Дьахтар уларыйда – үйэ уларыйда

Социальнай ситимҥэ сотору-сотору эр дьон дьахталлары кырбаабыт сурахтара тарҕанар. 

Эдэр баҕайы уолаттар оҕолорун ийэлэрин сирэй-харах оҥорон, кырбаан, накаастаан харах уутун бөҕө тоҕоллор. Бу туох айылаах буолла диэх айылаах. Бу уолаттары ким ииппитэй, туох ааттаах кырыктара сүрэй?

«Урут да баара, социальнай ситим үөдүйэн биллэн-көстөн эрэр», – диэн этии эмиэ баар. Ол гынан баран «урут»  эр дьон ойохторун кырбыыллара олох дэҥ кэриэтэ сааттаах-сууттаах дьыала этэ.

Эбэтэр билигин кыргыттар, дьахталлар «тулуурдара»  суох буолла дуу? «Наһаа «сайыннылар», чэпчэки олоҕу көрдүүллэр, аһара бардылар. Араас коучтар, психологтар дьайыыларыгар киирдилэр», – диэн хомуруйааччылар да аҕыйаҕа суохтар.

Кырдьык, үйэбит уларыйан эрэр. Патриархальнай общество соҥнуур ирдэбиллэрин аныгы дьахтарга күүс өттүнэн хайдах да баайбаккын.

Олох-дьаһах чэпчээн, өй-санаа уларыйан – билигин дьахтар да, эр дьон оруола, онтон сылтаан дьиэ кэргэн өйдөбүлэ уларыйан эрэр. Билигин дьиэ кэргэҥҥэ – тэҥ ытыктабыллаах сыһыан ирдэнэр буолла – партнерство. Дьахтар аҥардастыы дьиэ, таҥас сууйааччы-тарааччы, оҕо көрөөччү, ас астааччы эрэ буолбакка, Киһи быһыытынан тэҥник сананан, дьиэ таһынан эмиэ бэйэтин талаанынан сайыннаран, сөбүлүүр дьарыгынан дьарыктаныан баҕата күүһүрдэ. Ол ону – сайдыы, уһуктуу да диэххэ сөбө буолуо.

Оттон эр дьон? Итини хайдах ылыналларый? 

Сорох эр дьон – кэргэнэ кини уонна кини оҕотун иҥтэриэһин таһынан өссө атын дьарыктаах буоларын, атын дьону кытары билсэрин, эйгэтэ кэҥиирин сөбүлээбэт. Күнүүлүүр. Оттон күнүү диэн тугуй? Бэйэтигэр эрэммэт, бэйэтин кыаҕар итэҕэйбэт киһи күнүүһүт буолар. 

Бэйэтигэр эрэллээх эр дьон төһөнөн кэргэнэ ситиһиилээх, чаҕылхай да төттөрү киэн туттар. «Көрүҥ, хайдах курдук дьахтар миигин таптыырый! Кини – МИЭНЭ!» – диэн өссө атын эр дьоҥҥо өҥ туттуо. Кэргэнин хайҕыыр, өйүүр эрэ.

Эдэр сааска, үксүбүт, күнүүһүппүт. Хонтуруоллаһа сатыыгын. Онтон тус-туспа бэйэҥ сөбүлүүр үлэлээх, дьарыктаах буоллаххына, онтугар дууһаҥ сытан үлүһүйэн туран үлэлиир буоллаххына – бэйэҕэр эрэл үөскүүр, самодостаточнай буолаҕын. Кэргэҥҥин кытта бэрт былдьаспаккын, төттөрү бэйэ-бэйэ ситиһиититтэн үөрэҕин, ыарахан түгэҥҥэ өйдүүгүн, өйүүгүн. Ытыктабыллаах, тэҥнээх сыһыан диэн ити буоллаҕа.

Сорох дьахтар дьиэ хаһаайката буоларын сөбүлүүр, сорохторго ол кыра, өссө атыны айыан-тутуон, үлэлиэн-хамсыан, үөрэтиэн, көрүөн-истиэн баҕарар. Аныгы кэмҥэ ону ким да бобор кыаҕа суох. Киһи баҕатын ким да күөмчүлүө суохтаах. 

Патриархальнай общество дьахтары үлэһит илиини төрөтөр функция эрэ курдук көрүөн эрэ баҕарар. Ону хайа дьахтар сөбүлүөй?

Дьахтар билигин бэйэтин да, оҕотун да бэйэтэ иитэр кыахтаах. Киниэхэ дьыбааҥҥа тиэрэ түһэ сытар киэргэл наадата суох. Киниэхэ эмоциональнай үчүгэй туругу биэрэр Киһи наада. Ол суох буоллаҕына, кини бэйэтэ да соҕотоҕун олоруон сөп. Оннук үйэ кэллэ быһыылаах – киһи киһиэхэ киһилии сыһыана сыаналанар кэмэ. Өрөбүлэ суох дьиэ хамначчыта буолар, оҕоҥ таһынан өссө биир улахан оҕо туохха нааданый? Олох наада суох.

Дьиэ кэргэҥҥэ тэҥ сыһыан, бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыл суох буоллаҕына, аҥардастыы биир эрэ киһи биэрэ, кыһалла сырыттаҕына – бу ыал дьоллоох буолбат. Дьоло суох ыалтан дьоллоох оҕолор төрүөхтэрэ дуо?

Онон, дьахтары баттыыр, атаҕастыыр эр киһи – бу ситэтэ суох, комплекс быһа сиэбит, куттас-мөлтөх киһи туоһута. Оннук дьону кытары олох да ыал олоҕун саҕалаабатах көнө. Кыргыттар, дьахталлар кимтэн да толлубакка сөбүлүүр дьарыккытынан дьарыктанан иһиҥ. Бэйэҕитин убаастааҥ, таптааҥ, атаҕастабылы тулуйумаҥ, киргэ-хоххо сыстыбакка иннигит хоту баран иһиҥ.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru

На фото картина Светланы ИННОКЕНТЬЕВОЙ из серии «Эттэтии»