ОҺУОХАЙ УЙБААНЫ УМНУМАҤ!
Маннык санааҕа ыам ыйын 25 күнүгэр “Оһуохай билиҥҥи туруга” диэн “Талбан” биэрииттэн кэллим. Биэриигэ “Оһуохай түмсүү” салалтата, биллиилээх этээччилэр, учуонайдар кыттыыны ыллылар. Манна бары оһуохай, официально бобуллубатыҕын да иһин, үгүс улуустарга сэҥээриллибэт буолан, симэлийэ сыспыт кэмэ ааспытын кэннэ бэлэмҥэ кэлбит, урут ханна сылдьыбыттара биллибэт, дьон түмсэн кэпсэттилэр.
Баҕардаргын да, баҕарбатаргын да оһуохайы хара маҥнайгыттан турууласпыт, ол инниттэн мөҕүллүбүт, сэнэммит, сиигэ-одууга кытта түбэспит уонна умнууга хаалбыт киһинэн Оһуохай Уйбаан буоларын, ама, мэлдьэспэт инигит. Кини билигин 92 сааһыгар дьиэтигэр бүгэн олорор, саастаах киһи быһыытынан кыралаан ыалдьара-дьаҥныыра да ханна барыай. Куруутун чөл олоҕу тутуспута, хаһан да аһыы утаҕы испэтэҕэ, табаҕы тардыбатаҕа итиччэ сааска тиэртэҕэ диигин.
Урукку өттүгэр кини оһуохайы эрэ буолбакка, араас общественнай үлэҕэ, бэйэтин харыстаммакка, кыттарын биир туоһутунан мин буолабын. И.Шамаев тэрийтэлиир политическай миитиннэригэр мэлдьи кыттара, тыл этэрэ. Биир оннук миитиҥҥэ кыттыбытын тоҕо эрэ, ала-чуо, кинини сууттуу сатаабыттарыгар туоһу буолбуттаахпыт. Дакаастанан, туох да буруйу сүкпэтэҕэ. Айылҕа харыстабылыгар миитиннэри көтүппэт этэ. Онно эмиэ тыл этэрэ, тугу да “оруо маһы ортотунан” тылласпата, наар үтүөҕэ, сиэргэ-туомҥа ыҥырар буолара. “Свободнай” диэн быстах космодром тэриллэн үлэлээн барбытыгар ракета тобоҕун хонтуруоллаары республика дуогабар оҥостубута уонна кэтии олорбута. Биирдэ үлэлии олордохпуна министиэристибэттэн телефоннааннар, дуогабары тутуспакка ракета ыытан эрэллэрин эппиттэрэ. Сонно тута Уйбааҥҥа телефонунан кэпсээбиппэр “дьаһал ылыам” диирин иһиттим. Күнүс эбиэппэр бараары светофор умайарын күүтэ турдахпына проспект устун (ортотунан) Уйбаан сахалыы таҥаһын таҥнан отучча студент оҕолору батыһыннаран иһэрэ. Кэлбиттэрэ да Ленин проспегар миитиннээн киирэн барбыттара, дьон үмүөрүһүүтэ буолбута. Ол киин бэчээккэ кытта тахсыбыта, үрдүкү салалтабытыгар дуогабары көтүрэргэ көмө буолбута. Онно сылдьыспыт оҕолор билигин да өйдүүллэрэ буолуо. Оччолорго миитини, пикети ким да боппото, салалта норуотуттан куттаммат этэ.
Оттон оһуохайы тэрийбитин туһунан туспа кэпсээн, ол үгүстүк кэмигэр кэпсэммитэ. Мин Мииринэйгэ үлэлиир кэммэр, 1986 сыл бадахтаах, кини Кумечко диэн оһуохай тылын этэр нуучча оҕонньордоох тиийбитэ. Дьиҥнээх пропаганда диэн ити буоллаҕа, бэл нуучча киһитэ оһуохайы таптыыр, көрүҥ-истиҥ диэтэҕэ. Ити кэмтэн 40 сыл аастаҕа. Оттон “Талбан” биэриигэ тыл-өс буола олорбуттар оччолорго ханна баалларын, ханна сылдьыбыттарын билбит суох. Оһуохай тиллэрин дьаныһан туран туруорсубутун туһунан араас дуоһунастаах дьон этиилэрэ, махтаныылара, билиниилэрэ суоруллубаттык сурукка тиһиллэн турар. Ол этиилэри эт кулгаахпынан истибит, суруллубутун уу харахпынан аахпыт мин баарбын. Куорат Сэбиэтин оччотооҕу солбуйар председателя А.Е.Алексеев сарсыарда үлэтигэр хас кэллэҕин ахсын Уйбаан киирэн кэпсэтээри күүтэн олорорун туһунан кэпсээбиттээх. Элбэх тойон аанын толлубакка аспыта биллэр. Кини ураты дьаныарын Култуура солбуйар миниистирэ И.И.Наумов, ССКП обкомугар секретардаабыт И.О.Пахомов, Култуура республикатааҕы профсоюһун председателя Д.И.Николаев, куорат мээрэ И.Михальчук, радиожурналист Н.И.Максимов, Арчы Дьиэтин директора Н.С.Толбонова, СГУ оччотооҕу ректора В.В.Филиппов курдуктар, онтон да атын үгүстэр Уйбаантан сөҕөн, кинини хайҕаан тыл эппиттэрэ баар ээ. Олор сотуллар кыахтара суох. Общественниктар И.Шамаев, В.Луковцев, А.Соров, А.Жураковскай куруутун өйөөбүттэрэ биллэр.
Уйбааҥҥа “Оһуохай Уйбаан” ааты норуота иҥэрбитэ, бу эмиэ билинии буолбатах дуо?! Билигин “Арчы Дьиэтигэр” киирдэххэ оһуохайы тэниппиттэр мэтириэттэрэ ыйанан турар. Сүүрбэччэ киһи… Арай Уйбаан хаартыската онно суох. Тоҕо итиннигин, кини хаартыската бастакынан туруохтааҕын общественниктар мунньахтарыгар (Шамаевка, Луковцевка, о.да.а.) хаста да хатылаан этэн көрбүттээҕим. Ууну омурдубут курдуктар, киһилэрин умнан кэбиспиттэр. Уйбаан “уларыта тутуу” кэмигэр элбэхтик киинэҕэ устара, онно мунньах, миитин бөҕөтө барыта баар буолуохтаах. Уйбаан ылыҥ диирэ. История ити докумуоннарын ылыахха диэн “Общественнай Кииҥҥэ” этэн көрбүттээҕим да туһа суох, наадыйбаттар, билигин эргэрэн да бүттүлэр ини.
Онон оһуохайы таптааччылар, бэлэмҥэ кэлбиттэр “Оһуохай Уйбаан” диэн ааттаабыт киһигитин умнубаккыт буоллар. Ааспыт “Талбан” биэриигэ кини аатын биир да тылынан ахтыбатаххыт эһигини киэргэппэтэ буолуо.
***
Иван БУРЦЕВ. 26.05.2026с.
Совершенно правильно пишет автор статьи. Я тоже свидетель тому, как в начале 90-х начиналось движение оhyoхай. Ысыах и оhуохай были под запретом в моем детстве и юности. Так вот Иван и начал тревожить власти своей инициативой. В последнее время я стала задумываться, почему никто и никогда не упоминает имя Ивана. Я в те годы работала в горисполкоме и многое происходило у меня на глазах.
Уйбаан тыыннаах эбит, барахсан. Саас барда.
Уйбаан Егоров оhуохай сургэтиллэригэр элбэх сыратын уурбута. Онноо5ор Ельцин боппуруостары кетехпутугэр : ” у вас , что они Егоровы? ” диэн дьону куллэрбитэ. Ытык киhини ейдуу , махтана сылдьыахтаахпыт.
ОҺуокайы Сэбиэскэй кэм саҕана боппуттрын ейдеебеппун. 1972 с. бэс ыйыгар дуу от ыйыгар дуу Ленин площадыгар (билиҥҥи Республика болуоссатын өттүгэр) улахан концерт буолбута на помосте. Онно эдэркээн Марфа Колесова (Расторгуева) тахсан тойук туойбута сүрдээҕэ, куолаһа иччилээҕэ. Дьоннор “Марфа маладьыас!” дии дии суурбуттэрэ. Онтон оhуокай буолбута. Якутия и Россия 340 лет празднига этэ. Лена кинотеатрга “Тайна предков” (Көмүстээх үруйэ Н. Якутскай) киинэ премьерэтэ буолбута. Онно аатырар Ходулов артист сахалыы лоҥкунатан тыл эппитэ. Тойук, осуокай туойбуттара. Онон боппуттара диэн сымыйа
Наверно, это было в 1959 году. Для ысыаха мама нам дочерям сшила из уцененного мадаполама новые платья. Каково же было наше огорчение, что в тот год запретили проведение ысыаха! Мама тоже огорчилась, что зря “потратила материал” на девочек. Но потом кто-то из Якутска вмешался, наверно, обком, и в срочном порядке распорядились провести в августе ысыах. Ысыах провести провели, но духа и настроения праздника уже не было и было холодно в наших платьях. Народ был занят сенокосом и тихо роптали за запрет и потом разрешение. Это я точно помню, была уже подростком, большая девочка.
Оhуохай Уйбаан 90-сыллартан оhуохайы тэрийэ сатыыра.Саха тылын литератураны олоцхону хомуhу ыhыа5ы туhэрэр бобор дьон бааллара. Тыл Институт ученайдара политиктар комсомол партия. Топпут тойон хотун элбэ5э. Куорат мэриятыттан арахсыбат этэ. Ол тумугэр бастакы куорат ыhыа5ын Ипподромца оцорьуттара. Мин улэбиттэн илин эцэр кыргыттарын кууспунэн соhон илдьэн сылдьыбыппыт. Онно саца ыhыахтыыр сири Yс хатыцца коhоруоххэйиц диэн Илии баттаабыппыт. Оhуохай Уйбаан утуотэ элбэх. Саха дьонун оhуохайа тиллэригэр. Кун бугун бренд буолла.Аан дойду барыта билэр.
Мэрияга кэллэгинэ булгуччу миэхэ киирэн Тамара, барытын кэпсээн ыhaн-тогон. Ньурбага рядом олорбуппут, Онон бэйэ-бэйэбитин дьоммутун-сэргэбитин учугэйдик билсэр этибит. Кини оhуохайга суурэрин-кетерун Бородинтан сагалаабыта, мин Бородин помощника этим оччолорго.
Оьуохай- это сокральный танец. Поклонение к небесным Богам народа Саха. Другим не касается.И не шоу как проводять наши культурники. Превратили в шоу и занимаются на ысыахе распилом на миллионы.Запевалы есть нормальные и талантливые от природы. Есть клоуны бегают по полянам. Типа организаторы общественники. Начинают прыгать дергаться и головой мотать.Все в искаженном виде. Суть осуохайа не понимают. Импретритируют по своему. Это не танец маньчжуров. Все это подается молодёжи детям как древнее искусство. Смотреть противно на все эти искажения.А настоящих запевал и организаторов сместили. Сами все знаете кто они. Бурят хоро и маньчжуры. Только не Саха.
1972 с. – Автономия 50-с сыла, Вхождение в состав России 340 сыла эбит. Колесовалаах ВТМЭИ -ны саҥа бутэрбиттэрэ. Якутская эстрада – 1972, Заболоцкайдаах, Марфа Колесова, Кирюшиннар- Шестаковалар. Кырдьык Якутскайга ыhыах ыспат этилэр. Гаврил Колесов при Советах Дьулуруйар Ньургун Боотурун толорон пластинкалаппыта дии.
Уйбаан Бурцевтыын толору себулэьэбин. Оьуохай Уйбааны Ленин болуоссатын оройуонугар керееччубун. Киьи кимиэхэ да бутуйбат киьитэ. Хаамыы-сиимии, соно нэлэккэй буолааччы. Ол сон туспа кэпсээннээх быьыылаага. Кимтэн эрэ, Михальчуктан дуу ылбыт соно диэн дьоннор санарсар буолаллара. Оьуохай Уйбааны чиэстиэгин! Хайдах эрэ туох эрэ нагараадага дуу, харчынан дуу бириэмийэгэ туьэрбит киьи. Сахабын дэнэр дьоннор ейуохпут этэ.
Еще говорили что Иван продал свою машину для дела. Все время выступал по ТВ. Радио и статьи по газетам все пичатали. Его вся республика знала. Видели бегом бегал в мэрии города. По своим делам. Надо сделать Почётным гражданином города Якутска. Они с И.Михальчуком в те времена поляну ыhыаха перенесли. На местности Yс хатыц.Собирал подписи у народа.Заслужил.
оһуокай диэн сөпкө суруйуҥ, хай хай дииргит олуонатык иһиллэр, оһуокайы 1979 сылтан хааччахтыыр буолбуттара, 1986 сыл кэннэ олох да бопсор этилэр,
Оhуокай -дэнэр. Дьуохар/Джохар диэн бурят омук хоровода. Биhиэхэ бурят ыччата тэрийэр бэйэтин бырааьынньыгын. Онно ыллыллар.Саха Оhуохайын буккуйан эрэ биэрэллэр. Оссо сорохтор ээ, кирпиччэ оцоруутугар улэлээбиппит. Ол иhин Кирпиччэ оhуохайа диэни айбыппыт дииллэр. Ол курдук.Сыыhа утуктууктэн тахсаллар. Оссо ону тар5аталлар. Кэнэн албын дьон соруйан.Оhуохай куццэ уцуу уцкуутэ. Аар Айыы тойоццо махтал тыллара.
Дьуохар диэн буолуохтаах. ону ити сэрии иннинэ урукку олох хаалынньа5а диэн мээнэ тэрийбэттэр курдук. Онтон кэлин умна сыЬан баран оЬуохай диэн ааттаан кэбиспиттэр курдук.
Дьуохар, куццэ сугуруйуу, уцуу ритуальнай уцкуутэ, ол иЬин тёгурук быЬыылаах, былыргы гуннартан силистээх. Гунн суурээнигэр о5устарбыт Евразия угус омуктарыгар баар. Сахаларга дьуохар, буряттарга, тываларга ехор, нууччаларга хоровод, молдаваннарга, румыннарга, болгардарга хоро, хора, оро, туроктарга, курдарга халай, гректэргэ сиртаки…
Тыаларга ыhыах да, оhуокай да көҥүл этэ. Якутскайга 9 майга оhуокайкайдыыр этибит. Ыhыах суо5а. Арай 1986 с. бопсуу буолбута, ысыах – праздник дружбы народа дэммитэ. Кэлин Осуокайы бопсуу буолбатах, улахан ассоциация, общество, конкурстары тэрийиигэ саҥа сокуоннарга ейдеспет буолуу буолбута этэ. Улахан противостояние суох этэ. Осуокай Уйбаан массыынатын атыылаан видеокамера ылан (оччолорго дефицит), тугу барытын снимайдаан дьоннору “куттаталаабыта” этэ быhыылааҕа. Былоинтересно
Короче, в то время все были патологически в эйфории от свободы, немножко все “сходили с ума”, держа впервые в руках видео-, фото-, аудио камеры, носились как угорелые.Моложе были все- Осуокай Уйбаан, Владимир Кондаков, Тэрис, Шамаев, Андрей Кривошапкин- Айына и другие лидеры возрождения
Иван Бурцев суруйуутун сөбүлээтим. Дьокуускайга дьон тоҕуоруһар сиригэр Орджоникидзе болуоссакка аан бастаан оһуокай үҥкүүтүн Иван Егоров тэрийбитин утаран тааһынан тамныыр түгэннэрэ баара. Обкомнар Уйбааны сойуолааннар психбалыыһаҕа киллэрэ сатаан дьаабыламмыттара. Массыынатын атыылаан видеокамера атыыласпыта уонна миитиннэри, мунньахтары тилэри устубута. Дьэ ол дьиҥнээх архыып буолан эрдэҕэ. Аудиовизуальнай киин диэн баар. Ол үлэһиттэрэ харыстыыр, харайар туһугар тиийэн, бас билээччигэ суолта биэрэн, төлөөн атыылаһан ылыа эбиттэр. Бэйэбитигэр баарга кыһаллыбакка соҕурууҥу архыыптарга харчы бөҕөнү куталлар
Иван Бурцев прав на 100%.
Действительно сознательно предают забвению имя и память о человеке, который много сделал для возрождения осуохая в начале 90-х годов в столице республики!
Бурээттэргэ Ехор- нууччалыта. Ону сахалар манна Дьуохар-дииллэр. Бурээт омук уцкуутэ. Саха дьоно Оhуокай эрэ уцкуулур. Буккуйан бутуц. Бурээт Хоро/ Хара Илин эцэр дьоно бэйэтин Сахабыт дэнэр.Саха дьоно гуун/ хуунн омук. Оhуокай да Олоцхо да эhиэхэ сыhыана суох.Сымыйаннан туhэрэн бутуц. Саха Ыhыа5ын шоу оцорон харчы уоран сииллэр.Билигин нууччалыттан сымыйаннан переводтаан араастан сацара олороллор НВК Саха. “Барыыс” диэн биэриини “Барыс” дииллэр. Барыс-диэн холобура:Миигин кытта паарка5а “Барыс” ээ.Оттон “Барыыс”-диэн дохуот баай дуол атыыттан киирэр уп харчы суолтата. Бурэттэр барытын кылгатан сацараллар. Ону оссо сокуон оцостон сыыhа сацараллар. Ол курдук барытын соруйан туhэрэн эрэ биэрэллэр.Ньудьу балай дьон.