БИИР ТҮГЭНТЭН САНААЛАР

2021  сыллааҕы Александр Бурнашев бэртээхэй биэриитин бүгүн, бу сыл муус устар 4 күнүгэр, “Мамонт” ханаалга хатылаатылар. Биэс сыл буолан баран. Маннык биэриилэрикэмиттэн-кэмигэр хатылыыр уруккуну-хойуккуну санатар, кэрэ дьон кэлэн ааспыттарын туһунан дьоҥҥо, ыччакка өссө төгүл үтүө өйдөбүлү саҕар. Үтүөкэннээх киһи Ольга Петровна Иванова туһунан бу биэрии эмиэ оннук аналлаах ыытыллыбыта хайҕаллаах.

​Миэхэ үтүөкэннээх киһи, суруналыыс Н.Максимов “Кэпсээҥҥит, хайдах олороҕут?” авторскай биэриитигэр Ольга Петровнаны кытта кэпсэтиитэ баар. Суруналыыс биэриитин саҕаланыытыгар ыйытыыта: “Ольга Петровна, мин эйигин дьаҥҥа-дьаһахха хаһан да ылларбатах, эрэйи-муҥу көрбөтөх, сэрии сылларыгар аччыктыыр да кыһалҕатын билбэтэх, ырыаны алгыс оҥостон төрөөбүт киһи курдук көрөбүн, били, былаайаҕын туппутунан төрөөбүт улуу удаҕан курдук”. Николай Иванович бэйэтэ сэрии сылын оҕото, ити сыллары эрэйи эҥэринэн тэлбит, кэлин култуура институтун бүтэрбит киһи Ольга Петровна олоҕун, түөрэ да буолбатар, барыллаан билии бөҕөтө буоллаҕа. Кэпсэтээри ыҥыран аҕалбыт киһитэ аһаҕастык арылларын ситиһэр ньымата буоллаҕа, суруналыыс киһи. Ольга Петровна өһүргэнэ барыа дуо, туох баар олоҕун, кыһалҕатын, үөрүүтүн-хомолтотун барытын тоҕо тэбээбит, ити кылгас көрсүһүүгэ. Кини, билигин санаатахха, кырдьык да “былаайаҕын туппутунан” төрөөбүт курдук саныыгын, оннук дьон туһа диэн олох олорбутун, ыллаан-туойан ааспытын санаатаххына.     ​

​Барахсан онно кэпсээбит ээ, барытын. 1945 сыллаахха Абаҕаҕа 5-с кылааска үөрэнэ сылдьан “Манчаарыны”, халааҥка оһох иннигэр олорон, ыллаабыт. Тылын хаһыаттан ылбыт. Ол аата улуу талаан Тимофей Сметанин хоһоонун булан. Улуу талааннар манна бэйэ бэйэлэрин булбуттар, биирэ сэрии уотун ааһан тыыннаах кэлбит буойун, биирэ бэһис кылааска үөрэнэр кыысчаан… Сайыныгар Кыайыы ыһыаҕар “Аҕабар” диэн сэриигэ өлбүт аҕатыгар анаан суруйбут хоһоонугар матыып айан ыллаабыт. Онно истэн олорбуттар бары ытаспыттар… Эһэлээх эбэтэ ырыаҥ сэттээх-сэлээннээх буолсу, аны ыллаама диэн буойан көрбүттэр да, ол кыайтарбатах, талаан таһымныы турдаҕа, дууһа тулуппат буоллаҕа.

​Ол кэпсэтиигэ барыта ахтыллар. “Быттык-Быттык Маарыйабын” диэн ырыалаах Дьокуускайга үөрэнэ кэлбитин ырыатын сирбиттэр, куһаҕан дьахтар туһунан ыллыыгын диэн. Хата, Грант Григорян тыаттан кэлбит муҥкук оҕолору кынатын анныгар ылан үөрэтэн, иитэн таһаартаабыт. Дьолугар Геннадий Сидоркевич көрсөр, суох буолуохтарыгар диэри сиэттиһэ, айа-тута сылдьыбыттарын Саха сирэ барыта билэр.

​Төрүттээбит “Амма чэчирэ” ансаамбыла, ыллыы-туойа эрэ сылдьыбатаҕынан, атыттартан уратылаах. Бу – дьиҥнээх экологическай хамсааһын биир киинэ буолар. Ольга Петровна Амматын көмүскээн илии баттааһын хомуйбута, Москваҕа тиийэн киин ханаалга тыл эппитэ. Кини кыайбыта, Амма барахсан онуоха-маныаха диэри тыын ылбыта. Ону ситиһээри отуттуу оҕону (“Чэчирин” оҕолорун) автобуска олордон Горнайга, Тааттаҕа тиийэ ыытан буоппус хомуйтарбыта, дьон киэҥ өйөбүлүн ылбыта. Маннык дьаһаныы төрөөбүт төрүт түөлбэни муҥура суох таптааһын туоһута.

Мин Иван Степанов (Айыл Дьулурҕа) диэн, билигин Америкаҕа олорор, табаарыстаахпын. Кини оҕо эрдэҕинэ “Амма чэчиригэр” сылдьыбытын кэпсиирэ. Амматын эрэ буолбакка, Сахатын сирин көмүскүүр санаа онно иитиэхтэммитэ, сириэдийбитэ көстөн тахсар. Айылҕа көмүскэлигэр элбэхтэ миитиннээбиппит, барытыгар Уйбаан уонна Сулустаана иилииллэрэ-саҕалыыллара, дьону мунньаллара. Уйбаан Украина сэриитин, онно оҕолорбут наһаа өлөллөрүн бырачыастаан  13 000 буоппуһу хомуйан Оборона миниистирин С.Шойгу аатыгар ыытан былаас өттүттэн туора көрүллүбүтэ, сааммыттара, онон атын сиргэ атаҕынан куоппута. Барахсаным онно хайдах сылдьара буолла… Этэҥҥэ эрэ буол.

​Билигин саныыбын: Ольга Петровна баара буоллар бука таах олоруо суоҕа этэ. Дьиҥнээх патриот киһи сэриини утарыахтааҕа, оҕолорбут өлүүлэрин, дьиэ кэргэн олоҕо иэдэйиитин кытта сөбүлэһиэ суохтааҕа. Норуота күчүмэҕэй күнүгэр култуура, искусства дьоно, айар үлэһит көмүскэһэ кэлэрэ. Урут оннук этэ. Ольга Петровна атыттары күүппэккэ, соҕотоҕун, ийэ да, сэрии тулаайаҕын да  быһыытынан анал тылын иһитиннэриэ этэ диибин.“Былаайаҕын туппутунан” дьон туһугар төрөөбүткиһи оннук эрэ буолуохтаах.

***
Иван  БУРЦЕВ, 03.04.2026 с.