Хайыһар тренерэ

Хайыһар куттаах Сахабыт сиригэр хайыһар спорда сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит киллэрсэ сылдьар дьон элбэхтэр. Кинилэр ортолоругар хайыһар көрүҥэр анал үрдүк үөрэхтээх соҕотох тренер баар.

Мэҥэ-Хаҥалас Төҥүлүтүттэн төрүттээх-уустаах, өрөспүүбүлүкэ күүстээх хайыһардьыта Дмитрий Петрович Попов Дьокуускайдааҕы 1-кы № педучилищены бүтэрэн, Чурапчы Чакырыгар ананан кэлэн хайыһар секциятын аһан оҕолору дьарыктаабыта.

Онно төрдүс кылааска үөрэнэр, билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, Саха Өрөспүүббүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка туйгуна, Саха сиригэр физическэй культура уонна спорт сайдыыларыгар үтүөлэрин иһин бэлиэ хаһаайына Степан Егорович Адамов аан бастаан хайыһар абылаҥар уһуйуллубута. Сыыйа дьарыктанан, улахан көрдөрүүтэ да суох буоллар, оройуонун таһымынан күрэхтэспитэ.

Хабаровскайдааҕы физкультура институтугар туттарсан киирэн, хайыһар факультетыгар үөрэммитэ, уопсай дьарыктарга  сылдьыбыта. Институту “хайыһар тренер-преподаватель” дипломнаах бүтэрбитэ.  Ылбыт идэтинэн Амма Соморсунугар икки сыл үлэлээн баран Алтан нэһилиэгэр тиийбитэ.

Алтаҥҥа 14 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, үлэтин чыпчаалынан буолбута. Оскуолаҕа уонна нэһилиэккэ сыралаах үлэтэ үтүө көрдөрүүлэммитэ. Ииппит-үөрэппит оҕолоруттан, ыччаттарыттан Иннокентий Сутаков, Егор Скрябин өрөспүүбүлүкэҕэ ааттарын ааттаппыттара. Оҕолорго миэстэлэспиттэрэ, Иннокентий Сутаков улахан дьоҥҥо чөмпүйүөннээбитэ. Василий Сутаков хамаандаҕа үчүгэйдик сүүрбүтэ. Альберт Захаров биирдиилээһиҥҥэ миэстэлэспитэ. Семен Стручков оҕолорго миэстэлэспитэ. Татьяна Неустроева, бэйэтин уола Алексей Адамов өрөспүүбүлүкэҕэ,  Саха сирин кыһыҥҥы спартакиадатын мэтээлин ылан төрөппүттэрин үөрдүбүттэрэ. Бырааттыы Иудиннар, Марианна Иванова Степан Егорович эмиэ киэн туттуулара. Бары Алтаннар.

Икки үйэлэр кирбиилэригэр, Алтаннар “2000 үтүө дьыала” хамсааһыныгар көхтөөхтүк ылсыбыттара. Субуотунньуктар күүстэринэн тутууларга босхо үлэлээһин программалара ылыллыбыттара. Степан Егорович норуот хамсааһыныгар көннөрү олорон биэрбэтэҕэ. Уһун-киэҥ толкуйдаһыннар, үлэ хайысхатын тобулуулар буолбуттара. Ити кэмҥэ куораттан саҥа тахсан эрэр спорт учуонайа Матвей Иванович Лыткин Алтаҥҥа командировкаҕа кэлэ сылдьыбыта. Айымньылаахтык үлэлии сылдьар хайыһар тренерин бэлиэтии көрөн, оскуола оҕолоругар мөлтөх уонна күүстээх оҕолорго “экспериментальнай группалары” оҥорбута. Тренер Николай Алексеевич Иванов буоланнар хайыһар кыһыҥҥы манеһын оҥорор туһунан кэпсэтиилэр буолбуттара. Совхоз быраҕыллыбыт хотоннорун анаан-минээн тиийэн көрбүттэрэ. Күөрэ-лаҥкы түһэн турар туһатыттан тахсыбыт хотону манеж быһыытынан туһанарга диэн идея саҕыллыбыта. Степан Егорович тута ылсыбытынан барбыта. Нэһилиэн салалтатын кытта кэпсэтэн, сиригэр-уотугар, хотону туһаныыга, “сатыыр буоллаххына манеһы тут” диэн көҥүл ылбыта.  Ким да туорайдаспатаҕа. Үлэ-хамнас күөстүү оргуйбута. Уонча киһилээх биригээдэ үлэлээбитэ. Хотон киһи билбэт гына ыраастаммыта, уота-күөһэ тардыллыбыта, солярканан барар оһоҕунан сылытыллыбыта,  хаар кутуллубута, рекламнай уруһуйдар туруоруллубуттара.

2001 сыллаахха Саҥа Дьыл кэнниттэн уларыта тутуллубут сабыс-саҥа хайыһар кыһыҥҥы манеһыгар үөрэ-көтө киирбиттэрэ. Нэһилиэк олоҕор ураты кэрэ-бэлиэ түгэнинэн буолбута. Оҕолор-ыччаттар, олохтоохтор, үөрүүлэрэ муҥура суоҕа. Кыһын оройугар, таһырдьа -50 кыраадыстаах, аан-туманынан оргуйар тымныыга, иһирдьэ +8 кыраадыс этэ. Эдэрдиин-кырдьаҕастыын, сарсыардаттан-хойукка диэри манежтан арахсыбат буолбуттара.  “Бары абыраммыппыт” диэн ис-иһиттэн көтөҕүллэн кэпсиир Степан Адамов. Улуус нэһилиэктэриттэн, чугас улуустартан, куораттан, депутаттар, оройуон салайааччылара, көхтөөхтүк сылдьыбыттара. Манеһы толорон кэбиһэллэрэ. Сөҕүү-махтайыы улахан этэ.  “Үлэ, дьарык хаамыытыгар моһуоктар үөскээбиттэрэ” диэн өрө көтөҕүллүүлээхтик ахтар хайыһар тренерэ.

Хайыһар манеһа батыһааччылардаах буолбута. Өрдөөҥҥүтэ, Степан Егорович оҕо сылдьан  үөрэнэ-дьарыктана сылдьыбыт, Иван Николаевич Попов диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренердээх, хайыһар филиаллаах Чурапчы Кытаанаҕын спортоскуолата, биир кылааска үөрэммит, хайыһар “фаната” Иван Петрович Игнатьев, кэлин, баһылыктыы олорон, теплотрасса үрдүгэр эмиэ хайыһар кыһыҥҥы манеһын туппуттара.  Тааттаҕа оҥоро сатаабыттара да, тоҕо эрэ кыаллыбатаҕа.  Ыллын, сананныҥ да, мээнэ кыаллыбат, уустуктардаах. Билигин Алтаннар хайыһар манеһын хат уларытан, хотон быһыытынан үлэлэтэллэр. Дьиэлээх-уоттаах, кэккэ тутуулардаах, туох да киирбэт гына   күрүөлээх-хаһаалаах бэлэм базаны туһананнар, сүөһү-ас бааһынай хаһаайыстыбалар, махтаналлар. Дьиҥинэн, Степан Егорович куоракка барбатаҕа буоллар,  кэккэ былааннардааҕа хаалан турар.

Степан Егоровиһы өссө киэҥник туһанар сыаллаах-соруктаах, Дьокуускай куоракка университиэт иһинэн аһыллыбыт 5 № оҕо спортоскуолатыгар хайыһарга сүрүн тренеринэн анаммыта. Үлэтин сүрүн сыалынан-соругунан оҕолору, студеннары соҕуруунан-хотунан “сбордарга” салайан илдьиилэр буолбуттара. Эрдэтээҥҥи сылларга миэстэлэспэт Дьокуускай куорат оҕолорго хамаандата  өрөспүүбүлүкэҕэ  үс иһиттэн түспэт буолбуттара. Эстафеталарга бастыыллара. Алексей Адамов, Светлана Захарова, Татьяна Неустроева, Татьяна Сутакова уо.д.а., улахан дьоҥҥо Мария Бандерова өрөспүүбүлүкэни кыайбыттара. Ситиһии аргыстаах икки сыл үлэлээбитэ.

Доруобуйаҥ туруга киһиттэн ыйыппат. Үөйбэтэх өттүгүттэн булар.Таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар хайыһар тренерэ бүөрэ аккаастаан, онтон аҥар атаҕын улаханнык улаханнык оһоллоон, реабилитацияларга сылдьыталаан, тохтуурга күһэллибитэ.

Степан Егорович хайыһар спордун суолтатын туһунан  үтүө өйдөбүллэрдээх. Дириҥ билиилээх-көрүүлээх. Хайыһарынан дьарыктанар дьон бары былчыҥнара сайдаллар, тулуурдаах, үлэттэн туора турбат, сүрэхтээх-бэлэстээх, сатабыллаах, мэлдьитин бэйэҕэр эрэллээх, бөҕөх санаалаах, үчүгэй настарыанньалаах, чэгиэн-чэбдик, уһун үйэлээх буолаҕын диэн ааҕар. Хайыһар баар буолан “олоххо соһуччу көрсүллэр моһоллору туораан сылдьабын” диир.

Холобур оҥостор хайыһардьыттардаах. ССРС спордун маастарын хаста да толорон баран, дьыалата-куолута быһаарыллыбакка кыайан ылбатах чулуу хайыһардьыты Алексей Евграфов бастакынан ааттыыр: “Чакырга сарсыарда аайы сэрээккэлиир, “приседание” оҥоро турар буолар, хаһан киирэн-тахсан, суунан-тараанан, аһаан-сиэн, оҥостон, учууталлар уопсайдарынан ааһан иһэн көрдөхпүнэ, эмиэ “приседаниелыы турар буолар. Соһуйабын, сөҕөбүн” диир. Павел Матвеев диэн өрөспүүбүлүкэ түөрт төгүллээх чөмпүйүөнэ: “Мэлдьитин хамсана-имсэнэ, “упражнениеларда” оҥор, туруккун тута сырыт” диэн этэрин ылынан батыспыт, оннук үрэммит.  Улахан хайыһардьыттары убайдыы-бырааттыы Дмитрий уонна Гаврил Поповтары, Семен Черноградскайы, Иван Филипповтааҕы спорка олохторуттан, ситиһиилэриттэн үөрэммитэ элбэх.

40-ча киһилээх делегацияҕа киисрэн, Япония Наганотыгар кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга, Москва аннынааҕы Крылатскайга Аан дойду Кубогын, аатырар шведтэри Гундесваннааҕы чугастан тутан олорон, “профессионал хараҕынан” көрбүтүн, элбэҕи сүспүтүн умнубат.  Өрөспүүбүлүкэ хамаандатын сүрүн тренерэ Павел Павлович Харитонов күһэйиитинэн, төһө да миэстэлэспэтэр, РСФСР чемпионатыгар, Дальнай Восток хайыһарын суолларыгар “объем” ылаары, күрэхтэһии тыынын этинэн-хаанынан билээри сүүрбүтүн, кыттыбытын, туохтааҕар да күндүтүк саныыр. 1994 с. Чочур Мырааҥҥа 35-39 саастаах эдэр ветераннарга өрөспүүбүлүкэҕэ күрэхтэһэн 15 км бастаабытын, нөҥүө күнүгэр “конекка” күүстээх маастарга кандидат Альберт Трофимов кэнниттэн иккис миэстэлэммитэ. Өрүс Илин Эҥэринээҕи учууталлар күрэхтэһиилэригэр өрөспүүбүлүкэ күүстээх хайыһардьыттара кыттыбыттарыгар хамаанданан бастаабыттарын улахан ситиһиинэн ааҕар.

Тренердиир үлэтигэр кумааҕынан, кинигэҕэ сурулларынан эрэ муҥурдамматаҕа. Алдаҥҥа “гонка сильнейших” Россия сүүмэрдэммит хамаандатын кытта бииргэ сылдьыспыта, дьарыктаммыта Олимпиецтэр эрчиллэллэрин кэтээн көрөн, кэпсэтэн, графиктарын, былааннарын – “классическай”, “коньковай”, “силовой” бэлэмнэниилэрин бэлиэтэммитэ, айар үлэтигэр туһаммыта. Ол дневниктэрэ бааллар. Хонтуруоллуур стаартарыгар кыттан 9-15   иһигэр кииртэлиирэ бэйэтэ ситиһиигэ тэҥнээх буолара.

Степан Егорович Адамов доруобуйатын туругунан билигин хайыһар атын эйгэтигэр үлэлиир. Сыллар-хонуктар өйдөнөн хаалар түгэннэр үгүстэр. Хайыһар үбүлүөйдээх 100 сылынан эҕэрдэлиибит!

***

Баһылай Посельскай