— Улуу добдурҕа бу кэмҥэ буолар: сир-дойду барыта тоҥор, хаар — чараас. Сүөһү хотонугар киирэр. Саха оһоҕун күүскэ оттор, бастакы идэһэни өлөрөр кэмэ. Сорох күөлгэ муус киһини уйар буолар, бастакы муҥха саҕаланар, тыа кыылларыгар сонор булда саҕаланар.
Бокуруоптан ыла былыргы сахалар кыһыҥҥы олоххо-дьаһахха көһөн төһө астаахтарын, хаһаастаахтарын көрүнэллэрэ. “Алтынньыга астаах, бэһинньигэ бэстээх, олунньуга оттоох”, – диэн дьылы туоруурга сыһыаннаах өс хоһооно баар.
Алтынньы 14 күнүттэн Бокуруоп таҥараттан сааскы Ньукуолуҥҥа — ыам ыйын 22 күнүгэр диэри 220 хонук баар. Дьэ, ону туоруур уустук боппуруос турар, биһиги өбүгэлэрбит күннэрин анаан ааҕан-суоттаан, мындырдык толкуйдаан, тобулан этэҥҥэ туорууллар этэ.
Күөл мууһунан бүрүлүннэҕинэ муҥха кэмэ саҕаланар. Ити эмиэ ыал хаһаайыстыбатыгар улахан суолталаах кэм. Хайа, табылыннаҕына, Эбэлэрэ дук гыннаҕына, дьылга тулуктаһар аһылыктарын баһан ылыахтара турдаҕа. Дьэ, онтон суол туруута от, мас уонна муус тиэйиитэ.
Ый устата 17 – 20 мм сөҥүү түһэр. Температура ортотунан – 5-15 кыраадыс тымныы. Сороҕор хаара суох дьогдьоот күһүн буолар. Хаар алтынньы ортотугар түстэҕинэ ууллубат. Куобах маҥхайар, — диэн бэлиэтиир Тускул.
Алтынньы билгэтэ
Алтынньы 1 күнэ – туруйа соҕуруу көттөҕүнэ, алтынньы 14-гэр диэри тымныы түһэр, оттон ити күн көппөтөҕүнэ, сэтинньи 2-гэр диэри тымныы түһүө суоҕа.
Алтынньы 8 күнэ – хаар түстэҕинэ, сэтинньи 21-гэр өрүһү таһаҕастаах атынан туорууллар. Хаппыыста тууһууллар.
Алтынньы 14 күнэ – Бокуруоп – кыһыҥҥы дьыл саҕаланыыта. Бу күнү өбүгэлэрбит дьыл кэлиитэ диэн билинэн туран, Дьыл оҕуһа муустаах байҕалтан тахсыытын кытта ситимнииллэр.
Алтынньы 17 күнэ – Кыһын саҕаланар, истээх таҥаһы кэтэр күн (Өрөппүөй)
Алтынньы 18 күнэ – муус аннынан муҥхалааһын саҕаланар. Күөл тааҥныыр, сүөһүнү кыһыҥҥылыы аһатыы саҕаланар.
Алтынньы 23 күнэ – Ый муоһа түүн ортото уһуктаммыт буоллаҕына, хаардаах тыал түһэр. Тоҥоруу саҕаланар.
Кыстык хаар хойутуоҕа
Быйылгы алтынньы урукку сыллардааҕар сылаас. Сыл аайы күһүҥҥү ыйдар сылыйан иһэллэрэ уонча сыл буолла. Бу сүрүн уларыйыыта Хотугу муустаах муора сылыйыытын кытта ыкса ситимнээх. Лаптевтар муоралара сыл аайы хойутаан тоҥор буолла. Ол иһин алтынньы, сэтинньи ыйдар биллэ сылыйдылар. Быйыл хаар балайда эрдэлээтэ, урут баччаларга хаар түһэр да буоллаҕына, кылгастык түһэ-түһэ уулларан иһээччи. Быйылгы хаар эмиэ сайынын батыһан, наһаа омуннаахтык түһэр буолла. Аҕыйах чаас иһигэр сыарҕа хаара түһэн соһутар дии. Аны сир, күөл олох ириэнэх сыталлар. Тыа көтөҕөтүн ситэ түһэрбэтэ. Хайдах эрэ былырыыҥҥытын курдук көтөҕөтүн түһэрбэккэ эрэ оннук кыстыах курдук буолла. Илин эҥэр, киин, соҕуруу, Бүлүү улуустарыгар алтынньы бастакы дэкээдэтигэр ардыаҕа, хаардыаҕа. Онон улахан тоҥоруу суох курдук. Алтынньы 12-13 күннэригэр кыстык хаар түһүөҕэ, сорох улуустарга сэтинньигэ түһүөҕэ. Алтынньыга үгүс улуустарга ый бүтүөр диэри -10 С ордук тымныйбакка, идэһэ өлүүтэ былыргынан, сэтинньи 8 күнүгэр (Миитэрэйэп күнэ) — сахалыы халандаарынан сөп түбэһиннэрэн ыытыллыыһы. Дьэ онон, доҕоттор, алтынньы сылаас туран, идэһэ кэмэ быйыл хойутуоҕа.
Алтынньы — улуустарынан
Илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, бастакы уон хонукка — ардахтаах, иккис дэкээдэҕэ — балачча хаардаах, үһүс дэкээдэ — сөҥүүтэ суох. Түүн да күнүһүн да, улахан тымныйыы суох курдук. Онон алтынньы сылаас буолан, идэһэ өлүүтэ хойутууһу.
I дэкээдэҕэ бу эҥэр, урукку сылларга тэҥнээтэххэ, быдан ичигэс. Күнүс +2С кыраадыс сылаас, түүн -4С тымныы. II дэкээдэҕэ — күнүс -5С кыраадыс, түүн -9С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүс -9С кыраадыс, түүн -14С кыраадыс тымныы буолсу.
Киин улуустар
Ый бастакы дэкээдэтигэр ардахтаах буолсу, иккис, үһүс дэкээдэҕэ киин улуустарга хаардаах.
I дэкээдэҕэ, урукку сылларга тэҥнээтэххэ, күнүс +2С кыраадыс сылаас, түүнүн тымныы соҕус буолсу -4С. II дэкээдэҕэ күнүс -3С кыраадыс, түүнүн -7С кыраадыс тымныы.
III дэкээдэҕэ хаара кэмчи соҕус буолсу, көннөрү тымныйыыһы. Күнүс-8С кыраадыс тымныы, түүн -14С кыраадыс тымныы.
БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР
Бүлүү эҥэр атын улуустарга холоотоххо, алтынньы улахан сөҥүүлээх буолсу. Бастакы дэкээдэҕэ ардахтаах, иккис дэкээдэҕэ кыра хаардаах, үһүс дэкээдэҕэ балайда хаардаах буолсу. Онон алтынньы улахан тымныыта суох. Күнүс +2С кыраадыс сылаас, түүн -3С тымныы. II дэкээдэҕэ балачча сөҥүүлээх, халлаан улаханнык тымныйбакка, идэһэ өлүүтүгэр уустуктаах, улахан тымныы суох. Күнүһүн -3С кыраадыс, түүнүн -6С кыраадыс. III дэкээдэҕэ ый бүтүүтэ хаардаах. Күнүһүн -8С кыраадыс, түүн -15С кыраадыс тымныы.
ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ
Соҕуруулуу арҕаа улуустарга бастакы дэкээдэҕэ балайда ардахтаах, былырыыҥҥытааҕар күнүһүн да, түүнүн да сылаас. Бастакы дэкээдэҕэ ардахтаах. Алтынньыга бу улуустарга улахан тымныыта суох. Күнүс +5С кыраадыс, түүн +2С. II дэкээдэҕэ халлаан улаханнык тымныйыа суох. Күнүһүн -2С, түүнүн -4С кыраадыс. III дэкээдэҕэ ый бүтүүтэ хаардаах. -5С кыраадыс тымныы, түүн -9С кыраадыс тымныы.
ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА
Саха сирин саамай тымныы улууһунан биллэр Өймөкөөҥҥө ааспыт сайын элбэх сөҥүү түһэн, аһары баран, улахан хоромньуну таһаарда. Бастакы дэкээдэҕэ элбэх күннээх, иккис, үһүс дэкээдэҕэ кыра хаардаах буолсу. Ый бүтүүтүн саҕана, күнүһүн да, түүнүн да тымныйыыһы. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс-2С кыраадыс, түүн -8С. II дэкээдэҕэ күнүһүн -7С кыраадыс, түүнүн -11С кыраадыс буолуо. III дэкээдэҕэ күнүһүн -15С кыраадыс, түүн -21С кыраадыс тымныы.
Дьааҥы улууһа
Саха сирин биир эмиэ тымныы улууһугар бастакы, иккис дэкээдэҕэ былырыыҥҥытааҕар күнүһэ да, түүнэ да сылаас. Бастакы дэкээдэҕэ сөҥүүтэ суоҕун кэриэтэ, арай иккис дэкээдэҕэ кыра хаардаах соҕус күннэр тураллар. Бу ый I дэкээдэтэ күнүс -6С кыраадыс, түүн -8С. II дэкээдэҕэ күнүһүн -8С кыраадыс, түүн -10С кыраадыс. III дэкээдэҕэ күнүһүн -17С кыраадыс тымныы, түүн -24С кыраадыска тиийиэ.
АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА ХАЛЫМА УЛУУСТАРА
Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга былырыыҥҥыттан бастакы дэкээдэҕэ тымныы. Ол курдук, сөҥүүлээх күннэрэ олох аҕыйах: бастакы, иккис дэкээдэҕэ бааллар. Былырыыҥҥытын курдук ыраас күннэрэ элбэх буолан, дьиэ таһыгар үлэлииргэ, кыстыкка бэлэмнэнэргэ, балыктыырга табыгастаах. I дэкээдэҕэ күнүс -3С кыраадыс, түүн -9С. II дэкээдэҕэ күнүһүн -7С, түүн -11С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -14С, түүн -19С.
АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИИ
Арктика эҥэр улуустарга урукку сылларга тэҥнээтэххэ, сөҥүүтэ олох кэмчи. Ол гынан баран, II дэкээдэҕэ балайда хаардаах, сөҥүүлээх. I дэкээдэҕэ күнүс -5С, түүнүн -7С кыраадыс. II дэкээдэҕэ күнүһүн -5С, түүн -10С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -12С, түүн -14С кыраадыс тымныы.
Оставить комментарий