Чукул-Кэҥкэмэ үрэхтэринэн тыынан устуу

Бобуулаах ситимҥэ блогер Гала Амбросьеваҕа сурутуулаахпын. Гала асчыта диэн, иистэнньэҥэ диэн, тыынан устар турдары тэрийэрэ диэн… туох да дэгиттэр талааннаах киһи. Онтун барытын сахалыы, нууччалыы кэпсээн дьоҥҥо тиэрдэр. Элбэх омук киһитэ сурутааччылаах, Саха сирин дьиктитин көрөн сэргииллэр, сэҥээрэллэр аҕай.

Сибиир куораттарынан айаннаан кэлэн баран хайаан да, айылҕаҕа тахсыахтаахпын дии санаабытым. Оруобуна Гала Чукул-Кэҥкэмэ үрэхтэринэн тыынан устар тур рекламатын таһаарбыт эбит. Дьокуускайтан 10.00 чааска илдьэллэр уонна 17.00 чааска төттөрү аҕалалллар. Гала өссө бэйэтэ эбиэттэтэр эбит. Онон саппыкы, тиэрмэскэ чэй ыллыҥ да барсаҕын. Тур сыаната 6300 солк.

Дьүөгэлэрбэр рекламаны бырахтым, субуотаҕа барыахха диэн буолла.

Тыынан хаһан  устубуппут буолла – оҕо сылдьан эрэ. Аҕам Тыыламмыт диэн күөлгэ мундуга туулуура, собоҕо илим үтэрэ. Илим көрө илдьэ бардаҕына хомуллар тимир (алюминий эбитэ дуу) тыылаах этэ, онно устубуппун эрэ өйдүүбүн. Онон оҕо сааспытын эргитэ таарыйа «чэ» диэн баран үс бииргэ үөрэммит кыргыттарбын кытары айаннаатабыт.

Лоп-бааччы 10.00 чааска ким да хойутаабакка болдьоммут сиргэ уон киһи муһунна. Туристар – икки паара кэргэнниилэр, икки кыыс, биир эр киһи уонна биһиги. Галабыт үс массыынанан тиэйэн Бүлүүлүүр аартык 49 км  – Чукул диэн дьоҕус эрээри балайда сүүрүктээх үрэххэ аҕаллылар. Көмөлөһөөччүлэрдээх – түөрт эдэр оҕолор. Тутталлара-хапталлара үөрүйэх, түргэн-тарҕан, сып-сап. Эрэһиинэ тыылары үрдэрдилэр, олоппосторун ииллилэр, эрдиилэри кыбыттылар. Хас биирдии тыы араас ааттаах, @gala_ambrosieva диэн суруктаах. Россия собуотун кытары быһа кэпсэтэн, бэйэтин бырайыагынан оҥотторбут. Тыы икки камералаах, онон кыра мутук, таас аайы тэстибэт диир. Бэрт сэдэххэ алдьаннаҕына тута килиэйдээн, абырахтаан кэбиһэбит диир. Биир тыа сыаната 80 тыһ. солк. эбит. Маннык сплавтары тэрийэр буолбута 4 сыл буолбут.

Гала тура олус чопчу, чуолкай тэрээһинэ үөртэ. Буоллун-хааллын диэн сыһыан суох. Барыта ып-ыраас, тыытыттан саҕалаан, быыһыыр сэлиэччигэр тиийэ.

Иккилии буолан тыыга олордубут, эрдии ыллыбыт уонна дьэ сүүрүк хоту устан бардыбыт. Үөрүйэҕэ суох дьон сотору-сотору эргийэн мучумааннанабыт, онтон син дэмин буллубут. Ол тухары үөрүү-көтүү, күлсүү бөҕө. Чукулбутугар хас да сиргэ үрэҕи бүөлүү мас охтубут, ону тыыбытыттан тыаҕа тахсан, соһон нөҥүө өттүгэр түһэрэн баран салгыы эрдэбит.  Галабыт иннибитигэр-кэннибитигэр уста сылдьан сүбэ-ама, ыйан-кэрдэн биэрэр. Хаалбыт дьоммутун кэтэсиһэ-кэтэсиһэ оннук уһуннубут.

Сатахха халлааммыт туох да туран биэрдэ. Тымныы да буолбатах, куйаас да буолбатах. Биир да бырдах, үөн суох. Хойуу лабаалардаах харыйа кытылы быһа сырсар, сорох сиринэн хатыҥ, тиит арыаллыыр, чыычаах саҥата, кэҕэ этэрэ… тулх да киһи дууһалыын сынньанар.

Эбиэппитигэр тохтоон Гала узбекскай кухняттан аһын сиэтибит. Бэрэскитэ диэн, баахылата, халаачыга, лимонада диэн, аны манголаах минньигэс аһа диэн – туох да баһаам. Ол олорон дьэ бэйэ-бэйэбитин кытары билистибит. Гала бэйэтэ технология учуутала идэлээх эбит, Намнааҕы педучилищены бүтэрбит. Төрдө Өлөөн, ийэтэ олохтоох эбэҥки эбит, аҕата – Сунтаар сахата. Хоту дойду дьоно бэрт сылбырҕа туттуулаах, кыайыылаах, кыанар дьон. Ол иһин да хоту сиргэ улааппыт буолан, Гала барытыгар сатабыллаах быһыылаах. Унтуу да тигэр эбит, таҥас, суумка да тигэр эбит. Ас астыырын этэ да барыллыбат. Туохтан да толлон турбат. Баҕарда да үөрэнэн иһэр эбит. Кэргэннэнэ сылдьыбыт да арахсыбыта ырааппыт, биир оҕотун бэйэтэ улаатыннарбыт. Былаана элбэх – омук сиринэн авторскай турдары тэрийбит киһи диир.

Учууталлаан оскуолаҕа үлэлээбит. Онтон предпринимателлии барбыт, Кытайтан табаар таһан атыылыыр эбит. Бу кэлин социстими хото баһылаабыт, тугу сатыырын, билбитин-көрбүтүн дьону кытары үллэстэр.  «Омуктарга ынаҕы, сылгыны, табаны көрдөрөбүт, айылҕаҕа сырытыннарабыт, саха ыалыгар ыалдьыттатабыт», – диир. Уопсайынан саха туризма сайдыбыта илэ харахха көстөр. Дьон хаачыстыбаны ирдиир буолбут, онуоха өҥө оҥорооччулар эмиэ тардыммытар.

Туризм сайдыбыта Чукултан Кэҥкэмэҕэ киириигэ көһүннэ. Кэҥкэмэ кытылыгар бииртэн биир араас сынньанар дьиэлэр тутуллубуттар. Предпринимателлэр дьону аралдьытарга араас аттракционнары тэрийбиттэр: мотуордаах, мотуора суох тыылар, саптар, хачыаллар, күөгүлэр… баһаам. Дьон айылҕаҕа таҕыстаҕына санаата көнньүөрэр, бары күлэ-үөрэ, эҕэрдэлэһэ сылдьаллар – сахалыы майгы уһуктар быһыылаах.  Далбаатаһан аастыбыт.

Онтон муоста аннынан устан Бакалдын ыытыллар хотугу норуоттар сирдэригэр кэлэн кытылга тигистибит. Урут Бакалдыны Бүлүүлүүр аартык хаҥас өттүгэр тэрийэр этилэр, билигин уҥа өттүгэр сир ылан онно ыытар буолбуттар эбит.

Гала көмөлөһөөччүлэрэ тыылары соһон таһааран, барытын сууйан-тараан, тэбээн хомуйан кэбистилэр. Аныгыскы туристарга эмиэ ыраас тэрил тиксэрин гына.

Онон биир күн икки үрэҕи устан, барыта 13 км бардыбыт. Туох да аһара налыйан, уоскуйан, дуоһуйан кэллибит. Гала Амбросьеваҕа улаханнык махтанабыт, маннык киһилии истиҥ туризм баар буолбута олус да үчүгэй.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru