Кулут өйө, толук дьылҕата
Кырбанарын билэ-билэ, өлөрүн билэ-билэ бара туруу диэн хайдаҕый?
“Меня мама родила один раз, а не два раза”, – диэн сиилиир Энжибыт сыыһа-халты да буоллар “киһи биир олохтоох, олоххутун харыстааҥ” диэн эппит видеота социальнай ситимнэргэ тарҕанна.
“В кои веки Энжи права.
… Рабское мышление, принижение себя до уровня жертвы доводит до моральных и физических трагедий. Не надо строить отношения с мудаками, работать у мудаков. Надо любить и уважать себя. Все токсичные отношения надо разорвать раз и навсегда. Человек рождается свободным и должен жить, чувствовать себя свободно, жить как ему самому хочется . А не так как «надо» или «нужно» с оглядкой на «что скажут люди». Человеческая жизнь коротка и тратить ее на токсиков абсолютно неприемлемо”.
***
Хас да сыллааҕыта салоҥҥа үлэлиир эдэр дьахтар: “Тулуйарбыттан аастым, 17 сылы быһа тулуйан кэллим. Кимиэхэ да кэпсээбэт этим. Арахсабын. Кэргэним кырбыыр. Бэл, бэһис оҕобунан хат сырыттахпына итирэн баран испэр тахсан хам баттаан олорор этэ”, – диэн кэпсээбитигэр наһаа соһуйбутум, сөхпүтүм.
17 сылы быһа?! Өссө оннук киһиэхэ биэс оҕону төрөөн биэрии?!
Улаханнык соһуйбутум, сонньуйбутум. Онтон кэлэйэ да санаабытым. Баҕар сыыһарым буолуо. Киһи хайдах бэйэтин бэйэтэ итинник абааһы көрүөн, сэнэниэн сөбүй?! Итиччэ айылаах кулут, толук өйүгэр тиийиэр диэри!
…Тэрилтэҕэ үлэлии сырыттахпына наар ытанар коллегалар баар буолаллара: “Миигин хотун/тойон наһаа ынырыктык мөхтө, үөхтэ, хамнаһым кыра, туохха да тиийбэт”, – эҥин диэн. Истэ сатаан баран: “Тоҕо итинник сыһыаны тулуйаҕын? Тоҕо бэйэҕэр эн итинник сыһыаннаһалларын көҥүллүүгүн?”. “Ханна барыахпыный…”. “Сир-дойду көхсө киэҥ”.
Киһи көҥүл төрүүр эбээт. Ол көҥүлгүн баҕаҥ өттүнэн күөмчүлэтэргэ ЭН бэйэҥ көҥүллүүгүн буолбаат?
Тулуйа-тулуйа сутуругар сокуоннаах киһини кытары олоруу, тулуйа-тулуйа хабарҕаҕа турбут үлэҕэ үлэлээһин, тулуйа-тулуйа сэнэбилгэ олоруу, сылдьыы… Эн бэйэҕин бэйэҥ харыстаабат буоллаххына, ким харыстыай?
Киһи бэйэтин олоҕун бэйэтэ оҥорор. Буолаары буолан САХА киһитэ. Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан-аймаҕа, Көхсүттэн көнтөстөөх Күн улууһун дьоно буоларбытын сахалар умуннубут эбээт. Биһиги – Айыылартан хаан тардар, Күнтэн – Куйаар тутулун Улуу Тутааччытыттан, быһаччы ситимнээх омукпут эбээт. Ону умуннубут, ол иһин бэйэбит олохпутун бэйэбит үүннээн-тэһииннээн салайарбыт оннугар атыттарга салайтарабыт. Күн улууһа кулукка кубулуйдаҕына Аан дойдуга киһи аймах барыта эстэр. Туох баар Ийэ Сир тыына дьиҥ билиини, дьиҥ итэҕэли тута сылдьар аҕыйах ахсааннаах эрээри модун кыахтаах, сах саҕаттан тиийэн кэлбит САХАлартан тутулуктаах. Саха киһитин санаата үс дойдуну барытын ыраастыыр да, алдьатар да күүстээх. Дьылҕа – ырабытыгар. Үчүгэйи ыраланнахпытына – үтүө үксүө, төттөрүтүн буоллаҕына соннук дьылҕаланабыт.
Өбүгэлэрбит үөрэхтэрэ – хас биирдии киһи бу Куйаарга олус улахан, сүдү, сүҥкэн суолталаах. Хас биирдии киһи Куйаары санаатынан уларытар күүстээх иччилээх. Аналлаах, айдарыылаах, талааннаах. Ол талааҥҥын сайыннар, ол аналгын бу олоххор ситис диэн Айыылар алгыыллар. Онтубут ханна баарый? Тооромойго, быстахха иилиҥкэйдэһэн, иирсэн, күнүүлэһэн, уоруйахтаһан, ордугургаһан мутук быраҕар муҥур үйэбитин сүһүрдэн кулукка кубулуйабыт.
Хас биирдии киһи иһигэр үрүҥнээх да, харалаах да. Туора муостааҕы үтүө санаанан баһыйдахпытына, олохпут сырдаан, чэпчээн барыа. Толук буолар суолтан, кулут өйүттэн-санаатыттан тахсыахха, уһуктуҥ, сахалар.
***
Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru
Саамай сөпкө суруллубут👍🏻.
“Культура” тыһыынчанан үлэһитин, суруналыыһын, сурунаалын, рейтинин туттарар, көтөхтөрөр хаһыаттарын таптал таҕыла, өлөрөргө үөрэтэр угуйар байанай , охота и рыбалка, үүтээн кэпсээнэ балаһаларынан, биэриилэринэн эр дьоммут кытта төрөөбүт аһыыр, сапсар, айбардыыр баҕатын аһара ыытта, онтун эрэ сайыннарда, Олоҥхобут остуоруйа, Күҥҥэ ыһыах ыһан илиибитин уунан турабыт, заметьте биир эрэ күн, саатар ытыстарын өрө ууналлар, Күн сардаҥата ханна түһэрин көрөөрүҥ эрэ хаартыскалаан, алаадьыны аартык аайы бугул курдук кыстаабыттарын саатар ыт сиэбэт, алаадьы, хортуоска диэн Өбүгэҕэ төрүт да суох ас буоллаҕа, кыламан килиэйдэнэр, тыҥырах сыһыарынар, эдэримсийэ сатыыр эрээри олорору, хаамары эрэ нэһиилэ сатыыр, аһыырыттан атыны анаарбат
бюджет бэрдимсик дьахталларын дьаһалынан, ыгыытынан, аргылыыр быыһыгар ырыаны эрэ сатаан ыллыыр “культурабыт” үтүөлээх үлэһиттэрин, угуйар сулустарбыт дирбиэнинэн-дарбаанынан арыалланан быыбар баран хаартыскаланартан атыны анаарбат уруһуй дьону талан онон салаллан кэллибит. Эр дьоммут аргыттан, өлөрөртөн өйө өнүйбэт, быыбар эрэ туох.Өлөрө бүтэн дуу, харчыта өлөрөр сэпкэ тиийбэккэ дуу сүөһү ииттэн ону өлөрүөн оннугар аттыгар баар дьахтарын дьаһайар буолла. Абааһы, секта олоҕо уруһуйдаан көрдөрдөххө.
Дьон иннигэр инник суруйбутум буоллар, эн куһаҕаны ыҥырдыҥ куһаҕаны суруйан диэ этигит да, заметьте, кэнниттэн. Ити бүгүҥҥү олох кырдьыга.
Дьон Төрөөбүт Дойдутун, Ийэ Сир баҕатын, кыаҕын аахсыбат, истибэт, анаарбат, сүрэҕэ суоҕар онно паразит буолан тулалыырын кырган, атыылаан айбардаан, аҥардас таптаабытынан олорор баҕатын эрэ истэн, соҕотох онтунан салалыннар эрэ (оннук сыалга бүгүн да Айсен Николаев бөрүөт диэн лозуна угуйар ), бэйэтин бэйэтэ өйүттэн-санаатыттан саҕалаан сиэн барар эбитин бүгүн дьэҥкэтик көрөҕүн. Что посеешь, то и пожнешь. Үрдүк үөрэххэ биирдиилээн дьону учуонай, суруйааччы аатырдан ону сыссыаккаласпакка, бүтүн норуот айымньыларын: өс хоһооннорун, остуоруйаларын, быһа этиилэрин аан аайы суруйан турдаллар атын буолуо этэ дуу? Онтубут биһиэхэ детсад эрэ оҕотугар кэпсэннэҕинэ баһыыба, өссө уларытан, букатын аныгы дьон под свой акаарытын лад уларытан.
А надо было… суруйабын дуу салгыы эбэтэр бүгүн тотон олорор, аһынан ыһыахтанар үчүгэйэ эрэ бэрт дуу? А насколько долго это продлится көр олох диэн өйгүтүгэр оҕустаран көрүҥ эрэ.
Не благодарите. Кырдьыгы этэр, суруйар, анаарар кыах киһи аайы бэриллибэт дуу, ылар чиэскэ тиксибэтэ дуу кыһыылаах эрэ дииргэр тиийэҕин.
Дьэ Айылҕалаах дэнэр оҕолору биирдиилээн ким эрэ харчы биэрбити, арбаабыты сыссыаккаласпакка, онно чаҕар, кулут буолбакка Айылҕа барахсан, Алаас, Өрүстэр, Хара Тыа тугу сипсийэрин, кини эмиэ дьоллоох, тыыннаах, ыраас буолар баҕалааҕын өйдөөбөт өлүү буолбут дьоҥҥо тиэрдиэххитин баҕарыам. Олох барахсан ордук биэрбитин ыйытар буолуохтаах диэн сүүрбэ сыл этэ-суруйа, сыыһаны ыйа сатаатым.
“Культура” тыһыынчанан үлэһитин, суруналыыһын, сурунаалын, рейтинин туттарар, көтөхтөрөр хаһыаттарын таптал таҕыла, өлөрөргө үөрэтэр угуйар байанай , охота и рыбалка, үүтээн кэпсээнэ балаһаларынан, биэриилэринэн эр дьоммут кытта төрөөбүт аһыыр, сапсар, айбардыыр баҕатын аһара ыытта, онтун эрэ сайыннарда, Олоҥхобут остуоруйа, Күҥҥэ ыһыах ыһан илиибитин уунан турабыт, заметьте биир эрэ күн, саатар ытыстарын өрө ууналлар, Күн сардаҥата ханна түһэрин көрөөрүҥ эрэ хаартыскалаан, алаадьыны аартык аайы бугул курдук кыстаабыттарын саатар ыт сиэбэт, алаадьы, хортуоска диэн Өбүгэҕэ төрүт да суох ас буоллаҕа, кыламан килиэйдэнэр, тыҥырах сыһыарынар, эдэримсийэ сатыыр эрээри олорору, хаамары эрэ нэһиилэ сатыыр, аһыырыттан атыны анаарбат
бюджет бэрдимсик дьахталларын дьаһалынан, ыгыытынан, аргылыыр быыһыгар ырыаны эрэ сатаан ыллыыр “культурабыт” үтүөлээх үлэһиттэрин, угуйар сулустарбыт дирбиэнинэн-дарбаанынан арыалланан быыбар баран хаартыскаланартан атыны анаарбат уруһуй дьону талан онон салаллан кэллибит. Эр дьоммут аргыттан, өлөрөртөн өйө өнүйбэт, быыбар эрэ туох.Өлөрө бүтэн дуу, харчыта өлөрөр сэпкэ тиийбэккэ дуу сүөһү ииттэн ону өлөрүөн оннугар аттыгар баар дьахтарын дьаһайар буолла. Абааһы, секта олоҕо уруһуйдаан көрдөрдөххө.
Дьон иннигэр инник суруйбутум буоллар, эн куһаҕаны ыҥырдыҥ куһаҕаны суруйан диэ этигит да, заметьте, кэнниттэн. Ити бүгүҥҥү олох кырдьыга.
Дьон Төрөөбүт Дойдутун, Ийэ Сир баҕатын, кыаҕын аахсыбат, истибэт, анаарбат, сүрэҕэ суоҕар онно паразит буолан тулалыырын кырган, атыылаан айбардаан, аҥардас таптаабытынан олорор баҕатын эрэ истэн, соҕотох онтунан салалыннар эрэ (оннук сыалга бүгүн да Айсен Николаев бөрүөт диэн лозуна угуйар ), бэйэтин бэйэтэ өйүттэн-санаатыттан саҕалаан сиэн барар эбитин бүгүн дьэҥкэтик көрөҕүн. Что посеешь, то и пожнешь. Үрдүк үөрэххэ биирдиилээн дьону учуонай, суруйааччы аатырдан ону сыссыаккаласпакка, бүтүн норуот айымньыларын: өс хоһооннорун, остуоруйаларын, быһа этиилэрин аан аайы суруйан турдаллар атын буолуо этэ дуу? Онтубут биһиэхэ детсад эрэ оҕотугар кэпсэннэҕинэ баһыыба, өссө уларытан, букатын аныгы дьон под свой акаарытын лад уларытан.
А надо было… суруйабын дуу салгыы эбэтэр бүгүн тотон олорор, аһынан ыһыахтанар үчүгэйэ эрэ бэрт дуу? А насколько долго это продлится көр олох диэн өйгүтүгэр оҕустаран көрүҥ эрэ.
Не благодарите. Кырдьыгы этэр, суруйар, анаарар кыах киһи аайы бэриллибэт дуу, ылар чиэскэ тиксибэтэ дуу кыһыылаах эрэ дииргэр тиийэҕин.
Дьэ Айылҕалаах дэнэр оҕолору биирдиилээн ким эрэ харчы биэрбити, арбаабыты сыссыаккаласпакка, онно чаҕар, кулут буолбакка Айылҕа барахсан, Алаас, Өрүстэр, Хара Тыа тугу сипсийэрин, кини эмиэ дьоллоох, тыыннаах, ыраас буолар баҕалааҕын өйдөөбөт өлүү буолбут дьоҥҥо тиэрдиэххитин баҕарыам. Олох барахсан ордук биэрбитин ыйытар буолуохтаах диэн сүүрбэ сыл этэ-суруйа, сыыһаны ыйа сатаатым.
Өлөрөрө бүтэн дуу…..(көннөрүөххэ)
Кырдьык Туйаара Нутчина ол эрээри сөпкө суруйар киһи иһэ тоттоҕуна ис дьиҥин истэ сатаан барар (духовность). Ол эрээри ити Саха Омукка, эмиэ кытта төрөөбүт үтүө өрүппүт. Хас биирдии омук бэйэтэ, тус-туһунан киһи курдук, уратылардаах бөҕө буоллаҕа ( характерная черта), тас көрүҥмүт курдук. Онуоха иһитиннэрэр да бокуой биэрбэккэ, дьэ манна туора дьоһуна-туокката суох дьоммут сахсыллыы бөҕөтө буолан, сыыһа хардыы бөҕө оҥордубут.
Суруйар да үлэ, күнү-дьылы, кэми ирдиир.
Хоһоон суруйбутум хаһан эрэ эдэркээн сааспар ( на худой конец чэ бэйэм хоһоон диибин), ким туох дииринэн.
Икки суол.
Сири харайар киһи
Сиртэн силис тардыныа,
Этин-хаанын модьуйан
Өйүн-санаатын сааһылыа,
Хас хардыыны сыаналаан
Харыстыыры билиэҕэ,
Ис кута иэйэр кэмигэр
Дьолу билэн үөрүөҕэ.
Туох да Орто Дойдуга
Силиһэ суох сириэдийбэт.
Ол курдук эмиэ
Сиртэн тэйбит барахсан
Этин-хаанын кыһалҕатын
Эрэ истэр кыахтанан,
Сарсыҥҥытын эрэ санаан,
Кэскиллээҕи билбэккэ
Иинэ хатыа турдаҕа.
(Өйө-санаата диэн быһаарыахха, ол кэннэ көстөр олоҕо).
Олох икки суолуттан
Талан ылаар Эн биирин.
сахалар биһиги төрүү дьиҥэр Үтүө омукпут. Сорох омуктарга ол өрүт олоҕун устата үөрэнэн булунар, билэр (по жизни приобретаемое).
Ол гынан баран баары илдьэ сылдьыы ( сохранить), харыстааһын диэн үүннэрэрдээҕэр ыарахан (легче приобрести, чем удержать что либо).
Онон саха буоллум да үтүөбүн дэнэр эмиэ аныгы олоххо төрүт сыыһа буолан тахсар курдук.