Сатаҕайга Дьоруой ийэлэргэ анаммыт кинигэ сүрэхтэннэ

Сатаҕай нэһилиэгин  «Айыллык» култуура киинигэр олохтоохтор  “Күн ийэ таптала” кинигэ сүрэхтэниитигэр тоҕуоруһа муһуннулар. Нэһилиэк алта  Дьоруой ийэлэрин туһунан кэпсиир кинигэни ийэлэр оҕолоро үбүлээтилэр уонна сырдык ахтыыларын сурукка тистилэр.

Дьоруой ийэлэр сырдык ааттарын үйэтитэргэ анаммыт  “Күн ийэ таптала” диэн кинигэ сүрэхтэниитигэр дьон-сэргэ муһунна. Кинигэ 60 экземплярынан Дьокуускай куоракка “Сайдыы” полиграфическай кииҥҥэ бэчээттэннэ.  Күн ийэлэр туһунан кинигэни Дьоруой  ийэ оҕолоро Анна Андреева, Мария Сибирякова уонна Иван Адамов хомуйан, эрэдээксийэлээн бэлэмнээтилэр. Күн сиригэр киһиэхэ саамай күндү киһитэ күн күбэй ийэтэ буолар. Ийэ хас биирдии киһиэхэ күн сирин көрдөрбүт, туохха даҕаны кэмнэммэт саамай күндү, истиҥ, улаҕата биллибэт тапталлаах киһибит буолар. Ийэ баар буолан сирдээҕи олох кэрэтин билэбит, уйгулаах олоҕу туойсабыт. Амма улууһугар Сатаҕай нэһилиэгэ биир саамай элбэх Дьоруой ийэлээх түөлбэ быһыытынан биллэр. Биһиги Дьоруой ийэлэрбит бука бары үлэни өрө туппут үлэһит үтүөтэ, улахан дьиэ кэргэн тапталлаах күндү дьонноро, дьон-сэргэ ытыктыыр ийэлэрэ буолаллар. Ол курдук Артемьева Мария Ивановна, Адамова Дария Ивановна, Яковлева Анна Иосифовна, Яковлева Елена Семеновна, Судинова – Беляева Евдокия Алексеевна, Никитина Февронья Федотовна ааттарын киэн тутта ааттыыбыт.
“Кинигэҕэ аан тылыгар суруйбутум курдук, күн күбэй ийэлэри айылҕа элбэх оҕону төрөтөр дьылҕалаабыт эбит. Ийэлэрбит барахсаттар доруобуйалара уйан, элбэх оҕону төрөтөр, иитэр аналларынан тулуурдаах, дьулуурдаах олоҕу олорбуттар. Нэһилиэкпит алта Дьоруой ийэлэрин оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин аахтахха 411 киһи ууһаабыттар, тэнийбиттэр. Бу бүтүн норуоту үөскэппит ийэлэр. Ийэлэрбит оҕо саастара, эдэркээн кэмнэрэ уодаһыннаах Аҕа дойду сэриитин сылларыгар ааспыта. Эдэркээн кыргыттар колхоз араас үлэтигэр күнү-түүнү аахсыбакка үлэлээбиттэрэ. Кинилэртэн Мария Ивановна, Дария Ивановна уонна Анна Иосифовна үлэ, тыыл бэтэрээннэрэ, онтон Елена Семеновна, Евдокия Алексеевна, Февронья Федотовна сэрии сылын оҕолоро буолаллар. Кинигэҕэ Дьоруой ийэлэр оҕолоруттан биирдии оҕо Ийэлэрин олоҕун толору сырдатан, онтон атыттара ийэлэрин туһунан сырдык өйдөбүллэрин суруйдулар. Хас биирдии ийэ олоҕун кэрчиктэрин кэнниттэн, кини туһунан өссө ханнык кинигэттэн ааҕыахха сөбүн туһунан испииһэк киирдэ. Кэнэҕэски кэмҥэ оҕолорбут,сиэннэрбит ийэлэрин, эбэлэрин туһунан үөрэтэллэригэр туһалаах буолуоҕа. Кырдьык даҕаны бу орто дойдуга “Ийэ баар бу сиргэ аан дойду аанньала” диэн ырыаҕа ылланарын курдук биһиги ийэлэрбит сирдээҕи аанньалларбыт буолаллар. Ийэ туһунан төһөлөөх элбэх ырыа ылланан, хоһоон хоһуйуллан кэлбитэ буолуой? Кинигэҕэ олохтоох ааптардар ийэ туһунан хоһоонноро уонна ырыа буолбут хоһоонноро киирдилэр. Ол курдук Егор Андреев –Хоһуунай “Ийэҕэ махтал” хоһоонугар Александр Дмитриев – Таммах дьүрүлүгэр Ника толоруутугар, Марфа Сосина бэйэтин тылларыгар уонна дьүрүлүгэр “Мин ийэм” диэн ырыата, ааптар Милена Борисова тылыгар уонна дьүрүлүгэр “Ийэбэр” диэн ырыалара куйаар кодунан киирдилэр” – диэн Дьоруой  ийэ төрөппүт кыыһа Анна Андреева дьоро күнү саҕалаата.

Сүрэхтэнии үөрүүлээх чааһыгар эҕэрдэ тылларын Сатаҕай нэһилиэгин баһылыга Алексей Шишигин, Д.Г. Готовцева аатынан оҕону сайыннарар киин сэбиэдиссэйэ Елена Скрябина тириэртилэр. Дария Ивановна улахан уола, олохтоох кыраайы үөрэтээччи, бэйиэт Иван Адамов — Айдын Мургун,  Анна Иосафовна улахан уола, Сатаҕай нэһилиэгин дьокутааттарын  сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иосиф Никитин,  Мария Ивановна уола олохтоох бэйиэт Егор Андреев –Хоһуунай,  Елена Семеновна олоҕун аргыһа, үлэ, тыыл бэтэрээнэ,  СӨ “Ытык аҕа” бэлиэ туһааннааҕа Амма улууһун, Сатаҕай нэһилиэгин ытык олохтооҕо Семен Семенович Яковлев истиҥ махталларын биллэрэн, сырдык ааттарыгар сүгүрүйэн, киэн туттан кылгас ахтыылары оҥордулар.  Февронья Федотовна дьүөгэлэрэ Варвара Онуфриева, Мария Никандрова истиҥ эҕэрдэлэрин тириэртилэр ылбаҕай ырыаны анаатылар. Бу дьоро киэһэҕэ бааллар Евдокия Алексеевна улахан уола, буойун-интернационалист Алексей Беляев уонна  оҕолоро, сиэннэрэ, хаан-уруу аймахтара. Үөрүүлээх күҥҥэ ийэҕэ анаммыт хоһооннор ааҕылыннылар,  истиҥ ырыа ылланна.

Күн күбэй ийэлэр бу орто дойдуга сирдээҕи олох тапталын билэн, алтыа бэйэлэрэ 65 оҕону төрөтөн, оҕолоро, сиэннэрэ сирдээҕи олох кэрэтин үксэтэн үйэлээх тапталы үөскэтэллэр, утуму салҕыыллар. Күн ийэ таптала хаһан да уостубат төлөн буолан сүрэхпитигэр сылдьыаҕа .

***

Христина СКРЯБИНА, Амма оло5о