Дьикти дьылҕа, дьикти майгы

Наһаа мааны, холку, килбик майгылаах, үлэһит үтүөтэ. Эдэр эрдэҕинэ кэргэниттэн арахсыбыт, ол киһитэ атыҥҥа иирэн баран уһаабатах, туохха эрэ түбэһэн өлбүт. Онон кини икки кыыһын бэйэтэ иитэн улаатыннартаабыт, онтулара билигин атын куоракка үөрэнэллэр, олороллор.  

Ританы көрдөххө киһи налыйан хаалар. Куолаһа намыына, мичээрэ эйэҕэһэ, күлэрэ да киһи истэн олоруох курдук. Маннык дьүһүннээх дьахталлары көрдөхпүнэ учууталым Баһылай Бырдьахаанабы санаан кэлэбин. Ханнык эрэ испиктээккэ сылдьан баран: «Оруолларга артыыстары сыыһа аттарбыттар. Ити …-ны оонньообут артыыска олох оруолугар барсыбат. Ити айылаах мааны, ньыламан маҥан дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй?» – диэбиттээҕэ. Ону: «Хара дьахтары кырбыахха сөп диэбит курдук эттиҥ», – диэн күлсүбүппүт.

Риталыын билсибиппит ыраатта. Ол тухары олоҕун устатын-туоратын барытын кэпсээтэ. Бастаан бачча үчүгэй эрээригин кэргэннэниэххин, сааһыҥ да эдэр дии диир этим. Ону: «Суоох куттанабын. Хайдах эрэ дьон түбэһиэҕэ», – диирэ.

Онтон кэпсиир. Биирдэ унитаһын уутун түһэрэр кнопката үлэлээбэт буолбутугар, биллэриинэн көрөн сантехник сакаастаабыт. Киһитэ болдьоммут чааһыгар кэлээт, дьиэни эргим-ургум көрбүт, эр киһи сыта суоҕун билэн хаһаайканы кытары эрийсиэн баҕарбыт. Хайдах эрэ үөһэ-таҥнары көрүөхчэ, тылбай-өспөй ыытыахча буолбут. Рита туалетыгар өр мучумааннан баран «сапчаас ылыахха наада, пока уутун хатаатым, маҕаһыыҥҥа буллахпына харчытын мобильнайбар ыытаар» диэбит.

Рита эр киһи иҥээҥнээри гыммытым сэрэйэн дэлби куттаммыт уонна тахсаатын кытары аанын саптан баран биирдэ уоскуйбут. Кэлин СМС ыытан: «Кэргэним бэйэтэ оҥордо, онон сапчаас наадата суох», –  диэн суруйбут. Киһитэ эрий да, эрий буолбут – ылбатах. Ол сахха СМС эрэ баар: «Кэргэниҥ суох бтта, сымыйалаама», – дии-дии суруйар үһү. Ылан блоктаан кэбиспит. Уонна хойукка диэри дьиэтиттэн тахсыан куттана сылдьыбыт. Оҕолоро оскуолаҕа үөрэнэр буоланнар, ол кыһалҕатыттан тахсар үһү.

Уопсайынан ханнык баҕарар эр киһи чугаһаары гынна да, наһаа куттанар эбит, куотар аакка барар. Кэлин түмүк оҥорбутум диэн – Рита олоҕор наар эр дьон – аҕатыттан, убайыттан. быраатыттан, күтүөттэриттэн, тастыҥ быраатыттан  саҕалаан кэргэн тахса сылдьыбыт киһитигэр тиийэ бары – ПРОБЛЕМАлар эбит.

Ол иһин: «Нет мужчин – нет проблем», – диир.

Аҕата сэбиэскэй саҕана наар тойоннообут, далбарга сылдьыбыт. Дьаһайарын олус сөбүлүүр.  Аны хомуньуус – наар кимниин эрэ, туохтуун эрэ туруулаһан тахсар. Бассаап да буоллан, телевизор да буоллун, хаһыат, ки нигэр да буоллун. Наар мөккүөрдээх. Дьону кытары сыһыана эмиэ биир соннук. «Кто не с нами, тот против нас».

Риталаах бииргэ төрөөбүттэр алталар, кини кыргыттартан улаханнара. Ийэтэ барахсан соһуччу бу сиртэн күрэниэр диэри тыа ыалын дьахтарын сиэринэн хотонун, оҕуруотун, оҕолорун, кэргэнин бэрийэриттэн солото суох олоҕо ааспыт.  Ол быыһыгар үлэлиир. Аҕата бултуур, балыктыыр эбит, онтун хаһан да бэйэтэ астаабата үһү.  Барытын ийэлэрэ дьаһайар. Аны аҕабыт тойон буолан наар ыалдьыт-хоноһо, ол көрсүһүү, бу атаарыы, мунньах-үөдэн. «Ийэбит барытын астаан-үөллээн, тэрийэн, таҥыннаран сылдьара», –  диэн Рита кэпсиир.

Аҕалара хаһан да бэйэтэ чааскы чэйи кутумматах киһи, эгэ ас астыа дуу, хотоҥҥо киириэ дуу, оҕуруокка уу кутуо дуу. Барытын кэргэнэ уонна улахан оҕолоро дьиэ ис-тас үлэтигэр сылдьаллар эбит. Рита улахан кыыс быһыытынан ийэтин саамай көмөлөһөөччүтэ – оҕолоргун көрө сырыт.

Улааппыттарын да кэннэ «көрө сылдьар».

Ийэтэ суох буолбутун кэннэ аҕата кинини кытары олорор. Дьэ, наһаа да иэдээн кырдьаҕастар бааллар эбит. Дьиҥинэн сэнэх оҕонньор. Ол гынан баран эмийдээх оҕо курдук Ритаҕа хам сыстан баран сылдьар, тыыннарбат даҕаны. Аһын астаан, остуолга тардан, биилкэтин, луоскатын иннигэр ууран биэрдэҕинэ эрэ – аһыыр. Ваннаҕа уу кутан, мыылатын, сомпуунун, сотторун бэлэмнээтэҕинэ эрэ суунар. Онооҥҥо диэри ый да сууммакка сылдьыан сөп. Таҥаһын уларыттымат – «бэлэмнээбэтэҕиҥ дии». Тириитэ бааһырар эбит – бэйэтэ маастаммат.

Үлэтин быыһыгар Рита сынньана олорорун көрдөҕүнэ – хайа бу тоҕо таах олороҕун, үлэлээбэт күнүҥ дуо диэн сопхуос саҕана дайааркаларын дьаһайарын курдук дьаһайар. Аны өһүргэһэ, мөҕүттэрэ наһаа элбэх диир.

Итини таһынан, Рита тастыҥ быраатын олох кыра кылаастан көрөр. Төрөппүт ийэтэ баар да «тулуйбат» үһү. Билигин 25-тээх уол соҕотох дьахтар санныгар иитиллэн олорор. Үлэ булан биэрдэҕинэ – хамнас кыра диэн нэдиэлэ үлэлээн баран уурайан хаалар. Ити иннинэ убайын, бырааттарын, ханнык эрэ күтүөттэрин наар олордуталыыр этэ – «хамнастара кыра үһү, онон сатаан дьиэ арендалаабаттар, астарын булумматтар».

Тулуурун дии? Мин ыһаттаабытым ырааппыт буолуох этэ.

Хата мин аҕам итинник буолбатаҕыттан наһаа үөрэбин.  Баччааҥна диэри атаахтаан мунньаҥныыбын: «Лэппиэскэҥ табыллыбатах, хайдах эрэ. Кэмпиэтиҥ баар дуо?» – диэбит курдук. Кэргэним, уолаттарым, убайым, бырааттарым – миэхэ дьылҕам бэлэхтээбит дьоно буоллаҕа.

Онон сорох киһиэхэ, кырдьык, эр дьон дурда-хахха, бэлэх курдук буолбакка эрээри, ыар таһаҕас, накаастабыл курдук кэлэллэр эбит. Онон Рита эр дьонтон саллара өйдөнөр эбит.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru