История быыстарын сэгэтэн көрдөххө: Саҥа Саха сирин тутуу хайдах саҕаламмытай?

Билиҥҥи демократическай тутуллаах, көҥүл гражданскай бырааптаах уопсастыбаны тутуу Россия үрдүнэн 1990-с сыллартан саҕаламмыта. Ол саҕанааҕы политическай даҕаны, экономическай даҕаны өттүнэн уустук кэмнэри туораттан көрөөччүнэн буолбакка, олох уустуктарын ортотунан ааспыт киһи быһыытынан, аныгы эдэр ыччакка урукку устуоруйабыт кэрчик кэмин туһунан кэпсииргэ быһаарынным.

Ханнык баҕарар судаарыстыбаҕа көлүөнэлэр сибээстэрэ баар буоллаҕына – ол кинилэр инники сайдыыларыгар эмиэ биир төһүү күүс буолар.

1989 сылтан, биһиги ыраах, түгэх сиргэ үлэлиир кэммитигэр, дойдубут тэбэр сүрэҕэр Москва куоракка уларыта тутуу саҕаламмыта. Сэбиэскэй Сойуус устуоруйатыгар аан бастакынан 1989 сыл кулун тутар ыйга ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутаттары талыы альтернативнай төрүккэ, дьиҥнээх демократическай бириинсипкэ олоҕуран ыытыллыбыта. Онно быыбарга киирсэн, үс кандидаттан быыбардааччылар ордук элбэх куоластарын ылан депутат мандатын туппутум.

Демократия өтөн киирбит буолан, быыбар иннинээҕи киирсии олус уустук этэ. Ол эрээри мин итэҕэллээх дьонум Ф.Г. Охлопков, Б.Д. Слепцов, П.П. Вечерин, И.Д. Ильковскайкүүскэ үлэлээн, быыбардааччылары түмэн, быыбар көхтөөхтүк уонна чиэһинэйдик барбыта. Күрэхтэһээччилэрим В.Кладкин – «Томпо» сопхуос дириэктэрэ, В.Филиппов – «Главснабсбыт» дириэктэрэ миигин бастакынан эҕэрдэлээбиттэрэ.

ССРС норуодунай депутаттарынан биһиги республикабытыттан уон алта киһи талыллыбыта. Икки депутат – Сойуус Сэбиэтигэр, уон түөрт – Национальностар Сэбиэттэригэр. Ол саас Москваҕа олох оргуйан олороро. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин съезтэрэ, сессиялара норуокка сабыдыаллара улахан этэ. Съеһи ССКП Политбюротун сэкирэтээрэ М.С. Горбачев салайбыта эрээри, үгүс дьон кэтэспитин курдук, съезд Президиумугар Политбюро чилиэннэрэ олорботохторо.

Компартия политикатын сөбүлээбэт оппозиция күүһүрбүтэ өтө көстүбүтэ. Съезд саҕаланыаҕыттан, радикальнай хайысхалаах депутаттар олус «күннээбиттэрэ». Ордук А. Собчак, А. Сахаров, Д. Афанасьев, Г. Попов: «Коммунистическай партия диктатурата бүтүөхтээх, демократическай сайдыы суолун тутуһуохха», — диэн лозуну өрө анньыбыттара.

Иккис съезд кэмигэр демократтарбыт дэнэр депутаттар ССРС Конституциятын алтыс ыстатыйатын устар туһунан боппуруоһу күөдьүтэн таһаардылар. Ол ыстатыйаҕа ССРС-ка государствоны салайар уонна дьаһайар күүһүнэн коммунистическай партия буолар диэн ыйыллара.

Улахан мөккүһүү, айдаарсыы кэнниттэн ити ыстатыйа ССРС Конституциятыттан уһуллубута. Партия салалтатынан олорон, үлэлээн кэлбит киһи быһыытынан ону мин ыараханнык ылыммытым, сөбүлээбэтэҕим. Дьэ онтон ыла коммунистическай партияҕа уонна Сэбиэскэй Сойууска куттал суоһаабыта биллэн барбыта.

ССРС депутаттарын иккис съеһигэр мин тыл эппитим. 3200 депутат мустан олорор саалатыгар тыл этэр оччо боростуойа суох этэ даҕаны, табыллыбыта. Саала болҕойон истибитэ. Этиибэр Союзнай Дуогабар барылын ис хоһоонугар тохтообутум. Ити Дуогабар булгуччу ылыныллара наадатын, дьиҥнээхтик дьүүллэһиллэн, итэҕэстэрэ көннөрүллэн илии баттана охсоро наадалааҕын туһунан бэйэм быыбардааччыларым ааттарыттан эппитим.

Дуогабарга автономнай республикалар суолталара, оруоллара ыйыллыбатаҕын сэмэлээбитим уонна автономнай республикалар эмиэ Дуогабарга илии баттыахтаахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээбитим. Үрдүкү Сэбиэт сессиятыгар Россия хотугу регионнарыгар, чопчу Саха сиригэр, дьон олоҕо мөлтөҕүн аһаҕастык этэр кэм кэллэ диэн, ол боппуруоска тохтообутум.

Хоту региоҥҥа дьон орто сааһа сойуус үрдүнэн көрдөрүүттэн 26 сыл намыһаҕын санаппытым. Хоту сиргэ дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарыыга анал программа оҥоһулларыгар этии киллэрбитим. Транспорт схемата уустугунан, тутуу сыаната дойду орто көрдөрүүтүттэн 10 төгүл үрдүгэ хотугу регионнары үбүлээһиҥҥэ учуоттамматын эппитим уонна холобурдары аҕалбытым.

ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлээбит сылларбын күндүтүк саныыбын. Ити сылларга дойдубут сайдыытын ис туругун билбитим. Судаарыстыбаннай деятель диэн тыл олус эппиэттээҕин, кинилэр дьылҕалара уустугун дьиҥнээхтик өйдөөбүтүм. Кини олоҕо бүүс бүтүннүүтэ дьон туһугар, государство сайдарын, бөҕөргүүрүн туһугар ананыахтаах диэн бигэ санааны дууһабар иҥэриммитим.

Оччолорго Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ М.Е. Николаев РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин трибунатыттан дойду үрдүнэн күүскэ тарҕаммыт уоттаах-төлөннөөх тылы эппитэ. М.Е. Николаев автономнай республикалар статустарын үрдэтэргэ, экономическай өттүнэн бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэллэригэр кыах биэриэххэ, ол туһуттан сиртэн хостонор баайтан киирэр дохуоту үллэриигэ сөптөөх бэрээдэги олохтуохха, регионнары экономика өттүнэн атаҕаччылааһыны тохтотуохха диэн дорҕоонноохтук туруорбута.

Онно кини саамай сөптөөх быһаарыыннан сири, сиртэн хостонор баайы дьаһайыыны регионнарга биэрэри модьуйбута. М.Е. Николаев итинник бэрээдэги дойдубут Российскай Федерация суверенитетын кэспэккэ эрэ түргэнник, уһаппакка эрэ олохтуурга тыл көтөхпүтэ.

Онтон ыла саҕаламмыта экономическай суверенитет иһин туруулаһыы. Биллэрин курдук, Саха Республикатын государственнай суверенитетын туһунан Декларация Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин II сессиятынан 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылыллыбыта. Маннык дьоһуннаах быһаарыныы — М.Е. Николаев Саха сирин инники сайдыытын, государственноһын төрдүттэн уларытыыны оҥорорго күүстээх хардыыта этэ.

Оччотооҕуга, ССРС үрдүнэн кииннэммит былаас, соҕотох коммунистическай партия үлэлии олордоҕуна үөһээ былаастан көҥүлэ суох, Россия, ССРС “валютнай сыаҕа” диэн ааттаммыт республикатыгар государственнай суверенитеты биллэрии – улахан политика эйгэтигэр ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитигэр холооннооҕо.

Ол эрээри, итинник быһаарыныыны ылыныы оччотооҕу бириэмэ ирдэбилэ этэ. Оннук хардыы дойдуга быстыыны-ойдууну, дьон олоҕун салгыы саппаҕырдыыны таһаарбат сыалтан оҥоһуллубута чахчы. Онон саамай сөпкө Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ М.Е. Николаев муударай салалтатынан кини чугас соратниктара, XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт депутаттара суверенитет туһунан Декларация ылыммыттара.

Дьэ, республикаҕа ити кэмҥэ дьиҥнээх балаһыанньа хайдах этэй? Этиллибитин курдук, урукку системаҕа биһиги киин былааска сиртэн хостонор сир баайын босхо кэриэтэ биэрэр этибит, республика иһигэр баар сүрүн фондалар 12% бас билэр этибит. Онтон уратыта, 88 % барыта Сойуус министиэристибэлэрин уонна биэдэмистибэлэрин бас билиитигэр баара. Ол барытын үөһэттэн, киин былаастан дьаһаллара.

Оҥоһуллар бородууксуйа 97% Сойууска бас бэринэр тэрилтэлэр оҥороллоро, оттон олохтоох тэрилтэлэр бородууксуйа 3 % эрэ биэрэллэрэ. Союзнай суолталаах тэрилтэлэр үтүмэн дохуоттарыттан 4 % эрэ республика бюджетыгар киирэр этэ. Оттон 1990 сыл саҥатыгар ССРС уонна Россия үрдүнэн, биһиги республикабытыгар эмиэ дириҥ политическай уонна экономическай кризис сатыылаабыта.

Дойду үрдүнэн бүрүүкээбит экономическай кризис биһиги республикабытыгар содула олус улахан этэ. 1990 сыл бүтэһигэр Саха сиригэр үгүс промышленнай тэрилтэлэр сылы ночооттоохтук түмүктээбиттэрэ. Онтон союзнай министиэристибэлэр өттүлэриттэн үбүлээһин тосту аччаабыта, суоҕун даҕаны кэриэтэ буолбута.

Таас чох атыыланар сыаната 3,2 төгүл, айылҕа гааһа – 4,5 төгүл, электроэнергия сыаната – 2,9 төгүл үрдээбитэ. Ити барыта нэһилиэнньэ олоҕун орто таһымын кээмэйэ үс төгүл кэриэтэ аччыырыгар тириэрдибитэ. Статистиканы көрдөххө, Уһук Илин регион нэһилиэнньэтин дьылҕата өссө уустук этэ.

Дьэ, ити олус ыарахан балаһыанньаттан тахсыы үрдүк эппиэтинэстээх уонна уһулуччу түбүктээх үлэтин оччолорго Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, 1991 сыл ахсынньы 20 күнүттэн республика Бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев салайбыта.

Онтон дьоҥҥо өйдөнүмтүө тылынан этэр буоллахха, дойдуга олус ыарахан политическай, экономическай кризис бүрүүкээбит кэмигэр М.Е. Николаев Саҥа Саха сирин тутууну саҕалаабыта уонна тэрийэн ыыппыта.

Манна Россия Президенэ Б.Н. Ельцин уонна биһиги Бастакы Президеммит М.Е. Николаев бэйэлэрин икки ардыларыгар өйдөһүүлэрэ улахан оруолламмыта. Дойдуларын сайдыытыгар дууһаларынан ыалдьар уонна дьиҥнээхтик кыһаллар буолан сайдыы суолун иккиэн бииргэ көрдөөбүттэрэ уонна тобулбуттара.

“Сыччах экономическай өттүнэн күүстээх регионнар Улуу уонна Модун Россияны оҥорор кыахтаахтар”, — диэн М.Е. Николаев элбэхтик этэрэ. Ити этиитэ кини үлэтин сүрүн хайысхатынан буолбута.

1990 сыллаахха ахсынньы ый бүтэһигэр Михаил Ефимович миигин ыҥыран кэпсэттэ. Онно республика Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ В.П. Шамшин доруобуйатынан кинини дуоһунаһыттан босхолуурга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин иһитиннэрдэ.

Үрдүкү Сэбиэт сотору кэминэн Совмин бэрэссэдээтэлин туһунан боппуруоһу көрүөхтээҕин эттэ. Уонна: “Үрдүкү Сэбиэт депутаттарын көрүүтүгэр хас да кандидатура туруоҕа. Мин эн кандидатураҕын туруорага быһаарынан олоробун.

Эн республиканы үчүгэйдик билэҕин, улахан үлэҕэ уоппуттааххын, салайар үлэ оскуолатын хас биирдии кэрдииһин ааспытыҥ. Бу эппиэттээх дьыала, онно бэлэмнэниэхтээххин”, — диэн соһутта. Чахчы оннук буолбута: 1990 сыл ахсынньы ый 27 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэт альтернативнай төрүккэ олоҕуран куоластаан мин рнспублика Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн бигэргэтиллибитим.

М.Е. Николаев ыараабыт экономическай балаһыанньаны көннөрүүгэ бэйэни бэйэ үбүлээһин прициптэригэр сорунуулаахтык киирбитэ. Үрдүкү Сэбиэт, Миниистирдэр Сэбиэттэрэ саҥалыы үлэлиир усулуобуйаларын тэрийиигэ үрдүк билиилээх специалистар, учуонайдар кытталлара. Араас анализтыыр докумуоннары, этиилэри, уураахтар, сокуоннар бырайыактарын бэлэмнээһиҥҥэ, үбүлээһин, юстиция министиэристибэлэрин специалистара, экономика институтун учуонайдара активнайдык үлэлэспиттэрэ.

Манна Р.А. Бурнашев, А.П. Данилов, А.С. Матвеев, З.С. Федорова, И.Г. Сухомясов, Е.Г. Егоров, З.А. Корнилова улахан кылааты киллэрбиттэрин чорботон бэлиэтиир наада. Сокуоннар, уураахтар чочуллан оҥоһуллууларыгар А.П. Илларионов, Н.Ф. Борисов, В.Н. Прокопьев, Н.Н. Каратаев, Е.М. Ларионов кылааттара улахан.

Совмин структурата саҥардыллыбыта, кэҥэтиллибитэ: баай-дуол, приватизация комитета (салайааччы Бурнашев Р.А.), тас экономическай сыһыаннаһыыга госкомитет (салайааччы Ефимов В.М.), улахан боломуочуйалаах нолуок инспекцията (салайааччы Сухомясов И.Г.), пенсионнай фонд тэриллибиттэрэ.

Онон ырыынак усулуобуйатыгар бэйэни бэйэ үбүлээһинигэр киирии саҕаламмыта. Ити дьаһаллар Саҥа Саха сирин экономикатыгар киирии балаһыанньатын балай эмэ тупсарбыттара. Киинтэн тутулуга суох бюджетнай политика саҕаламмыта.

Ити түмүгэр кыаммат-түгэммэт ыаллары, пенсионердары, үлэлээбэт ийэлэри социальнай өттүнэн өйүүргэ анаан программа оҥоһуллан үлэлээбитэ. Эмиэ итинник программа бюджет үлэһиттэрин хамнастарын үрдэтиигэ оҥоһуллубута. Хотугу коэффициены республика бюджетын суотугар төлөнөр буолбута. Ону таһынан страховой фонд, бааһынай хаһаайыстыбаларын өйөөһүн фондата, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар сайдыыларын өйөөһүн фондата тэриллибиттэрэ.

Мөлтөх финансовай туруктаах нэһилиэнньэни хааччыйыыга аналлаах тэрилтэлэргэ дотация быһыытынан, эбэтэр чэпчэтиилээх кредиты, ссуданы биэрэн көмөлөһөргө аналлаах стабилизационнай фонд тэриллэн үлэлээбитэ.
Сыана харса суох үүнүүтэ нэһилиэнньэҕэ охсуутун чэпчэтэр сыаллаах бюджеттан босхо бэриллэр дотационнай фонд тэриллибитэ.

Ол суотугар нэһилиэнньэҕэ саамай наадалаах ас-үөл, күннэтэ туттуллар мал-сал 17 көрүҥэр сыана үрдээбэт усулуобуйата олохтоммута. Атыы-эргиэн, хааччыйар тэрилтэлэригэр ити олохтоммут бэрээдэктэн тахсар, сыана үрдүүр түбэлтэлэригэр, кинилэр ночоотторун республика бюджета уйуммута.

Миниистирдэр сэбиэттэрэ, Үрдүкү Сэбиэт Президиума биир сүбэннэн көхтөөхтүк үлэлиирбит. Бары саҥа саҕалааһыннары көҕүлээччиннэн М.Е. Николаев этэ. Алмаас, көмүс уонна таас чох промышленностара сайдыыларыгар республика оруолун күүһүрдэргэ кини уһулуччу суолтаны биэрэрэ. Дьэ онно мин биир түбэлтэни өйдөөн хаалбыппын ааҕааччыларга тириэрдэбин.

1991 сыл атырдьах ыйынааҕы ГКЧП өрө туруута самнарыллыбытын кэннэ, балаҕан ыйын 15 күнүгэр М.Е. Николаев ССРС Президенэ М.С. Горбачев аатыгар алмааһы уонна кыһыл көмүһү Москваҕа ССРС Гохраныгар ыытары республика интэриэһин учуоттуур гына төлөбүр бэрээдэгэ олохтоммотоҕунан сибээстээн тохтотор туһунан телеграмма ыыппыта.

Ол телеграмма бырайыагар «Якутзолото» трест генеральнай дириэктэрэ Т.Г. Десяткин, «Якуталмаз» холбоһук генеральнай дириэктэрэ Л.А. Сафонов уонна мин, Совмин бэрэссэдээтэлин быһыытынан сөбүлэһэн илии баттаабыппыт. Ол биричиинэтэ биир: алмааһы, көмүһү «доллар коммерческай курса» диэн сыананнан туталлара. Ол дьиҥнээх сыанаттан киһи сөҕүөн курдук быдан намыһах этэ. Дьэ дьиҥнээх атаҕастабыллаах политика этэ, ол иһин республика алмаастан, көмүстэн ылар дохуота дуона суох этэ.

Михаил Ефимовичтыын кэбиниэттэрбит биир этээскэ бааллара. Онно ыкса киэһэ үлэбититтэн бүтэн, кирилиэһинэн түһэн иһэн: «Михаил Ефимович, олус улахан эппиэттээх телеграмманы дойду салалтатыгар ыыттыҥ дии. Сарсын баҕар үлэбитигэр көрсүөхпүт суоҕа диэн ытырыктата санаабаккын дуо?» — диэн ыйыппыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. Онно киһим эттэ: «Урут буоллар, чахчы, эн этэриҥ сөп. Оттон билигин оннук буолуо суоҕа. Боппуруоһу күүскэ туруордахпытына хамсыыр кыахтаах».

Ити түгэни мин норуотун туһугар эттиин-хаанныын бэриммит, күүстээх санаалаах республика салайааччытын быһаарыылаах хардыытын быһыытынан сыаналаабытым.

Государственнай суверенитет туһунан Декларацияны олоххо киллэрэр сыалтан биһиги республикабытыгар саҥа Конституция барылын оҥоруу үлэтэ саҕаламмыта.

Конституционнай Комиссия барыта 59 киһиттэн састааптаах этэ. Ол иһигэр биллиилээх юристар, учуонайдар, специалистар Федоров М.М., Миронов Д.Н., Петраков А.Д., Илларионов А.П., Яковлев М.М., Данилов В.П., Жирков Е.П., Винокурова У.А., Охлопков Н.Н., Ким-Кимэн А.Н., Казарян П.Л., Михайлов В.Д. уо.д.а.

Конституция барыла Конституционнай комиссияҕа бигэргэнэн бүттүүн норуот дьүүлүгэр тахсыбыта. Ол кэмҥэ М.Е. Николаев республика Президенинэн үлэтин саҕалаабыт кэмэ этэ. Кини Конституционнай комиссия бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорбута.

Мин ол кэмҥэ XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитим. Конституция барылын Үрдүкү Сэбиэт сессиятыгар дьүүллэһиэх иннигэр депутаттартан талыллыбыт оробуочай комиссия көрбүтэ. Ол комиссия састаабыгар бааллара: Власов В.М., Ларионов Е.М., Антонов А.В., Иванов В.Т., Охлопков Ф.Г., Мигалкин А.В., Попов Д.Д., Колмогоров В.В., Мучин М.В., Долгашева В.А. уо.д.а.

Конституционнай комиссия Төрүт Сокуон барылын бүтэһиктээхтик оҥорон муус устар ый 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэт сессиятын көрүүтүгэр киллэрбитэ.

Улахан кэпсэтиһии, илдьиритиһии кэнниттэн республика Конституцията бигэргэтиллибитэ. Саҥа Конституция 1992 сыл муус устар ый 27 күнүттэн күүһүгэр киирбитэ. Элбэх национальностаах Саха Республикатын норуотун ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубут Төрүт сокуон үлэлээн барбыта.

Ил-эйэ, биир санааланыы, таһаарыылаах үлэ уонна республика гражданнарын уйгуларын төрдө барыта Конституция ыстатыйаларыгар суруллубуттара. Төрүт сокуон үлэҕэ киириэҕиттэн ыла 24 сыл ааста.

Бүгүн биһиги, Саха сирин олохтоохторо, бэйэбит Төрүт сокуоммутунан салайтаран Саҥа Саха сирин тутабыт. Бүгүн биһиги сайдыылаах, аныгы демократическай, киһи көҥүлүн күөмчүлээбэт, сокуонунан салаллар төрөөбүт-үөскээбит тапталлаах Сахабыт сиригэр олоробут, сайдабыт.

Саҥа Саха сирин тутууну, сайыннарыыны төрүттээбит, суолун ыйбыт Конституцияны олоххо киллэриигэ республика Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев ситиһиилээхтик үлэлиириттэн биһиги, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээннэрэ, астынабыт.

Республикабыт аныгы үйэ ирдэбиллэринэн Төрүт сокуоммутугар тирэҕирэн Россия Уһук Илиҥҥи регионнарыгар экономиканы сайыннарыыга, норуот олоҕун тупсарыыга бастакы кэккэҕэ таҕыста. Өссө инники диэки сайдарга биир сүрүн усулуобуйаннан дьон-сэргэ түмсүүлээх буолуута, Ил Дархан А.С. Николаев ыытар политикатын активнайдык өйөөһүн буоларын умнуо суохтаахпыт.

Бүтэһигэр, Сахам сирин бары олохтоохторун госсулууспа бэтэрээннэрин ааттарыттан кэлэн иһэр Республика күнүнэн эҕэрдэлиибин!

Мэлдьи туттуллар ыҥырыыны өйөөн, «Саха сирэ, инникибит диэки!» диэн түмүктүүбүн.

***

Климент Иванов, госсулууспа бэтэрээнэ, Өрөспүүбүлүкэ Бочуоттаах олохтооҕо