«Эр киһи хайдах да – норуота эмиэ соннук», – Евгений ГРИГОРЬЕВ

Бэҕэһээ «Үргэл» арт-галереяҕа Светлана Иннокентьева «Эттэтии» быыстапкатыгар Дьокуускай куорат баһылыга Евгений Григорьев кэлэ сырытта.

Мээри кытары официальнай мунньахтартан, пресс-конференцияттан ураты көрсүбэккин. Уопсайынан киһи быһыытынан туох санаалаах-оноолоох, сыаллаах-соруктаах киһитин билиэхпин, тылын-өһүн истиэхпин баҕарабын. Евгений Никлаевич киһи быһыытынан олус сиэрдээҕин биирдэ түбэһэн көрөн турардаахпын. Ыксаллаах быһыыга киһи кимэ-туга ырылхайдык көстөр. Ол «ыксаллаах быһыыбыт» улахан айдааҥҥа кубулуйан турар.

Сорохтор өйдүүргүт буолуо, икки сыллааҕыта от ыйын 19-гар «Аэрофлот» авиакомпания Шереметьево аэропордугар Дьокуускайдыахтаах 14 киһини сөмөлүөккэ киллэрбэккэ хаалларбытын. Транзитынан атын куораттан көтөн кэлбит дьон, 1-2 мүнүүтэ хойутаабыттарыгар, сөмөлүөккэ илдьэр автобуска киллэрбэтэхтэрэ. Үксэ саастаах дьон, бытырыыс оҕолоох ийэлэр этэ. Ол иһигэр мин улахан кыыспынаан уонна хас да кырдьаҕас дьону кытары чааспытын баттаспыппыт. Ол да буоллар  биһигини силэйэн баран, кэннибитигэр турар «бизнес-кылаастары» быһа ыҥыран ылан посадкаҕа регистрациялаабыттара. Син балайдалар этэ, кинилэри регистрациялыыр кэмнэригэр «экономнар» барахсаттар бириэмэбит тахсан хаалбыта. Аҕыйах хаамыылаах өстүөкүлэ нөҥүө автобуспут турар, хоҥно да илик – биһигитини аһардыбаттар – хойутаатыгыт.

«Виптар» ортолоругар Дьокуускай куорат мээрэ  Евгений Григорьев баара, «Туймаада нефть» хаһаайына Иван Макаров, саха дьонун ваучердарын апчарыммыт «Сахаинвест» баһылыга Александр Федоров тураллара. Григорьев дьону хаалларбыттарын көрөн автобуска киирэн иһэн эргилиннэ, тохтоото, регистрациялыыр киһиэхэ: «Хайдах буолаҕыт, автобус бу турар дии, кырдьаҕас, оҕолоох дьон бааллар, ыыталааҥ!» – диир. Ону анарааҥҥыта: «Бизнес-кылаас эрэ киирэр, эконом киирбэт», – диир.

Хаалбыт дьон оҥой-соҥой көрөн тураахтыыбыт, мээрбит көмүскэспитигэр эгди буола түстүбүт. Ол тухары мунньуллан 16 буоллубут. Автобус бу турар. Григорьев «виптарга» туһаайан: «Доҕоттор, дьоммутун хаалларымыахха, хайдах бэйэбит эрэ бара туруохпутуй манныгы көрө-көрө», – диир. Ваучер Сааска онно эрэ наадыйбат автобус иһигэр молоорус гынан хаалла. Макаров син тэпсэҥнээтэ, суобаһырҕаата быһыылаах да буоллар автобуска дьулуста. Мээрбит соҕотоҕун хаалан хаалла. Ону порт үлэһитэ: «Эһиги бизнес-кылааскыт, баһаалыста киириҥ», – дии-дии аан таһыгар илиитин нэлэтэн, тоҥхоҥнуу турар. Баай-дьадаҥы, тойон-норуот диэн хайдах дьону суортуулларын көрөн сүөм түстүбүт.

«Дьону киллэриҥ!» – диэн мээрбит олус кыыһырда. Биһиги хаалбыт дьон Григорьевпытын дурда-хахха оҥосто охсон кэннитигэр турунан кэбистибит. Көрөбүт – бизнестэр да, экономнар да автобустара кэтэһэ сатаан баран хоҥнон бардылар. Атын рейскэ посадка саҕаланна. Ол тухары мээрбитин эрэ быһа тутан сөмөлүөккэ атын массыынанан илдьэн биэриэхтэрин этэллэр.

Мин син көрөн билэр буоллаҕым, чугаһаан: «Евгений Николаевич, баран да хаалыаххын», – диибин. Киһим соһуйбуттуу мин диэки эргилиннэ: «Эс, хайдах быраҕан баран хаалыахпыный?! Бу кыра оҕолоохтор, кырдьаҕастар бааллар дии!» – диир.

Инньэ гынан Евгений Николаевич туруорсан, хаалбыт дьоҥҥо аныгыскы рейскэ билиэттэри босхо уларыттылар, гостиница биэрдилэр. «Аэрофлоттар» хатанан баран олороллор, киһии бөҕө уочараттаан турар. Элбэх баҕайы киһи хаалар эбит. Нууччалар ытаһаллар, хайыыллар, ол эрээри бытанан сылдьаллар уонна уу-чуумпулар. Сахалар барахсаттар мээрбит кэнниттэн суксуруһуу. Билигин санаатахха күлүүлээх да буоллар, ол сахха киһи күлбэт балаһыанньата этэ. «Бизнес-кылаастан» пассажир эрэ хаалбыт буолан «Аэрофлот» бэрэстэбиитэлэ тахсан кэпсэппитэ. Онтон антах уһун уочаракка эмиэ ытыы-ытыы саҥаттан билиэт ылаары харчыбытын ааҕына туруохпут эбитэ буолуо.

Ол айдаан кэнниттэн өссө  «Аэрофлот» пресс-сулууспата хата Евгений Григорьев бэйэтэ хойутаан баран соруйан айдаан таһаарбытын курдук пресс-релиз таһаарбытын ааҕан наһаа да кэлэйбиппит.  Хайдах баҕарар албынныахтарын сөп эбит. Уопсайынан итинник улахан хампаанньаларга киһилии сыһыаны хачыгырас харчы солбуйбута илэ көстөр.  Уонна туран бюджеттэн саамай элбэх субсидияны чуолаан «Аэрофлот» ылан олорор эбээт, «Якутия» авиахампаанньаҕа биэрбэттэр. Норуот харчытын суотугар байан-тайан баран норуоту маннык сэниирэ сүрдээх диэтэҕиҥ.

Онон киһи быһыытынан  Евгений Григорьев хайдаҕын аан бастаан көрөн улаханнык үөрэн да, соһуйан да турардаахпыт. Дьиҥинэн ол Макаровтаах Федоров курдук эргиллибэккэ бара да туруон сөп этэ. «Аэрофлот» диэн сүдү систиэмэ буоллаҕа, тыал миэлиҥсэтин утары киирсиигэ холоонноох. Ону ол диэбэккэ хорсуннук киирсибитин көрөн эмиэ да салла санаабытым. Былааска «гибкэй» дьон наадалар, бэйэ санаатын этинии, дьон туһугар аһаҕастык туруулаһар сэрэхтээх. Билиҥҥи систиэмэ ирдэбилэ оннук.

***

Дөрүн-дөрүн бобуллубут бассаабынан Григорьев арыгыны утары охсуһар видеолара, этиилэрэ тарҕаналлар. Боростуой норуот маны ылынар, сөбүлэһэр.

Бэҕэһээ Света быыстапкатын кэлэн көрө сылдьан: «Саха эр киһитэ олох арыгы иһиэ суохтаах», – диэн санаатын булгуруппаттыы этэр. Саха эр киһитин сүрэ тоҕо мөлтөөн хаалла, эр киһи суолтатын хайдах таһаарабыт диэн кэпсэтиибит тиэмэтэ салаллан ылла.

Евгений Николаевич этэрин мин өйдөөбүппүнэн маннык:

-Былыр саха ыала алаастарынан тарҕанан олорор кэмнэригэр эр киһи дьиҥ-хаан  Аҕа баһылык этэ. Кинилэр дьоннорун, сирдэрин-уоттарын иннигэр улахан эппиэтинэс сүгэллэрэ. Эппиэтинэс диэн улахан сүгэһэр. Оччотооҕу саха эр киһитэ ону кыайар – күүстээх сүрдээх, кытаанах санаалаах, сатабыллаах, муударай дьон этэ. Сүөһүлэрин-сылгыларын ханан тутан-иитэн, мэччитэн олоруохтарын барытын кинилэр быһаараллара. Айылҕатын анааран, халлаанын ааҕан, дьонун-сэргэтин аттаран – бүтүн аймах дьонун дурдата-хаххата буолаллара. Ол – кинилэр ытык иэстэрэ этэ. Төһөлөөх алаас, сыһыы Саха сиригэр баар этэй – соччо элбэх Аҕа баһылык баара. Төһөнөн эр киһи күүстээх – соччонон норуот күүстээх.  Эр киһи мөлтөөтө да, норуот эмиэ мөлтүүр, күүһэ өһүллэр.

Онтон холкуостааһын саҕаланар. Саха эр киһитэ сирин-уотун, сүөһүтүн уопсай билиигэ ылаллар, ол аата хаһаайын суолтатыттан туоратыллан хаалар. Сэрии сылларыгар турар эр дьон чулуута улахан аҥаара сэриигэ барар, онтон аҥаарын аҥаар быһаҕаһа төннөөхтүүр. Сэбиэскэй былаас «улугуруу»  диэн ааттыыр кэлиҥҥи сылларыгар төһөлөөх саха ыччата хаайыыга барбыта буолуой? Аны бутуурдаах-буккуурдаах 90-с сыллар төһө элбэх эр киһи олоҕун ытыйбыттара буолуой?

Саха эр киһитэ өйүн-төйүн булунуон наада, бу сыллар устата ылбыт бааһын оһорунан, арыгыга, хара дьайга ылларбакка норуотун иннигэр эппиэтинэс сүгэрин өйдүүр кэмэ кэллэ.  Көргө-нарга, быстах санааны батыһан баран сылдьар киһи олус элбээтэ. Сыраларын ойохторун иннин ыларга барыыллар, итирэ-итирэ  охсуһарга, күүлэйгэ барыыллар.

Эр киһи уларыйдаҕына – олохпут уларыйыа. Сэрии сылларыттан саҕалаан эбээлэрбит барахсаттар, эр киһи тиийбэтиттэн, эппиэтинэһи бэйэлэрэ сүкпүттэрүн курдук оннук дьахтартан-дьахтарга салҕанан бара турар. Эр киһи оҕотугар-ойоҕугар, дьиэ кэргэнигэр, дьонугар-сэргэтигэр, норуотугар дурда-хахха, көмүcкэл, харысхал буолар кэм тирээбитин өйдүөхтээх, сирин-уотун хаһаайына кини буоларын билиниэхтээх, –  диир. – Холобур, вахтаҕа баран эр дьон үлэлиир дии. Олорго тыа сиригэр сир биэрэн дьиэ туттарыгар, олох тэринэригэр усулуобуйа баара буоллар олус үчүгэй буолуох этэ ээ?  Сирбит өтөхсүйүө, иччитэхсийиэ  суох этэ буоллаҕа. Кытайдарыҥ аата-ахсаана суохтар, өтөн киирдилэр да кураанах сирдэрбитин начаас толоруохтара.

-Биир өттүнэн, дьон бэйэтэ оннук санааҕа кэлиэн наада буолуо дии санаабаккын дуо? Бэйэтин өйүнэн. Кыһалҕа үөрэтэр эбээт. «Дайте глупцу пройти свой путь, а то не поумнеет», – диэн баар дии, – мин этэбин.

-Дьон араас буоллаҕа. Тоҥуу хаарга бастакынан суол тэлэр кыахтаах киһи ахсааннаах. Элбэх киһи  холобур буолар дьону көрдүүр, кинилэри батыһаары. Бу Светлана бэйэтин баҕатынан итэҕэли, сырдыгы тарҕата сылдьар, дьон батыһар кинини. Итинник хас биирдии хайысхаҕа холобур буолар дьон наада.

Евгений Николавич итэҕэлгэ эрэ санаатын буолбакка олоххо көрүүтүн эмиэ иһиттибит.

Уопсайынан дьоҥҥо, норуокка тугу эмэ үчүгэйи оҥордорбун диир баҕалаах дьону олус сэргиибин, ытыктыыбын. Киһи бу олоххо сыаллаах-соруктаах буолуохтаах. Биирдэ бэриллибит олоҕу күдээринэ ыыппакка, саатар түөн саҕа туһалааҕы норуот туһугар оҥорорго дьулуһар дьон баара, мин саныахпар, наһаа үчүгэй, олохпутун киэргэтэр, ис хоһооннуур.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru