«Үчүгэй иитиилээх кыыс» диэн хайдаҕый?

2025 сыллаахха тохсунньу ыйга Шымкент диэн Казахстан куратыгар 21 саастаах Нурай Серикбай диэн үчүгэйкээн кыыһы 28 саастаах Шерхан Аймахан диэн баай киһи уола кыыллыы өлөрбүтүн туһунан улахан аймалҕан тахса турар эбит. 

Нурай – нарын-намчы кыысчаан, үчүгэй иитиилээх, амарах сүрэхтээх, барыларын өйдүү сатыыр, тугут курдук үргүүк, сэмэй, искусствонан үлүһүйэр, дизайнер буолар баҕалаах, боростуой ыал оҕото. Шерхан – баҕарбытын барытын ылар баҕалаах баай киһи уола. Аҕата Шымкеҥҥа биллэр-көстөр бизнесмен эбит, отуччатыгар чугаһаабыт уола улахан туох да дьарыга, үөрэҕэ суох, аҕатын суотугар иитимньи быһыытынан сылдьыбыт диэн суруйаллар. Уол аата да «Шерхан» диэн ааттааҕа элбэҕи этэр.

Кыыска, дьахтарга сыһыан ислам итэҕэлээх дойдуларга олус сэнэбиллээх, сорохторго кырыктаах даҕаны. Дьиҥинэн Казахстан бэйэтин светскай государство курдук аан дойдуга көрдөрө сатыыр даҕаны, Узбекистан таһыгар баар соҕуруу регионнарыгар мусульманство олус дириҥник иҥэ сытар. Интернети көрдөххө, Шымкеҥҥа «радикальнай исламы» тарҕатан тутуллубут дьон туһунан балайда элбэх сонун тахсар эбит. Нурай убайа СМИгэ кэпсииринэн Шымкент кутталлаах куораттарга киирсэр эбит.

Нурайы аан бастаан Шерхан 2025 сыллаахха билэр дьоннорун урууларыгар көрбүт уонна ол кэнниттэн төлөппүөнүн нүөмэрин булан, дьиэтин аадырыһын билэн түүннэри-күнүстэри кэтиир-маныыр, суруйар, төлөппүөннүүр буолбут. Кыыс уолу иһигэр киллэрбэтэх да буоллар, «иитиитэ үчүгэйэ» бэрт буолан бастаан сымнаҕастык суох диир эбит. Онтон аһара сыбанан барбытыгар куттаммыт уонна икки убайыгар эппит. Улахан убайа Шерхан кимин-тугун билэн баран олох сибээстэһимэ диэбит.

Аны кыыс Алматыга үөрэнэр устудьуон. Шерхан «бүтэһигин кэпсэтиэххэ, ол кэнниттэн мин эйигин сырсыам суоҕа» диэн кыыһы ыҥырар. Нурай общагатыгар кэлэр, кыыс дьиэ таҥастаах аллараа түһэр – сотору ккириэм диэн, ону уол массыынатыгар олордон баран төлөппүөнүн былдьаан ылар да күүһүнэн Шымкеҥҥа илдьэ барар. «Тугу эмэ гыныаҥ да иккиэн массыынан түҥнэстиэхпит!», – диэн харах тэстэринэн көтүтэн иһэн куттуур.

Оннук гынан дьиэтигэр аҕалар, арай онно сүүрбэччэ орто саастаах, саастаах да дьон кийиити көрсөр тэрээһин тэрийэн, остуол тардан, сиэр-туом бөҕө эбит. Ол аата бу уол дьоно хайдахтара көһүннэҕэ дии – бары биирдэр. Оҕолоро баҕарбыт – ону барытын толороллор.

Кыыс таҥаһын аара баран иһэн уларыталлар уонна кийиит курдук атын дьиэҕэ көрсөллөр. Нурай «иитиитэ үчүгэйэ бэрт буолан» кырдьаҕастары ытыктыыр эбит, куттанан да хаалбыт уонна утарыласпатах.  Ити убайа кэпсиир.

Абыычай быһыытынан кийиити уордахтарына кийиит дьонноругар илдьит ыыталлар эбит. Оннук гымматахтар. Нурай убайа кыыһы бэйэтэ булан тиийбит. Балта куттанан баран үргүүк тугут курдук хоско олорорун булан дьиэтигэр илдьээри гыммытын биэрбэтэхтэр. Полиция ыҥыран, өр да өр кэтэһэн нэһиилэ балтын таһаарбыт. Куттаммыт кыыһы полицияҕа тиийбитин кэннэ аны куттаан туран видеоҕа устубуттар: Шерханы кытары бэйэм баҕабынан барсыбытым дэппиттэр.

Ол кэнниттэн күн аайы Шерхан кыыһы дьиэтигэр тиийэн маныыр буолбут. Наар убайа арыаллыы сылдьыбыт. Кыыс аҕата орто убайын кытары вахтаҕа үлэлииллэр эбит. Кыыс аҕата вахтаттан кэлэн баран уол аҕатын кытары көрсүбүт. Дьэ, ол кэнниттэн Шерхан сүппүт курдук буолбут. Онтон икки ыйынан кыыс уоскуйбутун кэннэ, дьиэтин таһыгар тоһуйан туран кырыктаахтык өлөрөн кэбиспит.  «Хоруобу кыайан аспатахпыт, оннук кэбилээбит», – диэн убайа кэпсиир.

Аны кыыс дьоно эрдэ Шымкент прокуратуратыгар, полициятыгар үҥсэ сатаабыттар эбит, ол эрээри ким да аахайбатах. Шерхан аҕата – улахан бизнесмен. Эмиэ харчы тиэмэтэ. Уонна оттон «кийиити уоруу» – олохтоох абыычай, кыыс камераҕа бэйэтэ баҕа өттүбүнэн барсыбытым диэбитэ оруолу оонньуур.

Биллэн турар, эр киһи кыыска-дьахтарга кырыктаах сыһыана Казахстаҥҥа эрэ буолбат, ханнык баҕарар сиргэ баар. Ол гынан баран бу Орто, Киин Азия, Кавказ дойдуларыгар дьахтары мал курдук көрүү  итэҕэли кытары сыһыаннааҕа ону  өссө дириҥэтэн биэрэр.

«Үчүгэй иитии» кинилэр өйдөбүллэригэр – дьахтар бэйэтин миэстэтин билиэхтээх – дьиэ-уот, оҕо төрөтүү, эригэр уонна кини аймахтарыгар тыла суох бэринии, кырдьаҕастары – хайдах да буоллуннар – ытыктааһын. Ылан көрдөххө сиэрдээх курдук. Ол гынан баран ис-иһигэр киирдэххэ итэҕэл, абыычай догмата – кыыс оҕоҕо, дьахтарга  Киһини сүтэрэн, симэлитэн кэбиһэр. Казахтар былыргы түүрдэрин итэҕэлэ син баар буолан өссө обществолара айманар, сытыытык дьахтар кыһалҕатын туруорсар. Президеннэрэ Токаев улахан аймалҕаны таһаарбыт дьыалалары тус хонтуруолга ылар.

Анна Парникова – Сабарай Илгэ диэн олус талааннаах поэтесса баара. Кини эппитэ быһыылааҕа: «Мин бастаан Киһибин, онтон дьахтарбын, онтон сахабын», – диэн.

Наһаа «үчүгэй иитиилээх кыыс» маннык курдук шерханнар, кини аймахтарын илиитигэр түбэһиэн сөп. Онон кыыска  бастаан «Мин – Киһибин» диэн бастакы санааны иҥэриэххэ наада дии саныыбын.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru