ЫЛСЫБЫТЫН ЫҺЫКТЫБАТА БУОЛЛАР

“Айылҕа харыстабылын туһугар былаас, уопсастыба, туһааннаах тэрилтэлэр тэҥҥэ үлэлэһиэхтээхпит” диэн интервью Кыымҥа (07.11.2024с.) тахсыбытын кэрэхсээн аахпытым сылтан орто. Масаха Мэхээс диэн эдэр киһи күөрэс гыммытыгар үөрэ санаабытым. Тобуллаҕас оҕолорбут бары кэриэтэ омук сиригэр барбыт кэмнэригэр, манна хаалбыттартан тылы-өһү кыайа тутан кэпсиириттэн сорохтор соһуйбут буолуохтаахтар. Ордук айылҕа харыстабылын курдук уустук дьыаланан өр сыл дьарыктаммыттар, элбэх эрэйи, туоратыыны да көрбүт өттө “дьэ, биһиэхэ да ыччат баар эбит, көстүбүт” диэтэҕэ.Маннык киэҥ ис хоһоонноох интервьюны миниистир эбэтэр дьокутаат буола сатааччы да биэрбитин мин өйдөөбөппүн.

Аҕыйах сыллааҕыта АЛРОСАҕа Ханты Мансийскайтан кылаабынай экологы сурунан ылбыттара. Кэлээт интервью биэрэ охсубута, ону хаһыаттар нууччалыы-сахалыы былдьаһа сылдьан бэчээттээбиттэрэ. Анисимова Полина (аҕатын аатын суруйбат этэ) “түҥ хааһах дойдуга” кэлбиччэ дьону барытын үөрэтэлиэх курдуга. Онтон чуумпурбута уонна икки-үс сыл үлэлээн көрөөт атахха биллэрбитэ. Хомойуох иһин, оннук…

Оттон мин Масаха Мэхээс сылтан ордук кэмҥэ туох үлэни ыыппытын Кыымҥа кэпсээрэй диэн кэтэһэн көрдүм. Ити ахтар интервьютыгар олус үтүө тыллар бааллара. Былаастык бытыылкалары, салапаан бакыаттары хомуйан билиитэлэри оҥорбуттар эбит. Бу киэҥ Арассыыйаҕа кыалла илик кыһалҕаны быһаарбыта буоллар Нобель бириэмийэтинэн наҕараадаланыан сөбө да, судаарыстыба өттүттэн өйөөһүн уонна дохуот суоҕун өйдөөн итини бырахпыттар. Общественнай хамсааһыны былаас өйөөбөтүн син өйдөөбүт. Интервьюны аахтахха, Мэҥэ улууһугар эрэ буолбакка, бүтүн республика кыһалҕатын быһаарарга хорсун сананыы баар. Бу – үчүгэй эрэ! Мэхээс кэлин “Зеленая инициатива” диэн коммерсиянан дьарыктаммат тэрилтэни төрүттээбит. Саамай сөп, общественнай тэрилтэ биһиги дойдуга босхо үлэлиир тускуллаах, дохуот аахса, ону эккирэтэ сатааччы улаханы оҥорбот.

Интервьюга “экологияҕа уонна айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах үлэ күүһүрэн эрэр”  дэммит да, төттөрүтүн дойдуга “уларыта тутуу” кэмиттэн күүдэпчилэммит хамсааһын сөҕүрүйбүтэ, олох да умуллар куттала баар. Ол кэмнээҕи экологтар күн-түүн тононон бүттүлэр, бэрт аҕыйах хаалбыт ол кэмнэри ахта саныыр. 1990 сылга “Бүлүү” комитет диэн тэриллэн өр сылларга олус таһаарыылаахтык, кимиилээхтик үлэлээбитэ, АЛРОСА курдук адьырҕаны уодьуганнаабыта, дивидент төлүүр оҥорбута. Ол “Бүлүү” комитет билигин үлэлээбэт, эдэрдэри күүтэбит да, тоҕо эрэ бытааннар. Ааспыт сыл бүтүүтэ икки кырдьаҕаспын, экологическай хамсааһын инники күөнүгэр сылдьыбыт М.А.Акимовы уонна Н.Н.Николаевы анараа дойдуга атаарыстым. Барахсаттарым – биирэ Сунтаарга, иккиһэ Ньурбаҕа тиэллэн бардылар. Көҕүрээтэр көҕүрээн иһии, ол ахсын айылҕаны алдьатааччы үөрэр курдук. Мэхээс интервьюта ити да иһин биһиги интэриэспитин таппыта.

Масаха Мэхээс интервьютугар этэринии,Арассыыйанан, Евразиянан, Хотугулуу-Илиҥҥи Азиянан дайбаабакка, Путиҥҥа, Ил Дархаҥҥа эбэтэр Находкиҥҥа эрэммэккэ сиринэн сылдьан сирин харыстыы сатыах этэ. Урут муннубут аннын көрүнүөх, Дьокуускайы да ылан көрүөх.  Омук дойдулара улахан куораттарыгар уу суох буолан үрүччэлэри, көлүччэлэри сири хаһан оҥосто сатыыллар, оттон биһиэхэ баар ууларбытын, айылҕа бэйэтэ оҥорбутун суох гыналлар, бөх кута-кута тутуу ыыталлар. Ону көмүскээччи суох, Экология министеристибэтэ кыһаммат. Урут “Экологическай киин” диэн общественник –экологтар Дьокуускайга баалларын саҕана итинник суоҕа, кинилэр көрөллөрө-истэллэрэ. Мэхээс республикаҕа айылҕа харыстабылыгар ыытыллыбыт үлэлэр историяларын билэрэ наада, ону учуоттуур, туһанар туһугар. Уонна, чахчы айылҕаны, сир ийэни харыстаһарга ылсар, бүтүн республика интэриэһин көмүскүүргэ сананарбуоллаҕына үгүстэн-элбэхтэн болҕомтотун урутманныкка ууруохтаах:

• Тыа сирин гааһынан хааччыйыыга (ойууру кэрдиини ол эрэ тохтотуо);
•  Дьокуускайга Омоҕой-Эллэй саҕаттан баар уулары харыстааһыҥҥа;
•  АЛРОСА объектарын хайаан да кэрийэн көрүөхтээх, онтон элбэҕи билиэхтээх;
•  Алдан, Өймөкөөн көмүһү хостооччуларыгар бара сылдьыахтаах;
• Саха сиригэр гааһы – ньиэби хостооччуларга, ордук Таалакааҥҥа, Чайыҥдаҕа сылдьыан наада;
• Алдан Эльконкатыгар ураны хостооччуларга тиийэ сылдьыахтаах;
• Сөҕүмэр баайдаах (сэдэх элэмиэннэр) Томтор Тааһы көрүөхтээх;
  
•  Мэҥэ сиригэр көстүбүт алмаастаах туруупкалар урутаан дуу, хойутаан дуу хостонуохтара. Ол иннинэ сирин, айылҕатын үөрэтиэхтээх;
• Сир аннынааҕы ядернай эһиилэри үөрэтэрэ, буолбут сирдэригэр сылдьара наада, ордук саахаллаабыт объектарга;
• Кыра АЭС Дьааҥыга тутулла турарын хайаан да көрүөн наада;
• Абалаахха болҕомтотун ууруохтаах. Курорт туһунан этэ да барбакка, биир да киһилии санаторийа суох Саха сиригэр, бу ойуччу улахан суолтааах;
• Ракеталар сүһүөхтэрэ түһэр сирдэрин баран көрүөхтээх;
• Алданы уонна салааларын быһан ГЭС-ри тутуу саҕаланыахтаах, ону быһаарса, үөрэтэ сатыахтаах;
• Аммаҕа куттал суоһуура, арахпата болҕомтоҕо ылыллыахтаах;
• Тустаах тэрилтэлэри, буруйдаахтары кытта суутунан быһаарсыахтаах. Ол инниттэн айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах нормативтары, быраабылалары, сокуоннары үөрэтиэхтээх. М.Николаев саҕана (1993с.) “Об административнойответственности за экологические правонарушения” диэн сокуон үлэлии сылдьыбытын Штыров суох оҥорбута, айылҕаны алдьатарга көҥүл биэрбитэ. Ол сокуону  хаттаан тилиннэрэр үлэни Ил Түмэн (Находкин) толороро ирдэниллиэхтээх;
• ​ Олохтоох дьону-сэргэни кытта (Салалтаныкытта эрэ буолбакка) көрсүөхтээх, дьон санаатын үөрэтиэхтээх, түмүктэри оҥоруохтаах.

Итинник бара туруохха сөп, айылҕаны харыстааһын кыһалҕата муҥура суох. Урукку кыһалҕалары общественник-эколоктар быһаара сатаабыттара үгүс, тустаах министиэристибэ оҥорботоҕун кыайбыттара кытта баара. Айылҕа харыстабылын чулуу миниистирэ В.Г.Алексеев маҥнай бэйэтэ общественник, “Невада-Семипалатинскай” хамсааһын кыттыылааҕа этэ.

Масаха Мэхээс былааһы, туһааннаах тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ үлэ ыытыахтаахпыт диирэ сөптөөх эрээри хайа кэмҥэ олорорбутуттан, былааска ким баарыттан тутулуктаах. М.Николаев айылҕа харыстабылыгар аналлаах уураахтары таһаарбыта, сокуоннары ылыммыта, дьон санаатын боппото, сомоҕолуура. Холобур, урут Дьааҥы салаатын быһан ГЭС тутан сири тимирдээри гыммыттарыгар бары бииргэ буоламмыт кыайбыппыт, ГЭС тутуллубатаҕа. Алданы, кини салааларын быһан эмиэ ГЭС тутар бырайыактарын учуонайдары кытта ыкса үлэлээн туттарбатахпыт, сири тимирдибэтэхпит. Өлүөнэ үрдүгэр түөкүн Магамедовтар химическай собуоту туттарарга холоммуттарын Мэҥэ олохтоохторун кытта бииргэлэһэн, Дьокуускайга 7000 киһилээх миитин тэрийэн кыайбыппыт. Тэрийбит Иван Степанов уонна Сулустаана Мыраан билигин манна суохтара хомолтолоох.

Мэхээс ылсыбытын ыһыктыбатаҕына, чугуйбатаҕына, интервьюга эппитин курдук, элбэҕи оҥоруон сөп. “Анал үөрэҕэ суох эрээри чобуорхайар” диэччи баар буолуон сөп. Онуоха кыһаллыа суохтаах, дойдуну көмүскүүргэ диплом ирдэммэт, дьиҥнээх саха эколог буолан төрүүр, ол кини үөһэттэн анала. Айылҕаны көмүскээһин – аҕадойдуну көмүскээһин, саата-сэбэ суох өй, билиикүүһүнэн ийэ сир иһин сэриигэ киирсии буолар.

 Иван Бурцев.   03.02. 2026с.    

​Көстөрүн курдук, сурук бу сыл олунньу 3 күнүгэр суруллубута уонна аадырыһыгар тиэрдиллибитэ.  Оттон Масаха Мэхээс Кыымҥа уһун-киэҥ уонна элбэх баҕарыылаах, эрэннэриилээх интервьюта 2024 с. сэтинньи 7 күнүгэр бэчээттэрммитэ. Икки сылга чугаһаабыт,  балачча уһун кэм ааһа оҕуста, баҕа санаатын төһө толордоҕо буолла, ону ханна да сырдаппыта суох. Ылсыбытын ыһыктыбата буоллар диэн баҕа санаабын билигин да этэбин. Уонна өссө төгүл санатабын, эколог буоларга диплом наадата суох, улахан баҕа наада. Республикаҕа айылҕа харыстабылыгар 5 миниистир үлэлээн ааста, хайалара да анал эколог үөрэхтэрэ суох, ол ирдэммэт даҕаны, муҥар, общественник экологтартан ирдэниэ дуо? Онон, Масаха Мэхээс симиттибэккэ үлэлээн иһиэхтээх, үгүс куолута суох. Ол иһин киниэхэ анаан сурукпун өссө төгүл хатылыыбын.

***
Иван Семенович Бурцев, Үлэ ветерана,“Бүлүү” общественнай – экологическай комитеты тэрийсибит айылҕа харыстабылын ветерана, “Бүлүү” комитет Бочуоттаах бэтэрээнэ, СӨ Айылҕа харыстабылын туйгуна, Норуоттар икки ардыларынааҕы радиоэкологтар сойуустарын чилиэнэ.

04.08.2026с.