөөн, 2023 с. «Күн» диэн оҕо хамсааһына тэриллэн саха тылын сайыннарар, эйгэтин кэҥэтэр сыаллаах үлэлиир. Маны улууска тыл бэлиитикэтигэр үлэ барарыгар былааҥҥа киллэрэн бииргэ үлэлииргэ этиилээхпин. Өрөспүүбүлүкэбитигэр реестргэ киирэн 555-560 сайыҥҥы лааҕырдар үлэлииллэриттэн 89 лааҕыр сахалыы бырагырааманан, биһиги улууспутугар 3 үлэ-сынньалаҥ лааҕырдар үлэлииллэр эбит. Онон анаан-минээн тыл лааҕырын үлэлэтиэҕиҥ диэн этиилээхпин. Биһиги өрөспүүбүлүкэ лиссиэйин баазатыгар 3 сахалыы тыл лааҕырын үлэлэппиппит балачча буолла, бэлэм бырагыраамалаахпыт. Дойдубар кэлэн саха тылын сайыннарыыга үлэлиир баҕалаахпын».

Таатта улууһун баһылыгын солбуйааччы Святослав Сунхалыров ийэ тыл дьиэ иһиттэн иитиллэн тахсарын, сахалыы тыллаах лааҕырдары үлэлэтэр сөптөөҕүн, сахалыы үгэстэргэ, ырыаҕа-үҥкүүгэ үөрэттэххэ оҕо тылын бастакы миэстэҕэ тутуоҕар эрэнэрин эттэ. «КиберСаха» хамсааһын салайааччыта Николай Павлов-Халан: «Сахабыт тылын оскуолаҕа дьылҕата саха тылын учууталыттан тутулуктаах. Манна олугу алын сүһүөх оскуола учуутала уурар. Кэлин ВПР 4-с кылаас кэнниттэн нууччалыы туттарыллар буолбутун кэннэ бастакы сүһүөх оскуолатыгар учууталлар элбэхтик нууччалыы үөрэтиигэ көһөр буоллулар. Оннук көстүү ханнык баҕарар оскуолаҕа баар. Маны министиэристибэ  көрөн туоратар үлэни ыытарыгар этиилээхпин», ‒ диэтэ.

Сүбэ мунньаҕы түмүктүүргэ Сергей Местников: «Инникитин маннык көһө сылдьар мунньахтары салгыы ыытыахпыт. Бүгүн Мэҥэ Хаҥалас уонна Амма улууһун иһиттибит. Нам, Хаҥалас, Таатта, Илин Эҥэр, киин уонна Бүлүү бөлөх улуустар саха төрүт тылын тутан олорооччулар буолаҕыт. Манна сылдьан кыттыбакка истибиккит да улахан суолталаах. Дьоҥҥутугар тиэрдэн, кэпсэтэҥҥит кэскиллээх үлэни былаанныаххыт диэн бигэ эрэллээхпин. Муниципальнай дьаһалта иһинэн тэриллибит тыл сүбэтин хамыыһыйатын үлэтэ көдьүүһэ, көҕө  суох. 35 улууска барытыгар тэриллибиттэр эрээри аҥаарыттан быһаҕаһа эрэ үлэлии олорор. Бу барыта бэйэҕититтэн тутулуктаах. Сыллааҕы былаан оҥостоҥҥут бу киирбит хайысхалары көрөҥҥүт, үөрэх эйгэтин, тэрийиитин, оҕону иитии-үөрэтии, лааҕырдары тэрийии,  сирдэр, дьаһалта, эбийиэктэр ааттарын, киэҥ эйгэҕэ үлэлиир тэрилтэлэр үлэлэрин-хамнастарын эһиги көрөр бырааптааххыт уонна боломуочуйалааххыт. Холобур, Хаҥалас улууһугар быйылгы үөрэх дьылыгар саха тылын үөрэтэр 48 кылааһынан түмүктээбиттэр, онтон 2030 с. кинилэр 70 кылааска диэри үрдэтиэхтээхтэр. Ону хайдах былааннаан олороллоруй, ханнык нэһилиэккэ киллэрэллэрин чопчу билэллэр дуо? Ол туһунан кэлээри турар үөрэх дьылыгар хайдах бэлэмнэнэллэрин өссө чиҥэтэн үлэ ыытаргытыгар көрдөһөбүн. Национальнай улуустар иһитиннэриилэрин эмиэ истиэхпит, үлэлэрин тыл сүбэтин былааныгар киллэриэхпит. Бүгүн манна этиллибит этиилэр тиһиллэннэр боротокуолга киириэхтэрэ. Бары кэлэн үлэлэспиккитигэр махтанабын», ‒ диэтэ.

Ити курдук өрөспүүбүлүкэбит салалтата, киин улуустар баһылыктара, солбуйааччылара кыттыылаах СӨ Ил Дарханын иһинэн үлэлиир тыл сайдыытын сүбэтин көһө сылдьар мунньаҕа сахабыт тыла чөл хааларыгар үлэни күүһүрдэргэ былааннаата.

Марелла Баишева, «Эркээйи» хаһыат

Ил Түмэн пресс-сулууспатыттан Петр Павлов устуута