САТА – Айылҕа маанылаах сирэ

Ханнык да бэйэлээх дьэрэкээн өҥнөөх дойдуттан быыллаах да буоллар, ахтылҕаннаах Дьокуускайга кэлэн түстэххинэ көхсүҥ кэҥииргэ, санааҥ холкутуйарга дылы буолар. Оттон ойон-тэбэн ааспыт оҕо сааһыҥ дойдутугар бардаххына, букатын да өссө күүстээх иэйиигэ куустараҕын.

Быйыл сайын дойдубар Маалыкайга баран кэллим, онтон күһүн аны Ньурбаҕа айанныыр сырыы тосхойдо. Аргыстарым эдэр дьон – Света уонна Таня диэн бэрт сэргэх кыргыттар. Ньурба куоратыгар саҥардыы сылдьаллар. Сахабыт сирэ киэҥэ-дэлэгэйэ диэтэҕиҥ. Айана ол тухары бараммат.

Хас биирдии улууска, нэһилиэккэ тиий хайаан да ытык сирдээх, мааны далбардаах буолар. Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр бэрт дьикти устуоруйалаах Сата хайата диэн баар. Бүлүү эбэ кытылыгар турар, ити диэкинэн чугастыы Марха өрүс уута Бүлүүгэ силбэһэр. Эбэ ортотугар улахан икки арыы турар. Сайынын манна дьон кэлэн балыктаан, сынньанан, сылаас уутугар умсаахтаан, таалалаан барар эбит.

Былыр хаҥаластар Ньурба сиригэр көһөн кэлэллэригэр, Сата хайатыгар тимир уустара олохсуйбуттар. Төрүөтэ биир – кытылга элбэх тимир рудатын булбуттар, уустар этэллэринэн, тимирин саппааһа быдан элбэх уонна ыраас эбит. Сата уустара бу түөлбэни баһылыырга тутаах дьон буолбуттар. Тоһоҕоттон, туттар малтан саҕалаан уран киэргэллэри кытары оҥорон уос номоҕор киирбиттэр. Былыр Сата уустара охсубут быһахтара, сүгэлэрэ, оҥорбут оҥоһуктара Бодойбоҕо (Тайҕаҕа) тиийэ хамаҕатык атыыланаллара, мэнэйдэнэллэрэ. Билигин да Сата уустарын удьуордара охсубут быһахтара үрүҥ тыыны өрүһүйэр харысхал мэҥэ бэлиэтэ буолла.

Уус сахаларга үөһэттэн үөттэриилээх дьонунан ааҕыллаллара. Онон кинилэр олорбут, тимир уһаарбыт сирдэрэ – Сата – ытык сир буолар. Бу сири көрөөрү Ньурбалаатыбыт.

***

Киһи тугун-кимин ис дьиҥин билиэххин баҕарар буоллаххына, айылҕаҕа сылдьыаххын наада. Манна киһи ис дьиҥэ дьэҥкэтик көстөр. Сирдээччилэрбит, айаммытын тобулааччыларбыт улуус баһылыга Алексей Иннокентьев, райсовет депутаттарын бэрэссэдээтэлэ Ньургуйаана Михайлова уонна түргэн-тарҕан туттунуулаах уол Иван Ноговицын буоллулар. Үлэ дьонун мэһэйдээмээри өрөбүлгэ түбэһэн айаннаатыбыт.

Хаҥастан бастакы Нь.М.Михайлова

Сатаҕа диэри Дьаархантан чаас курдук мотуордаах тыынан айанныыр эбиккин. Марха өрүс муостатын аннынан устан Бүлүүгэ киирдибит. Күһүн тыына биллэр, өрүс салгыннаах, онон ходьоччу халыҥнык таҥнан олоробут. Сирдээччилэрбит дөрүн-дөрүн биһиги диэки хайыһан кэпсии-ипсии иһэллэр.

Дьүөгэлэрбин кытары

Ньургуйаана Михайловна кэргэнэ Леонид оруобуна Сата хайатын утарытынан уҥуоргу кытылга үүтээн туттубут.  Бэйэтэ катамаранынан матырыйаалын тастан туппут.  «Олох дьиҥнээх айылҕа оҕото. Бүлүү үөһээ тардыытыгар тиийэн баран суос-соҕотоҕун өрүһүнэн устан кэлэр идэлээҕэ», – диир. Түөрт оҕолооохтор эбит, билигин кини СВОҕа сылдьар диэтэ. Бастаан утаа Ньургуйаана Михайловна Ростов-на-Дону баран бэйэтин баҕатынан госпитальга волонтердуу сылдьыбыт. Онон туох-ханнык балаһыанньа буола турарын  илэ билэн-көрөн кэлбит.

Райсовет председателэ диэн хотун буоллаҕа, ол бэйэтэ ыраах куоракка соҕотоҕун баран, туох да хара үлэттэн толлубакка волонтердаабыта сөхтөрөр. Араанньын буолбут  уолаттары сууйан-тараан, таҥыннаран, аһаталаан, ийэлии сыһыаннаһан бэтэрээ аҕалан саллааттар барахсаттар махталларын ылбыт. Иккитэ кэргэнин баран көрсөн кэлбит.

Тайах суола

Быйыл тыатааҕы ханна да мэнээктээбитин туһунан элбэхтик истэбит. Соторутааҕыта Ньургуйаана Михайловна үүтээнигэр эмиэ ыалдьыттаабыт. Нүһэр ыалдьыт улахан стеклопакет түннүгүн үнтү солоон баппаҕайын хааннабыт суола көстөр, ас хаалбытын тобоҕолообут, ыспыт-тохпут. «Эһиги кэлиэххит эрэ иннинэ сэрэйбит курдук хомуйбутум, түннүгүн уларыппытым», – диир.

Үүтээн хаһаайката олус элэккэй, элбэх кэпсээннээх, түргэн-тарҕан туттунуулаах, туох да үлэттэн толлон турбат киһи буолан биэрдэ. Кэллэ кэлээт, эр дьон тыыттан тыаҕа малларын таһар кэмнэригэр, түннүгүн саппыт ДСПытын уот начаас шруповертунан сурууктарын эрийэн устан кэбистэ. Онтон кэпсии туран иһитин сууйа охсон, өйүөтүн хостоон остуолга тарта. Ол быыһыгар кутааҕа миин буһарар Иваҥҥа илии-атах буолан төттөрү-таары сүүрдэ.

-Айылҕаҕа сылдьарбын олус сөбүлүүбүн. Сарсыарда Сата хайатын көрөн олорон итии чэй иһэҕин… Өссө манна наһаа кэрэ ырааһыйалаахпыт, – диэн үүтээнтэн хаҥас диэки ыйар.  – Сата туһунан кыра эрдэхпиттэн истэр буоллаҕым. Аҕам манна балыктыыр этэ. Ийэм Сата балыгыттан минньигэс бөрүөк астыырын билигин да ахтабын.

Аан маҥнай манна кэргэним Леня аҕалбыта. Арай хаамыталыы сылдьан иһиттэхпинэ эр киһи тойуга иһиллэр. Наһаа сөхтүм. Ким эрэ баар дуу, араадьыйа тыаһыыр дуу? Леня мин диэки көрөн баран: «Эн эмиэ истэҕин дуо?» – диэн ыйытта. Онон манна дьиктилээх сир, – диир.

Улуус баһылыгын кытары Алексей Михайловичтыын үлэ быһыытынан эрэ хам-түм алтыһан ааһарбыт.

-Ньурбаҕа түптээн сылдьыбытаҕым уонтан тахса сыл буоллаҕа. Куорат куорат курдук буолбут, – диибин.

-Өссө тупсуон баҕарабыт, – диэн киһим күлэр.

Кырдьык Ньурба куоратыгар суол, дьиэ, объект бөҕө тутуллубут, тутулла да турар. Олохтоохтор, күннэтэ көрөр дьон, уларыйыы тахсыбытын соччо өйдөөн көрбөттөрө буолуо эрээри, өр буолан баран кэлбит киһиэхэ тута харахха быраҕыллар. Марха эбэни туоруур муостаттан куоракка диэри асфальт суол тыргыллыбыт. Муостабыт уота-күөһэ, быһыыта-таһаата бэйэтэ туспа кэрэ көстүү. Куорат сүрүн суоллара эмиэ асфальтаммыттар, олорор дьиэлэр тутуллубуттар, тутулла тураллар, оскуолалар, детсадтар… Драмтеатр дьиэтэ бэйэтэ туспа кэрэ кэпсээн. Ньурбаны «Күөх Ньурба» дэппит  хатыҥнардаах паркаҕа стадион, бассейн тутулла турар. Эбэ үрдүгэр мааны дьаарбайар сирдэр, аллеялар… Үлэ бөҕө барбыт.

Ст. Васильева аатынан уулуссаҕа урукку Агентство дьиэтэ турарын көрөн, хата үөрдүм. Оо, урут билиэт ылаары, дьэ, элбэхтик уочараттаабыт дьиэбит этэ.

Уҥа А.М.Иннокентьев

Алексей Михайлович олохтоох киһи быһыытынан Сатаны эмиэ бэркэ билэр сирэ буоллаҕа. Бэйэм хаамар, сылдьар ыллыктардаах этим диир. «Уонна Маалыкайы наһаа сөбүлүүбүн. Сирин-уотун, дьонун-сэргэтин», – диир. Кырдьык, Маалыкай (Бордоҥ нэһилиэгэ) бэйэтэ эмиэ туспа ураты умсугутуулаах түбэ. Накыын алмааһа бу нэһилиэк сиригэр хостонор. Автономияны олохтоспут Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй  төрөөбүт сирдэрэ. Ини-бии Донскойдар Маалыкай аттыгар турар Малдьаҕартан тахсыбыттара.

Уопсайынан Ньурба урут-уруккуттан ньургун дьон төрөөбүт, үлэлээн-хамсаан ааспыт аҕай сирэ. Ньурбакаантан саҕалаан аата ааттаммат ойууннартан, уустартан, бастакы кулубалартан, атыыһыттартан, үөрэхтээхтэртэн  сүрдээх сытыы-хотуу, дьорҕоот, күүстээх санаалаах, далааһыннаах хамсатыылаах, талааннаах дьон олорон кэллэхтэрэ. Дойдум дьонугар уонна биир саамай сөбүлүүрүм диэн – көнө, туруору майгылара. Үөнэ-күрдьэҕэтэ суох баары-баарынан. Алексей Михайлович Иннокентьев эмиэ соннук майгылаах. Баһылык баһылык курдук барытын көрөн-истэн, дьаһайан, харайан иһэр. Бэл, өрүскэ киирэрбитигэр аара айаннаан иһэн бурдуктаах буолаҕа сүөһү үөрэ киирбитин көрөн тута хаһаайыттарга эрийэн: «Күрүөҕүт аанын эмиэ аспыттар, көрүҥ», – диэн дьаһайан ааста. Тойоммун диэн быар куустан турбакка дьону кытары бииргэ сылдьан, көтөҕөрү көтөхсөн, таһары тасыһан иһэр. Тутта-хапта, үтүөмcүйэ сатаабат, баары баарынан.

Кыргыттарым биирэ аҕатынан Ньурба хааннаах, иккиһэ – ийэтинэн. Ол эрээри биирдэ да Ньурбаҕа сылдьан көрө иликтэр уонна: «Олох чугас дьоммутугар, төрүт дойдубутугар кэлбит курдукпут, наһаа да үчүгэй сир, истиҥ дьон», – диэн сөхпүттүү кэпсэтэллэр.

***

Сата хайалара Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба улуустарын икки ардыгар сытар. Дьиҥинэн биир кэлимсэ хайа буолбатах, хас да. Ааттара эмиэ атын-атын. Дьон бөҕө сылдьар эбит. Мекка курдук буолбут. «Сорохтор Сата хайатыгар буолбакка, Сиэркилэ хайатыгар сылдьаллар», – диэн Ньургуйаана Михайловна этэр.

Биһиги арыылар утарытынан Сата хайатын бэйэтигэр тахсыахха диэн буолла. Семенов диэн киһи үөһэ  хайаҕа дабайыы тэллэҕэр кэҥэс соҕус дьиэ туттубут, онон ол дабайыыны Семеновка ыллыга диэн ааттаабыттар. Биһиги кэлэрбитигэр Семеновкаҕа уонча киһи баара. Күөгүлүү диэн эбэҕэ киирэн эрэллэрэ. Алексей Михайловичтаах Ньургуйаана Михайловна дьону кытары тохтоон дорооболоһон кэпсэттилэр. Дьиэ хаһаайына баһылык кэлбитин көрөн туора турар беседкаҕа илдьэн эмиэ кэпсэтэ түстүлэр.

Хайа тэллэҕинэн үөһэттэн үрэх түһэр эбит, Ньургуйаана Михайловна: «Бу ыраас, эмтээх уу, куттан илдьэ тахсыахха. Киһиэхэ күүс биэрэр», – диэн уу ыллыбыт. Халыҥ таҥаспытын устан дьиэ таһыгар көхөҕө ыйаатыбыт уонна хайаны дабайа бардыбыт. Хата наһаа туруору буолбатах эбит, чаас аҥарынан оройугар таҕыстыбыт. Беседка баар уонна уот отторго анаммыт оллоон.  Дьон баар эбит. Куораттан кэлбиттэр.

Үөһэттэн Бүлүү эбэ, икки улахан арыы нэлэһийэ сытар. Марха эбэ уута киирэн синньигэс сап утахтара буолан ыраахха диэри тыргылла сыталлар. Тута Бүлүү уутун кытары булкуспат эбит. Дьикти. Манан диэн эттэххэ Марха уута Бүлүүтээҕэр быдан дьэҥкир.

Уонна киһи түөһэ ыларынан ыраас салгын, харах хабарынан кэрэ көстүү… Чуумпу, наҕыл турук. Былыт быыһынан күн уота тыган ылар, ол аайы көмүс күһүн араас дуйунан долгуннурар. Сахабыт сирэ кэрэтин даҕаныы, ама мантан ордук сир баара буолуо дуо?..

Бу сиргэ дьон тиһигин быспакка сылдьар эбит. Бэл, Үөһээ Бүлүү диэкиттэн паромунан туох да баһаам киһилээх туристар кэлэллэр дииллэр. Ким эрэ айылҕаҕа тахсан санаатын сааһылыыр, куттуун-сүрдүүн сырдыыр, сынньанар ырааһырар. Ким эрэ Сата кистэлэнин таайаары быттыгынан-хонноҕунан хаамар. Ким эрэ дьиктини көрөөрү тыатын-ойуурун кэрийэр.  Ким тугу көрдүүрүнэн булар быһыылаах.

Саха сирин айылҕата олус күүстээх энергетикэлээх. Онон сахалар сирбитин сыаналыахпытын наада. Орто дойдуну иччилиир икки атахтаах иллээхтик, эйэлээхтик олордоҕуна Айылҕабыт уон оччонон үтүөнэн төлөһүө, чөл буолуо, күүһү-уоҕу биэриэ, харыстыа-араҥаччылыа.

Бу бэйэлээх кэрэ сири көрдөрбүт аргыстарбытыгар  баһылыкпытыгар Алексей Иннокентьевка, Ньургуйаана Михайловаҕа, Иван Ноговицыҥҥа ис сүрэхтэн истиҥник махтанабыт!

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru

Фото Aartyk.Ru