Иитии иччитэ — өйдүүр дьоҕур

«Иитии» диэн саха тылын нууччалыы тылбааһа «зарядить» диэн, оттон нууччалар «воспитание» диэн тылларын сахалыы тылбаастаатахха «иҥэрии» диэн өйдөбүл киирэр. Киһи олоҕун устатын тухары тугу билбитин иҥэринэн өйдөнөр курдук. Өйдөбүлэ сөбүнэн сөп эрээри, киһи тус бэйэтин эрэ билиитэ кини олоҕор туһалыыра татым курдук буолан тахсар. Биһиги өбүгэлэрбит киһи бэйэтэ олоҕу билбитин эрэ олоҕор туһанар буолбакка, төрүттэрин билиилэрин хааныгар илдьэ сылдьыбытын уһугуннаран, олоҕун оҥостор диэн өйдөбүлгэ сөп түбэһэр. Бу билиилэри түмэн бөлөһүөк доктора Брюс Липтон киһи-аймах өбүгэлэрин билиитэ хааныгар баарын быһаарбыт:

«Разум человека состоит из двух понятий: сознания и подсознания. «Сознание – то, что мы осознаём в своей жизни, оно занимает в нашей жизни всего до 5%, а подсознание представляет генетически определенную программу жизни предков, занимая 95%. Из этих процентов какую-то часть мы приобретаем с внутриутробного развития до 7 лет, это то, что мы приобрели преобразовались в привычку».

Yamashiro Yuichiro диэн дьоппуон омук учуонайа: «Мозг зародыша к 7 месяцам имеет 60% развития, поэтому семимесячный ребёнок рождается живым. К 9 месяцам развитие мозга доходит до 70%, а к трём годам – 80%». Ол аата оҕо 3 сааһын кэннэ оҕону кытта үлэлиир дьоҥҥо баара-суоҕа 20 эрэ % хаалар…

Билим билиитин тарҕатар Митио Каку, билиилэри ырытан баран: «Человеческий геном включает в себя примерно 23000 генов и эти гены формируют и управляют мозгом, состоящим из 10 млрд нейронов. Оказывается, чем больше мы практикуем определенные навыки, тем прочнее становятся определенные связи в мозгу и тем проще даётся работа, … мозг представляет собой самообучающуюся систему, способную заново прокладывать нервные пути всякий раз, когда усваивается новая информация. При этом для достижения уровня мастерства, соответствующего специалисту мирового уровня в чём угодно, требуется 10000 часов практики».

Маннык күргүөмнээх үлэ түмүгүн журналист Малкольм Гладуэлл: «правило 10 000 часов практики», — диэн ааттаабыт. Өйдүүр дьоҕурун сайыннарбыт Шарма Робин кинигэлэрэ 90 араас омук тылынан тылбаастанан тахсыбытыттан манныгы ааҕабыт: «Лидерство не имеет никакого отношения к тому, что ты получаешь и где сидишь. Лидерство гораздо сильнее зависит от того, насколько блестяще ты работаешь и насколько правильно поступаешь». Бу билим эппит сүдү улахан ирдэбилин, таһымын толорбут дьоннордоохпутуттан киэн туттабын уонна итэҕэйэбин.

Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар Баһылыкпыт Михаил Ефимович Николаев «бэйэбитин билиниэхтээхпит, бэйэбитин билиннэриэхтээхпит» диэн сүдү соругу дьонугар-сэргэтигэр туруорбута. Биһиги үксүбүт ити санааны ылынан, итэҕэйэн, ордук чуо тренердэр Баһылыктарын баҕатын араас ньымаҕа кубулутан, 130-ча борбуй, ситэр, эдэр саастаах ыччаттарбыт Аан дойду, Европа, Азия 18 күрэс түһүлгэтин көрүҥнэригэр аҕыйах сыл иһигэр кыайыылаахтарынан тахсыбыттара. Маннык ситиһии биһиги 100 сыллаах күрэс түһүлгэтин тэрийбит олохпутугар суох этэ.

Итэҕэлбитин үөрэппит дьоммут суруйалларынан иитии сүнньэ итэҕэлгэ баара «ии» (граница) диэн тылынан быһаарыллар. Кыыс уолу итэҕэйдэҕинэ ыал буоларга сөбүлэһэр, киһи киһини итэҕэйдэҕинэ тылын истэр, түөлбэ, улуус, дойду дьоно итэҕэйэр киһилэрин салайааччы оҥостоллор. Ол эрэн, биһиги өбүгэлэрбит киһини Таҥара оҥостубаттар, хайдахтаах да киһи Аан дойдуга үөскээбит үөнү-көйүүрү, кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри, маһы-оту, ууну-хаары, сир баайын баҕа санаатынан үөскэтэр кыаҕа суох. Аны талыллан баран иҥсэтэ көбөн муҥаайахха кубулуйан хаалан дьонун таҥнарыан сөбүн өбүгэлэрбит өйдүүр буоллахтара. Киһи, айылҕаттан ананан, оннук быһыыны-майгыны сэрэтэн дьону, аймаҕы аймаҕынан аньыыга тиэрдибэт, дьоҥҥо-сэргэҕэ көмө буолар сайдыы сэттис үктэлигэр тахсыбыт ойуун-удаҕан таһымнаах эрэ буолуон сөп эбит. Оннук өбүгэлэрбит 4,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Айылҕаны таҥара оҥостубуттар. Индоарийдар таҥара диэн тылларын тылбаастаатахха «Таҥара – үс дойду буорун, уутун, салгынын, уотун кыаҕын үөскэтэн сэллээбэт сэниэни Айылҕаҕа айан таҥмыт Өй», — диэххэ сөп курдук.

Дьэ ити өйдөбүллэргэ уонна айылҕаҕа тирэнэн сайдыы үнүгэһэ диэн ойуу оҥорбуттар.  Киһини иитиигэ аналлаах үс кут өйдөбүлүн, үс иитии ситимин үөскэппиттэр уонна «уһуйуу», «үөрэтии», «такайыы» диэн ааттаабыттар. Итэҕэлбит быһаарыыларын туһунан билигин 500-кэ суруйуулар бааллар. Ол сүдү күүс саха ыалларыгар баар холобурун биир аҕа ууһун олоҕуттан быһааран көрүүм.

// 1 ойуу. Үнүгэс (сайдыы)

Чурапчы улууһун Мугудай диэн нэһилиэгэр 1991 сыл сэтинньи ыйын 6 күнүгэр Наҕабыыһыннар диэн ыалга кыыс оҕо төрөөбүт. Ол кыыска төрөппүттэрэ икки эбэлэрин ааттарын биэрэн Мотя диэн ааттаабыттар.

Бу кыыс Матрёна Степановна Ноговицына диэн ааттанан 100 харахтаах дуобакка Аан дойду омуктара бары кэриэтэ оонньуур оонньууларын күрэһин түһүлгэлэриттэн алта төгүл кыһыл көмүс мэтээли (2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021 сылларга), икки төгүл 64 харахтаах дуобакка (2018, 2020 сылларга) дойдутугар аҕалан саханы аатырдыбыта. Кини Аан Дойду күрэһин түһүлгэтин бу көрүҥэр итиччэ улахан ааты сүкпүтэ туох төрүөттээҕин билэрбит саха эдэр ыалыгар улахан суолталаах дии саныыбын. Ол суолтата саха ыччата Айылҕаттан анаммыт хааччаҕа суох кыахтааҕа, өйүн-санаатын, этин-сиинин сэниэтэ эрдийэрэ, кэскиллээҕэ кэлэр көлүөнэ дьоҥҥо холобур буолуо этэ. Туох да саарбаҕа суох саха ыаллара оҕолорун ииппит кыһаларыттан маннык сүдү ситиһиилэр кэлэллэрэ чопчу.

Мотя төрүттэрин аҕа-ийэ уустарын сүүһүнэн сылларга эйэ дэмнээхтик олорбут олохторун ситиһиитин курдук ылынарбыт сөп быһыылаах. Кини ийэтэ Мария Николаевна Ноговицына (Тарская) Уус-Алдан Бээрийэтиттэн төрүттээх ахсаан учууталынан сааһын тухары үлэлээбит киһи. Кини төрүттэрин туһунан кэпсиирин истиэххэ. Мотя ийэтинэн, аҕатынан аймахтара былыр-былыргыттан оҕолорун туһугар тугу да кэрэйбэтэхтэрэ үтүө түмүктээх буолбутун билэрбит үксүбүтүгэр үтүө эрэ өрүттээх буоллун.

Мотя ийэтинэн эбээтин аҕата Варламов Андрей Михайлович диэн эбит, оттон хос-хос эһээтэ Варламов Михаил диэн эбит. Мэхээлэ эдэр сылдьан ыал буолаат Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгин соҕуруулуу арҕаа өттүгэр «Чоҥкучах» диэн алааска олохсуйбут. Мэхээлэлээх элбэх уол оҕоломмуттар. Дойдуларын тула өттө барыта тиит мас үһү. Ону илиитинэн кэрдэн уолаттарыгар биир-биир балаҕан тутан оҕолорун дьиэлээбит, ыал оҥортообут. Олортон биир уоллара Мотя хос эһээтэ буолбут, аата Андрей Михайлович Варламов диэн эбит. Өндүрэйдээх 7 оҕоломмуттарыттан төрдүс кыыстара Мотя эбэтэ буолбут. Өндүрэй бэйэтэ булугас-талыгас байанайдаах булчут, мындыр киһи буоларын дьоннор кэпсииллэриттэн билэллэрин этэллэр. Бу 1890 сыллар эргин олорбут олохторун ырытабыт. Өндүрэй үүнэн турар тиити сүгэнэн кэрдэн, быһаҕынан кыһан оҕолоругар дуобат дуоската, араас өҥнөөх талаҕы быһыталаан дуобат төгүрүктэрин оҥортообут уонна оҕолорун дуобатынан оонньотор буолбут. Оннук Мотя аймахтарыгар дуобат дьарыга киирбит.

Варламовтар бары, ордук чуо уолаттара, дьиэ кэргэттэригэр дуобат диэн күннээҕи дьарык, сороҕор аһылыгы да умнан оонньуур, түүннэри да оонньуур буолбуттар. Аймахтар муста түстүлэр эрэ дуобат күрэһэ саҕаланар этэ диэн кинилэргэ уос номоҕо баар. Чугас олорооччулар күн аайы киирэн оонньууллара үгэс буолбут. Аймахтартан билигин биллэр дуобатчыттарынан: Варламов Вячеслав Павлович, Павел Алексеевич, Николай Алексеевич, Андрей Алексеевич – маастарга хандьытаат, Оконешников Валерий Афанасьевич эмиэ оннук таһымнаах оонньооччу.

Атын аймахтар бастакы разрядка сөп түбэһэр кыахтаахтык оонньууллар эбит. Ол эрэ буолбатах, Мария Николаевна сэһэнэ элбэх. Уус алданнар аҕаларын урут «тээтэ» диэн ааттыылларын билэбит. Мария Николаевна 6 ыйдааҕар тээтэтин дойдутугар Түүлээххэ көспүттэр. Кини эмиэ элбэх оҕолоох ыал сэттис оҕолоро. Дьиэлэригэр бары дуобат, саахымат оонньуулларын туһунан кэпсиир. Ийэлэрэ эрдэ өлөн, дьиэтээҕи иитии тээтэлэригэр сүктэриллибит. Тээтэлэрэ оҕолорун туһугар олорон, дуобаты умуннарбакка, иитэн-аһатан, улаатыннаран үтүө дьон оҥортоон дьолу тосхойбут.

Мотя аҕата Степан Тимофеевич Ноговицын элбэх оҕолоох ыал улахан уоллара. Бииргэ төрөөбүттэр алтыалар эбит: 4 уол, 2 кыыс. Степан Тимофеевич идэтинэн тутуу үлэһитэ. Степан Тимофеевич аҕата, Мотя эһэтэ Тимофей Степанович Ноговицын Аҕа Дойду сэриитигэр түөртэ бааһыран, үс төгүрүк сыл сэриигэ сылдьан, икки Кыһыл Сулус бойобуой уордьаннаах, Аҕа Дойу сэриитин 1 степэннээх орденнаах кэлбит. Дойдутугар үлэлээн-хамнаан Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ уо. да. атын элбэх наҕараадалаах дьонугар-сэргэтигэр Ытык киһи этэ диэн кэпсииллэр. Кини дуобакка, саахымакка бэрткэ оонньуура үһү. Бииргэ төрөөбүт быраата Михаил Степанович Ноговицын Чурапчы оройуонугар бастыҥ саахыматчыт буолбут. Ханна да сырыттар саахымат дуоскатын илдьэ сылдьара үһү. Профтехучилищеҕа научнай коммунизм диэн предмети үөрэтэр эбит. Бииргэ үлэлээбит дьоно кэпсииллэринэн Михаил Степанович өйүгэр тута сылдьар кыаҕа улаханын сөҕөллөрүн кэпсээбиттэр. Ленин туһунан кинигэ хомуурунньугуттан кэпсиир темалара хаһыс томҥа, хайа страницаҕа сурулла сылдьалларын кытта ыйан кэпсиир дииллэрин истибиттэр. Михаил Степанович Мотя кыра эрдэҕинэ олохтон туораабыт, кини туһунан дьонуттан истэн билэрин эппитэ.

Аймахтарын оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн дьиэлэригэр дуобат, саахымат оонньуулларын билэллэр. Бары сатыыллар уонна оччотооҕу кэмҥэ бэрткэ оонньууллара, нэһилиэк туһун куруук көмүскүүллэрэ диэн кэпсииллэр. Мотя аҕата уонна аҕатын быраата Василий Тимофеевич ССРС маастарга хандьытаата буолбуттар. «Ийэлээх аҕам иллээхтик олорбуттара, иккиэн да толкуйдуулларын сөбүлүүллэр этэ, хайа да олоххо баар уустук түгэннэргэ эйэ дэмнээхтик ол түгэн ис хоһоонун өйдөөн быһаарааччылар. Аҕам 62 сааһыгар олохтон эмискэ баран, ийэм, бары да наһаа аһыйбыппыт, суохтаабыппыт. Билигин да күн аайы кэриэтэ саныыбыт», — диэн Мотя кэпсиир.

Салгыы Мотя дьонуттан истибитин маннык кэпсиир:

«Ийэбитин үлэтигэр таһаараары миигин 1 сааспар детсадка ылбыттар, дьааһыла группатыгар. Эрдэ тылланан, хоһоон ааҕар, ахсааны суоттуур буолбуппун. Ити барыта эдьиийим үтүөтэ, кини эмиэ үөрэххэ эрдэ киирбитэ, олус элбэх хоһоону билэрэ, өссө наһаа бэрткэ ыллыыра, үҥкүүлүүрэ, хоһоон айара, саҥаны, сонуну наар оҥоро сатыыра. Мин эмиэ кыра оҕо кинини үтүктэрим. Детсадтар Анна Кирилловна диэн баспытааталлаах этилэр. Олох кырачаан оҕолорго дуобат күрэхтэһиитин ыытара. Киниэхэ эдьиийим: «дьоно дуобаттыыллар, онно Мотяны кытыннарыахха диэн» эппитин ылынан миигин кытыннарар буолбуттар. Мин бииргэ төрөөбүт эдьиийим Надя, кини мин олохпор холобур оҥостор киһим, дурдам-хаххам, истиҥ дьүөгэм, баар суох чугас киһим. Эдьиийим Надежда Степановна идэтинэн экономист. Үлэтигэр аһары бэриниилээх, пунктуальнай, дьон иннигэр олус кыһаллар салайааччы. Мугудай Д.Д. Красильников аатынан орто оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ кини «Көлүкэчээн» диэн Россия образцовай үҥкүү ансамблыгар дьарыктанар этэ. Соҕуруунан, омук сирдэринэн сылдьаллара, сири-дойдуну көрөллөрө, сайдаллара. Мин онно наһаа ымсыырар этим да «ачыкылаах хайдах үҥкүүлүөххүнүй» диэн миигин ансамблга биэрбэтэхтэрэ. Атын эбии үөрэх таһынан тугунан эмит дьарыктаныахтаах этим. Ону төрөппүттэрим эн өбүгэлэриҥ курдук дуобатынан дьарыктан диэбиттэрэ. Ити дьонум эппит тыллара, олоҕум, эдэр сааһым тутула, ис хоһооно буолла.

Аҕам дьиэбэр кыралаан оонньоторо (хаамыытын хайдах эрэ бэйэм билэр эбиппин). Ол күрэхтэһиилэргэ наар миэстэлэһэр этим, онтон арыый болҕомто биэрэн аҕам, убайым, эһээм күн аайы кэриэтэ хардары таары киирэн оонньотор буолтара, дьиэлэрбит чугас чугас тураллара. Итинник дуобат оонньуутун дьикти кэрэ эйгэтигэр киирбиппин. Өссө биир кэмҥэ киэһэ аһылык кэннэ уочаратынан иһит сууйарбыт. Ону ийэм дуобаттыыр буоллахпына «Мотя иһити сууйбатын, мин бэйэм сууйуом диирэ». Мин хата үөрэ-көтө дуобаттыыр этим. Бастакы кыайыы, ситиһии үөрүүтүн 5 саастаахпар билбитим. Республикаҕа сахалыы остуол оонньуулара диэн күрэс буолбута. Онно миэстэлэспитим, 7 саастаах уол кэнниттэн иккис буолбутум. Грамота бэлэх туттарбыттара. Детсадка буолбута, оҕо бөҕө, оонньуур баһаам элбэх. Аҕабынаан сылдьыбыппыт, «тукаам баран оонньоо» диир үһү. Ону мин сүүрдэхпинэ өйүм көтүө диэн олох сүүрбэт үһүбүн, ол туһунан күлэн-астынан аххан кэпсээччи. Саха сиригэр буолар күрэхтэһиилэргэ наар илдьэ сылдьааччы, оннооҕор дьонум Кытайга, Украинаҕа эмиэ барса сылдьыбыттара. Оттон эдьиийим элбэхтэ омук сиригэр барсан өйөөбүтэ, көрбүтэ, сүбэлээбитэ.

Итинтэн ыла сыыйа дуобакка киирэн испитим. Арыый улаатан иһэн сүрэҕэлдьээри гыныах курдук буолбутум, оҕолору кытта тэҥҥэ оонньоон, сүүрэн-көтөн сылдьыахпын баҕарар этим. Ону аҕам дуобатчыт буолуохпун аһары баҕарарын биллэрэр этэ. Кинини хомотумаары оонньуур этим. Ол сылдьан дуобат абылаҥар ылларбытым. Дуобаттыырбын сөбүлүүр буолбутум. Дьонум, ордук аҕам, миигин сайыннараары кими баҕарар кытта дуобаттыыр этэ. Биһиэхэ олус элбэх ыалдьыт, хоноһо сылдьара, нуучча, саха, тойон-хотун, табаарыстар, аймахтар. Олору кытта аҕам миигин дуобаттатар этэ.

Мугудайга олордохпутуна убайым, аҕам киэһэ аайы баран дуобакка дьарыктаналлара. Николай Иннокентьевич Сивцев оскуолаҕа дуобат куруһуогун ыытара, кабинетыгар улахан дьону эмиэ мунньан оонньотор этэ. Миигин 5-6 саастаах киһини онно илдьэ сылдьаллара. Сороҕор уһаан хааллахтарына утуйан хаалар үһүбүн, ону уһугуннара-уһугуннара оонньуур этибит диэн күлэр этилэр. Онно дьарыктаммыт улахан дьон бары кэриэтэ билигин кандидаттар, олох үчүгэйдик оонньууллар. Итинник сыыйа дуобакка киирэн истэҕим буолуо.

// Олороллор: Кычкин Н.Н., Мотя, Мария Никитична, турар: Кычкин Н.Н. II

Аны үксүн убайым Василий Тимофеевич Ноговицын кыайдахпына кэмпиэт, сникерс, баунти аҕалара, сороҕор куурусса сымыыта кытта илдьэ кэлэрэ. Оскуолаҕа киирэн баран «Дабаан» лааҕырга сылдьыбытым, спортивнай оскуола интернатын лааҕырыгар. Дуобакка Николай Николаевич Кычкин I дьарыктыыра, сороҕор Мария Никитична Бырдыннырова кинини солбуйара. Дьэ онтон ыла Кычкиннары кытта билсэн аҕам бэйэтэ төлөөн Москваҕа, С-Петербурга барсыбытым, 100 харахтаахха бастакы миэстэни ылан дьоммун барыларын соһуппутум, бастакы кубогы аҕалбытым. Мугудайга дойдубар наһаа үөрбүттэрэ. Сахалар 7 миэстэттэн 6-тын ылбыппыт быһыылааҕа. Мин саамай кыралара эбиппин.

Үһүс кылааска үөрэнэ сырыттахпына Мугудайга улууска дуобат күрэхтэһиитэ буолбута. Ол оонньуулар кэмнэригэр Мария Никитична уонна Николай Николаевич биһиэхэ билсиһэ диэн сылдьыбыттара. Онно Николай Николаевич «Мотяны биһиэхэ ыытан үөрэттэриҥ, спорт интернакка», — диэбитэ. Ону Мария Никитична: «Эс, хайдах бу бэйэлээх дьиэни быраҕан, үлэлэрэ, олорор сирдэрэ да суох хайдах барыахтарай» диэбитигэр Николай Николаевич «бэйэлэрэ билэллэр, оҕолоро дуу, дьиэлэрэ дуу…» диэн аҕыйах тылынан бэйэтин санаатын быһаарбыта.

Николай Николаевич оҕо дьоҕурун өтө көрөр улуу өйдөөх, мындыр тренер буоларын билигин бары да билинэллэр. Ийэм 20-с сылын үлэлиир оскуолата, эдьиийим кыра эрдэҕиттэн дьарыктаммыт «Көлүкэчээн» Россия образцовай үҥкүү ансамбла, аҕам Чурапчы-Мугудай икки ардыгар тутуулара барыта тохтоон аҥардас бу кыра кыыс инниттэн Дмитрий Петрович Коркин аатынан республикатааҕы спорт школаҕа күһүнүгэр көспүппүт. Мин 4-с кылааска үөрэнэ киирбитим. Эдьиийим 8-с кылааска. Ийэбэр идэтинэн үлэ көстөн абыраабыта, оннооҕор олорор дьиэбитин баҕарарбыт хоту булан аҕам атыыласпыта. Табыллыах табыллан истэҕэ. Ол квартираҕа 20-тэн тахса сыл олорбуппут. Мин школаны кыһыл көмүс медалынан бүтэрбитим. Школаҕа тренер көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитим, быыһыгар дуобатынан дьарыктанан элбэх ситиһии кыайыы, үөрүү түгэннэрин билбитим. Бэйэм сааспар Россияҕа элбэхтэ кыайбытым, Европаҕа 7-тэ оонньообутум, 6-та кыайбытым, оҕолорго субуруччу. Бу ким да толорботох ситиһиитэ дииллэрэ.

Ахсыс кылааска үөрэнэ сылдьан Николай Николаевич Кычкин II көҕүлээһининэн Европа дьахталларын күрэһигэр кыттыбытым. Коэффициенынан хотторон 3-с буолбутум. Онно бастакы, эбэтэр иккис буолбутум буоллар гроссмейстер буолуохтаах эбиппин, 8 кылаас оҕото. Наһаа үөрэ-көтө дьарыктанарым, оҕо-оҕо курдук күлэрим-үөрэрим. Үөрэхпин олох ыарырҕаппат этим. Нуучча литературатын кинигэтин илдьэ сылдьан ааҕарым, ахсаан өттүн ийэм үөрэтэрэ, аҕыйах мүнүүтэ киэһэ саҥа формулалары, теорияны өйдөтөрө. Өссө күрэхтэһииттэн кэлээт да математическай олимпиадаҕа кытта улууска баран миэстэлэһээччибин.

Эдьиийим үөрэҕэр туйгун этэ, эмиэ оскуоланы кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Кини сорох сыл математикаҕа, нуучча тылыгар улууска олимпиадаларга миэстэлэһээччи. Республикаҕа эмиэ кыттыбыта. Улахан кылаастарга наар күрэхтэһиилэргэ сылдьар этибит. Ыйы ыйынан барарбыт, ситиһиилэрдээх кэлэрбит. Учууталларым, оскуолам салайааччылара чуолаан директорбыт Николай Николаевич Гуляев өйүүр этилэр.

// Мотя, Мария Никитична, Александр Сергеевич

Оскуоланы бүтэрээт Департамент по прогнозированию, подготовке и расстановке кадров при Президенте РС(Я) нөҥүө Санкт-Петербурга финансово-экономическай университетка тута үөрэнэ киирбитим. Аан дойду 10 төгүллээх чемпиона Александр Сергеевич Георгиевка, Аничков дворецка дьарыктаммытым. Кини биһигини, саха оҕолорун, 2006 сылтан саҕалаан дьарыктаабыта, үрдүк таһымнаах дуобат эйгэтигэр киллэрбитэ. Онон сирдэтэн Санкт-Петербургу талбытым. Үөрэхпэр олуһун өйүүллэрэ, күрэхтэһиигэ да сырыттарбын үрдүк таһымнаах профессордар ситиһиннэрэллэрэ. Олорор сирим соччото суоҕа. Уопсайга кып кыра хосхо 3 улахан омук кыргыттарын кытта олорбутум. Мин раскладушкаҕа утуйарым. Күн аайы хомуй, оҥор…

Манна киһи хайдах иитиилээҕэ, тугу баҕарара быһаарыллар курдуга. Мин үөрэхпин да дьарыкпын да быраҕар санаам суоҕа. Интернат-школаҕа үөрэммиппинэн күн аайы үөрэх кэнниттэн дьарыктана барарым. Хата, Европа чугас буолан, үксүн күрэхтэһиилэргэ барарым. Кэлин дуобатчыппын билэн баран кыргыттарым кубоктарбын көрө-көрө «какое чудо с нам живёт» диэн соһуйбуттара. 2008 сыллаахха, бастакы курска үөрэнэ сылдьан Пекиҥҥа буолбут Олимпиада кэнниттэн, Аан дойду дуобакка федерациятын салайааччыта Птицын Владимир Ильич көҕүлээн тэрийбит, Интеллиадатыгар кыттыбытым. Дьонум барахсаттар бу да сырыыга өйөөн бары онно тиийбиттэрэ.

// Аан дойду Интеллектуальнай оонньууларын кыттааччылара. Пекин, Кытай

Мантан саҕалаан Улуу Кытай омуга күүскэ ылсан дуобаты дойдуларыгар сайыннарбыттара, уонна 2009 сылтан ыла «Всемирные интеллектуальные игры» диэн саахымат, дуобат, го, бридж уонна сянси диэн көрүҥнэргэ үрдүк таһымнаах күрэс түһүлгэтэ тэриллэр буолбута. Ол түмүгүн Кытай оҕолоро Аан дойду оскуола программатын билии олимпиадаларыгар бастыылларын туһунан ааҕабыт, көрөбүт. Бу көрүҥнэргэ аан дойду саамай чулуулара талыллан күрэхтэһэ кэлэллэрэ. Дуобакка сылы быһа күрэхтэһэн, 8, эбэтэр 10 кыттааччы чулуу дуобатчыт иһигэр киирэн путевка ыларбыт. Мин онно сэттэтэ бастаабытым (2011, 2012, 2013, 2016, 2017 сылга үстэ бастаабытым). Өссө биир сыл үс көрүҥҥэ үһүөннэригэр кыттыбытым (блиц, түргэн, классическай). Дьон сэргэ наһаа соһуйбуттара, тоҕо диэтэргит, бу күрэхтэһиигэ аан дойду элбэх төгүллээх чемпионкалара Зоя Голубева, Дарья Ткаченко, Наталия Садовская уонна да атыттар бааллара.

100 харахтаах дуобакка оонньуурбун олус сөбүлүүбүн. Ити көрүҥүнэн оҕо эрдэхпиттэн дьарыктаммыт буоламмын эбитэ буолуо. Бу көрүҥ Аан дойду дьоно бары оонньуур дуобата. Африкаҕа Кот-д Ивуарга баран аан дойду күрэхтэһиитигэр 3-с миэстэ буолбутум. Европа уонна Америка табаарыстыы көрсүһүүлэригэр, Европа хамаандата Россияттан икки киһини ылбыта, онтон биирдэрэ мин этим. Ковид кэмигэр онлайн оонньообуппут, биһиги кэммитинэн күрэхтэһиибит үксүн түүн 3-4 чаастан саҕаланара. Бэрткэ оонньоон хамаандаҕа көмөлөспүтүм, Европа кыайбыта».

Үөһэ этиллибит кыайыылары аахпакка туран Матрёна Степановна Европа эдэр ыччаттарын күрэһин түһүлгэтин 7 төгүл (2001-2010), Аан дойду эдэр ыччаттарын күрэһин түһүлгэтин 2 төгүл (2008-2009), Россия дьахталларын түһүлгэлэрин 4 төгүл (2006, 2010, 2015, 2020), Европа дьахталларын түһүлгэлэрин 3 төгүл (2012, 2016, 2018), дьахталларга Аан дойду кубогын түһүлгэтин кыайыылааҕынан 2010 сыллаахха тахсыбыта сүдү ситиһии диэн сөҕүөххэ, кини төрүттэригэр, хаан аймахтарыгар, тренердэригэр махтаныахха эрэ сөп.

Матрёна Степановна тус бэйэтэ астынар уонна улахан ситиһиитинэн 2021 с. Таллинҥа буолбут Аан дойду дьахталларга чемпионатын классическай оонньууларын түһүлгэтигэр бастаабытын ааттыыр. «Уон биэс күнү быһа, 15 гроссмейстеры, эбэтэр маастардары кытары күн аайы 5-тии чаас оонньоон, дуобатка билиини эрэ буолбатка, физическай, психологическай тургутууну ааспыппыт. Бастакы тур иннинэ бастаабытым, наҕараада туттара туран ФМЖД президенэ «эн бастыыргын күүппүппүт» диэбитэ. Ордук дуобакка дьахталларга оонньообут кэмим 2004-2022 сыллар буолаллар, үксүн бириистээх миэстэҕэ биир тэҥ киирсээччибин. Мировой рейтиҥҥэ 10 иһигэр куруук баарбын. Билигин санкциянан ФМЖД 100 харахтаах дуобакка Россия дуобатчыттарын кытыннарбат, онон күрэхтэһиигэ кыттыбатаҕым ыраатта. Ол да буоллар 2023 с. БРИКС дойдуларын чемпионаттарыгар Уфа куоракка баран бастаабытым. 2023 с. саҕалаан Дуобат-саахымат киинин салайабын, күрэхтэһиини тэрийии үлэтигэр көхтөөх кыттыыны ылабын. Спортивнай олоххо тэрийээччи оруола сүдүтүн дьэ өйдөөтүм».

Матрёна Степановна билигин Россия уонна Аан дойду гроссмейстера, Саха сирин физическай культура уонна спорт үтүөлээх үлэһитэ. Чурапчы улууһун Мугудай уонна Уус Алдан Түүлээх нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо ааты ылбыта. 2025 сыл сайыныгар Матрёна Степановна сахаларга интеллект инники сайдыытын туһунан кэпсэтиини тэрийбитэ. Бу хайысха өссө быыстала суох сайдыа диэн эрэнэбит. Иитии түмүгэр оҕо өйдүүр дьоҕура хайдах курдук киһини ситиһиигэ тиэрдэрин учуонайдар, учууталлар, педагогтар суруйуулара элбэх. Аны киэҥ-куоҥ билиилээх бөлөһүөк дьоннор этэллэринэн, киһи өйдүүр дьоҕуругар тирэнэн, Айылҕаны өйдөөн, араас технологиялары баһылаан XXI үйэҕэ киһи-аймах балысханнык сайдыбытын бэлиэтииллэр.

Мин тус бэйэм санаабар, биһиги өбүгэлэрбит бачча тымныы, тыйыс уонна баай айылҕаҕа, биһигини күһэйэн сайыннараары аҕалбыттара буолуо диэн этэр оруннаах курдук. Айылҕаны өйдүүр өй сүдү күүстээх. Ол да иһин дьыл биир кэмин «сайын» диэн ааттаатахтара. Кини күүһэ инникитин араас дьону түмэр, эйэ дэмнээхтик бииргэ олорор олоҕу тэрийэрэ хайа баҕарар омук инники дьылҕата. Биһиги аҕыйах ахсааннаах омук өйдүүр дьоҕурбутун бэйэбит итэҕэлбит тус өйдөбүлүгэр тирэнэн, оҕолорубутун иитэн, былыргы төрүттэрбит үтүө ааттарын тилиннэриэ этибит диэн бар дьоммор баҕа санаабын тиэрдэбин.

***

Виктор НОГОВИЦЫН, 90-с сылларга ыччаты кытта үлэлэспит миниистир