ХАРАН ТУРБУТ МУУС ХАМСЫЫРА ДУУ…

 ​М.Е.Николаев үлэтиттэн уурайыаҕыттан, үйэ чиэппэрэ кэмҥэ дөйөн олорбут кэммитигэр, республикабыт баайа-дуола атын илиигэ барбыта. Үксэ чааһынай илиигэ. Кэмигэр этэр, тыл көтөҕөр дьон баарын истибэтэхпит, оһуохайдыы сылдьыбыппыт.  

​Быйыл эрэ тэриллибит коммерческайа суох общественнай “Добун Фонда” (ДФ) бэс ыйын 30 күнүгэр ыыппыт мунньаҕар Саха республикатын бүгүҥҥү финансовай-экономическай балаһыанньатын дьүүллэстилэр. “ДФ” лиидэрдэрэ А.Максимов, Э.Березкин, В.Поскачин оҥорбут дакылааттара, онно аналлаах Резолюциялара мунньах кыттыылаахтарын дьүүлүгэр турдулар. Мунньахха Хомуньуустар, Саҥа дьон, Ньыгыл Арассыыйа партиялар уонна нэһилиэнньэ бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Хомойуох иһин, Республика Ил Дарханын, Ил-Түмэн дьокутааттарын, Республика профсойууһуттан ыҥырыллан баран кэлбэтилэр. “Дьүүллэһиэҕин, киһилии кэпсэтиэҕиҥ” диэн сиэрдээх этииниылымматылар. Ил Дархан Аммаҕа үүт собуота аһыллыытыгар лиэнтэ быһа барбыт. Атыттар тоҕо дьаарханнылар?

​Саха республикатын үбүн урукку миниистирэ Э.Березкин республикаҕа үп уонна экономика бүгүҥҥү туругун ырытта. Урут бюджет хайдах таҥылларын, ороскуоттанарын, хонтуруолланарын уонна ити билигин хайдаҕын баар чахчыларга, сыыппараларга олоҕуран тэҥнэтээлээбититтэн киһи үөрбэт  балаһыанньатыгар олорорбут көстөн таҕыста. Бу дакылаат бэчээккэ тахсара буоллар. Иккиһинэн, “Бэйэни салайыныы” боппуруоһун В.Поскачин кылгастык, киһиэхэ тиийэрдии быһаарбыта кэрэхсэннэ. Республикаҕа хоруупсуйа сайдан тэнийиитин уонна ити туһалаах баайа, стратегическай сырьета суох хаалыыбытыгар тиэрпитин А.Максимов быһааран биэрдэ.

​Ити дакылааттар сүнньүлэринэн бэлэмнэммит Резолюция ис хоһоонун, холобур, тус бэйэм өр сылларга кэтэһэн кэлтэгэй буолбутум кэлбитинии ылынным. Ама, куһаҕан дуо: Резолюция 2-с пуунугар салайааччы хамнаһа 200 000 үрдүө суохтааҕа суруллубута; 3-с пууҥҥа “Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы туһунан” Сокуоҥҥа түргэнник уларытыы киллэрэн агропромышленнай комплексы өйүөххэ, ол инниттэн 2027 сылга итиннэ үбүлээһини 24 млрд. солк. тиэрдиэххэ дэниллибитэ;  4-с пууҥҥа ЯТЭК былдьаабыт гааһын, “Якутцемент” уонна “Туймаада – нефть” сокуону кэһэн чааһынайга бэриллибиттэрин норуокка төнүннэриэххэ” диэн суруллубута; 5-спууҥҥа “Улахан тэрилтэлэри нолуоктан босхолооһуну ууратыахха, төлөөбөтөх харчыларын республика бюджетыгар төнүннэриэххэ” диэн киирбитэ; 6-с пууҥҥа “Государственнай-чааһынай” дуогабардарынан улахан тутуулары ыытыыны  общественнай тэрилтэлэринэн талыллыбыт экспердэринэн түмүк оҥотторуохха. Лена муостатын тутуутун федеральнай правительствоэбэтэр чааһынай инвестор үбүнэн хааччыйалларын дьиҥнээхтик эрэннэриэхтэригэр диэри тохтоторго. Тоҕо диэтэххэ, федераллар көрбүт үптэрин кэмигэр биэрэллэрэ саарбах буолла. Арктическай Киин тутуллуутун бюджет кризиһиттэн тахсыахха диэри тохтоторго” диэн мээнэҕэ суруллубатаҕын быһаардылар;  7-с пууҥҥа “Ил Түмэн хонтуруоллуур оруолун күүһүрдэргэ, састаабынуларытарга, парламеҥҥа сокуон ылыллыытыгар кыттыбат, фракцияларын ааттарыттан кнопканы эрэ баттыыр улахан тэрилтэлэр салайааччылара (“генераллар”) киирэллэрин ууратарга, 2028 сылтан парламеҥҥа идэтийбит профессионаллар үлэлииллэрин ситиһэргэ” диэн бэрт наадалаах этии суруллубут;  8-с пууҥҥа “2027 сылтан Саха сиригэр үлэлиир сир баайын хостооччулар рента төлүүллэрин ситиһэргэ, онтон киирбит үбү Кэлэр көлүөнэ фондатыгар уонна коммунальнайга, энергияҕа төлөбүрү аччатарга туттарга” дэммитэ үчүгэй.  Итинтэн да атын, холобур, ОДьХкризиһиттэн тахсар программа оҥоһуллара, ньиэби таҥастааһын, сүүрэр техниканы гааска киллэриитустарынан дьүүллэһэргэ Ил Түмэҥҥэ ЯТЭК, Якутэнерго, наука бэрэстэбиитэллэрэ, о.д.а. кыттыылаах Төгүрүк Остуол тэриллэрэ наадалааҕа этиллэр. Арассыыйа Конституциятын 9-с ыстатыйатын 1-кы чааһыгар этиллэр: “Россия Федерациятыгар сир уонна айылҕа атын да туһалыыр кыаҕа туһааннаах сиргэ олорор дьон олоҕун уонна үлэтин-хамнаһын сүрүн төрүтүн быһыытынан туһаныллар уонна харыстанар”. Бу суруллан-суруллан, этиллэн-этиллэн “мастыйан хаалбыт”, туһалыыр кыаҕа суох буолбут курдук ыстатыйа үрдүкү салалтаҕа санатыллара, Путиҥҥа сурук ыытар наадата бэлиэтэммит. Бүтэһигэр, сарбыйыыга түбэспиттэр, хамнас кэмигэр кэлбэтигэр үҥсүүлэрин общественнай хонтуруолга ыларга тохтоло суох суһал линия (Круглосуточная горячая линия) наадата этиллэр.

​Бу мунньах, резолюция – боростуой дьон хаһан да туолбатах баҕарбыт баҕалара. Ол да иһинРезолюция, биир-икки туттуммуттан ураты, мунньах кыттыылаахтарынан өйөннө. Мунньах былаһын тухары камераҕа уһуллан араас ханаалга тута тарҕанна, идэтийбит фотографтар хаартыскаҕа уһуллулар. Итилэри ким да боппото, мунньах аһаҕастык эйэ дэмнээхтик барда, дьон саныыр санаатын кистээбэккэ, симиттибэккэ этэ сатаата, ол олус болҕойон истилиннэ. Маннык мунньаҕы бэйэлэрин билиммит, хас биирдии эппит тылларыгар эппиэти сүгэр, толору таһымнаах дьон тэрийдилэр дии санаатым. Резолюциялара да оннук – хорсун уонна судургу, өйдөнүмтүө. Манныкка холонуу кыһалҕаттан тахсар. Тоҕо биһиги – көннөрү дьон уонна талбыт Ил Дархаммыт, дьокутааттарбыт урут манныкка кэлбэтэхпитий!?Нэһилиэнньэ өттүттэн ээ-дээл буолуу содула, оттон үрдүкү салалта уонна дьокуттааттарбыт биһигини таҥнарыылара буоллаҕа. Холобур, гааспытын былдьаабыт түөкүн Магомедовтар сууттаналларын кытта Э.Березкин гааһы республикаҕа төнүннэриэххэ диэн сурук суруйбута “Туймаада” хаһыакка тута тахсыбыта. Ону нэһилиэнньэ да, эгэ салалта, дьокутааттар өйөөбөтөхтөрө. Ити кэмтэн 7 төгүрүк сыл аастаҕа. Дьокуускайы, оройуоннары сылытар гаас – Орто Бүлүү гааһа. Саппааһа хайыы-үйэ аччаата. Бу гааһы харах харатын курдук харыстаан, кэмчилээн туттуохха диэн Э.Березкин оччолорго эппитэ. Билигин ЯТЭК тойоно Авдолян Охотскай муораҕа турба тардыбыт, гааспытын омук сиригэр атыылаары, биллэн турар үрдүкү салалта уонна дьокутааттар сөбүлэһэннэр. Эрнс Борисович хомойбута кыра, кыйаханара сөп, ол үрдүнэн мунньахха дакылааттыырыгар ордук-хоһу тылласпата, киэҥ көҕүстээҕин көрдүбүт. Резолюцияҕа Ил Түмэҥҥэ реформа наадата дэммитэ сөптөөх, ити үөһээ этиллибиккэ сөбүлэһэр, улахан тэрилтэлэр баайбытын хоро таһалларыгар нолуоктан босхолуу олорор дьокутаат биһиэхэ наадата суох! Правительство кэрээнэ суох буолбутун “Саҥа дьон” партияттан саҥа дьокутаат Нь.Заморщикова толлубакка саралаабыт ээ. Ньургуйаана Юрьевна түөрт оҕотун атахтарыгар туруора сылдьар, бас-баттах тылласпат дьоһун ийэ. Оттон баттахтара маҥхайыар диэри уһуннук олорор дьокутааттар тоҕо билэ-билэ билбэтэҕэ буолалларый, Заморщикова курдук хорсуннара суоҕуй!? Итинник дьокутааттары биһиги талбатахпыт, анаан оҥорбут, ылыммыт сокуоннарынан партиялара кинилэри талаллар. Ил Түмэҥҥэ реформа наада!

​“Бэйэни салайыныы” туһун турууласпыт уонна нэһилиэнньэ өйдөөн биэрбэтиттэр уонна дьокутааттар көмөлөрүнэн (таҥнарыылара) кыайтарбыт В.Поскачин дакылаата кэрэхсэннэ. Ити иннинэ мин хас да араас нэһилиэккэ сылдьан итиннэ сыһыаннаах дьон санааларын билэ сатаабытым. Санаалара сүнньүнэн биир этэ: нэһилиэккэ харчы быһа бэриллэрэ буоллар икки төгүл элбэх үптэниэхтэрин сөп үһү. Холобур, билигин кыра нэһилиэк 20 мөл.солк. ылар буоллаҕына, быһа анааһыҥҥа 40 мөл.солк. тиксиэн сөп эбит. Төһөлөөх дьиэ-уот эрэмиэннэниэ, суол оҥоһуллуо, атын да кыһалҕа быһаарыллыа этэй диигин. Итини үрдүкү былаас уонна дьокутааттар утардылар, санааларын ситистилэр. “Оттон тоҕо эһиги тускутугар турууласпыт Поскачины, Максимовы өйөөбөтүгүт”, – диэн ыйытааччы буолбуттаахпын. Хоруйдара: “Ама, хайаан үрдүкү салалтаны, дьокутааттары утары барыахпытый”, -диэн. Бэйэни бэйэ кэрбэниитэ… Дьэ, ити иһин бу ааспыт мунньах ыытылыннаҕа, биһиги кулуттуйуубут уларыйаарай, оройбутугар дьэҥкэрээрэй диэн.  Оннук буолбатаҕына дьэбэрэттэн тахсарбыт улам уустугуран иһиэ диэн санааттан.

​Кадр боппуруоһа, айылҕа харыстабыла уонна Украина сэриитигэр сүтүк ахтыллыбатаҕа итэҕэс курдуга. Мунньах кэмигэр өйдөөтөхпүнэ, итилэр ахтыллыбатахтара син да эбит. Кыһалҕа наһаа элбээн хаалбыт, барытын хабар хайдах да кыаллыа суох. Итилэр билигин буолбатаҕына кэлин да күннээҕи бэбиэскэҕэ тураллара буолуо. Кадры харыстаабат буолуу баар суол. Антон Софронов диэн эдэр, билиҥҥи кэм киһитэ, правительствоҕа үлэлии сылдьыбыта. Араас үрдүк үөрэхтэри ситиһиилээхтик бүтэрбит, омук сиригэр үлэлээбит бэрт сэргэх уолу Е.Борисов үүрбүтэ. М.Николаев эбитэ буоллар ыытыа суохтааҕа. Ити иннинэ Охлопковы сүгүн үлэлэппэккэлэр Карелияҕа баран олус ситиһиилээхтик үлэлиирэ иһиллэр. М.Мярикановы, талааннаах тэрийээччи диир киһилэрин, хаайыыга симнилэр. Харыстыыр диэн суох. А.Максимовтаах буруйдара суоҕун дакаастаан ыраастаналларыгар 8 сылы сүтэрбиттэрэ. Кыһыл Сыырга собуот тутан газоконденсаттан 80-наах чэпчэки сыаналаах бензини оҥорон дьону абыраабыттара. Собуоттарын өссө кэҥэтэн, саҥардан 90-наах бензини таһаарыахтаахтара, матырыйаалын барытын булуммуттара. Магомедовтар собуоту былдьаан, үлтү урусхаллаан суох оҥорбуттара, эмиэ бэйэбит былааспыт көмөтүнэн. Билигин бензин нуорма, салгыы олох да суох буолар чинчилээх. Кадр боппуруоһугар киһи өйдөөбөтө үгүс. Доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччынан (хантан, хайдах булбуттара биллибэт) Савин диэн киһини анаабыттара. Онтубут ковид саҕана масыанньыктаан булбут техническай кислородунан тыыннарбыта, төһө киһи өлбүтэ биллибэт, кэлин биллиэ турдаҕа. Прокуратура дьыала оҥорон, суут буруйдуур уурааҕа тахсыбыта биллэр. Савины көмүскүүр, быыһаан ылар үлэни ыыталлара иһиллэр.

​Кадр боппуруоһуттан ураты өссө айылҕабыт харыстабылын проблемата баар. Билигин федераллар Ураты харыстанар сирдэрбитигэр суудайаллара иһиллэр, туһалаах баайы хостоору үһү. Оттон Людмила Николаева “Бур” диэн ураты харыстанар сиргэ (Резерват) алмааһы хостоторун туһунан хаһыат суруйар. Маны айылҕа харыстабылын чиновниктара көрөн баран олороллор.

​Онон тимирбит дьэбэрэбит дириҥ быһыылаах, онтон оруу сатааччылары өйүөххэ баар. Нэһилиэнньэ бүттүүн өйөөтөҕүнэ кыаллаарай.

***
Иван БУРЦЕВ, мунньах кыттыылааҕа

01.07.2026 с.

фото: https://sakhatime.ru/society/118465/