Аан дойду «U-23» ыччаттарыгар тустуоҕа

Саха тустууга оскуолатын иитиллээччитэ, “Триумфка” дьарыктанар физкультура институтун бастакы куурсун устудьуона

Виктор Яковлев бу саас ыам ыйыгар көҥүл тустууга Россия 23 саастаах ыччаттарыгар кыһыл көмүс мэтээли аҕалан аан дойду чемпионатыгар путевка ылан тустууну таптааччылары үөрдүбүтэ. Аан дойду «U-23» чемпионата алтынньы ый 16-17 күннэригэр АХШ Лос-Анжелес куоратыгар буолар. Чугаһаата. Бу үөрүүлээх уонна эппиэттээх түгэҥҥэ аналлаах биэриини Саха “Тэтим” араадьыйатын редактора Прокопий Хабаров, анаан-минээн, Виктор Яковлевы уонна кини тренерэ Николай Николаевич Рожины кытта аһаҕас, быһа эфииргэ кэпсэттилэр, спорду сэҥээрээччилэр Хаҥаластан Ермолай Скрябин, Үөһээ Дьааҥыттан “Торопуун диэн киһи” уо.д.а. ыйытыыларыгар хоруйдаатылар. Холбуур-ситимниир режиссерунан Мария Новгородова үлэлээтэ. Сэргэх кэпсэтиилэр буоллулар.

Эдьигээн талаана

Виктор 2003 с. Эдьигээҥҥэ Александра Вячеславовна, Виктор Александрович Яковлевтар эркин курдук эрэнэр уоллара. Аҕата бэйэтин кэмигэр Майа спортоскуолатыгар тустуунан дьарыктаммыта, ССРС маастарыгар кандидат буолан, оҕо эрдэҕиттэн тэтиэнэх уолун тустуунан дьарыктанарыгар сүбэлээбитэ. Аҕатын өттүнэн биир дойдулааҕа, улуу тустуук Р.М. Дмитриев хаан аймаҕа. Эдьигээн оскуолатыгар Николай Николаевич Филипповка эрчиллибитэ, бастакы тренеринэн ааҕынар. “Боотурдар оонньууларыгар” кэлэн бастаабыта, өрөспүүбүлүкэ үөрэнээччилэригэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. М.К. Аммосов аатынан университет 5№ оҕо спортоскуолатын интернатыгар олорон тустуунан салгыы дьарыктанарыгар төрөппүттэрэ көҥүллээбиттэрэ. РФ физическэй культураҕа уонна спорка үтүөллээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Николай Николаевич Рожин илиитин иһигэр киирбитэ.

Тустууга тыыппалаах уол төрдүс кылааска Дьокуускайга кэлбитэ, интернакка ылыллыбыта. Тустууну “этинэн-хаанынан чувствуйдуурун”, түргэн хамсаныылааҕын, чаҕылхайын, уопуттаах тренер Н.Н. Рожин бэлиэтии көрбүтэ. Биир-икки сыл буолаат, Бииктэр  дьиэтин ахтан дойдулаан хаалбыта. Үс сыл ааспытын кэнниттэн Николай Николаевич тустууга оҕолору сүүмэрдии Эдьигээҥҥэ тиийэ сылдьыбыта. Дьонун кытта таба ыстаадаларыгар кэлэр-барар, букатын дьарыктамматах. Улааппыт, эрчимирбит Витяны хайгыы көрбүтэ, кэпсэппитэ, төрөппүттэрин көрсүбүтэ. Уол тустар баҕалааҕын биллэрбитэ. Дьокуускайга Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэл училищетыгар 2022 с. олохтоохтук, тустуунан дьарыктана кэлбитэ.

Тустуу кыһатыгар кэлэн, утумнаах дьарыктар саҕаламмыттара. Көрдөрүүлэр өр күүттэрбэтэхтэрэ, кэлбитинэн барбыттара. Виктор Яковлев өрөспүүбүлүкэ үөрэнээччилэригэр бастаабыта, Дальнай Востокка кыһыл көмүс мэтээллэммитэ, “Манчаары оонньууларыгар” хапсаҕайга чөмпүйүөннээбитэ. 2024 с. сыллаахха Карачаево-Черкесияҕа буолан ааспыт Россия улахан дьоҥҥо чемпионатыгар бириистээх үһүс миэстэлэммитэ. Россия маастарынан буолары ситиспитэ. Быйылгы сылга эдэр бөҕөс уонна тренерэ үтүө көрдөрүүлэрдээхтэр. Александр Медведь норуоттар икки ардыларынааҕы турнирыгар уонна Россия студеннарын чемпионатыгар боруонса мэтээллэри ылаттаатылар. Көҥүл тустууга дьоҕурдаах ыччат тахсан иһэрэ дьэҥкэтик биллэн, Виктор Яковлев тустууну таптааччылар болҕомтолоругар киирдэ.

Николай Николаевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүүмэрдэммит хамаандатын бэлэмниир Киинигэр хотуттан кэлбит иитиллээччитин кытаанах, дохсун санаалааҕын, психологическай өттүнэн “устойчивайын”, истигэнин, сүбэни толорор дьүккүөрдээҕин, хапсыһыы хаамыытын уларытар дьоҕурун, мүччүргэннээх түгэҥҥэ быһаарыныыны түргэнник ылынарын, имигэһин, үлэлииргэ интэриэһинэйин бэлиэтиир. Хараахтара “иэдээн”, дьиҥнээх “хоту дойду  хоһууна” диэн ааттыыр. Толлор, куттанар диэни билбэт. Витя ити өрүттэрин, сытыы хамсаныыларын, толкуйун, өссө кыра саастарыгар сөбүлүү көрбүтэ.

Виктор Россия ыччаттарын көбүөрүгэр “в тактическом плане” үчүгэйдик туһунна диэн сыаналыыр. Түөрт утарсааччыларыттан 20 баалы ылбыт, биэс баалы сэрэтиилэринэн биэрбиттэр. Маҥнайгы көрсүһүүтүгэр Солтангерей Манаповы (Ленинград) 6:0; Салим Ооржагы (Тыва) 2:2 бүтэһик баалы ылан; Никита Лежияны (Калиниград) 5:0; финалга тахсар иһин хапсыһыыга Магомед-Саид Османовы (Дагестан) 2:1 хотуталаабыт. Финалга, бастакы миэстэ иһин көбүөр хаһаайынын, 21 саастаахтарга Россия быйылгы үрүҥ көмүс призерун Усман Индирбаевы (Чечня) кытта күөн көрсүһүү, күүтүллүбүтүн курдук сүрдээх тыҥааһыннаахтык ааспыт. Олохтоохтор бэйэлэрин уолларыгар ыһыытаан-хаһыытаан “көмөлөһө, өйүү” сатаабыттарын үрдүнэн, баһыйтаран иһэн, “уһуктан”, тустуутун уларытан, 5:2 эрэллээхтик кыайан, кыһыл көмүс мэтээли иилинэр чиэскэ тиксибитэ, чахчы, үөрүүлээх түгэн!

Николай Николаевич этэринэн, Виктор көмүскэниитэ тупсан иһэр. Биир сүрүн итэҕэһэ – хоннох аннын арыйар түгэн кэлиэн сөп. Кэнники кэмҥэ айан тустар хамсаныылардаах буолла. Атахха киллэртэрбэт. Кимэн киирэр, “атакующай стиллээх”. Онуоха, билиҥҥи “тотальнай” тустууга сөп түбэһэр “захваттары” чочуйаллар. Туран эрэ үөһэттэн тустууга, кимиигэ, көмүскэниигэ күүскэ үлэлииллэр. Тоҕо диэтэххэ, аныгы тустууга туһааннаах бөҕөс мөлтөх өрүтүн “хаһаллар”.  “Реальнай” күүстээх утарсааччыларын хамсаныыларын, туттар албастарын сиһилии үөрэтэллэр. Россия иһиттэн тахса илик буоланнар, омуктары кытта киирсэ иликтэр. Японецтар, американецтар тустар стиллэрэ атын. Сүнньүнэн, биир сүрүн хайысханан үлэлииллэр. Төбөнү былдьаан, утарсааччыларын “тоһута”, “алдьата” сатыыллар. Ону үөрэтэллэр, чочуйаллар. Хамсааһын баар. Иннилэрин диэки баран иһэллэр.

Кытаанах санаа  – кыайыыга кынаттыыр

Араадьыйанан истээччилэртэн киирбит ыйытыыларга уонна быһа эфиир кэнниттэн хаалан, бэйэбит утарыта олорон кэпсэтиибитигэр, Виктор Яковлев хоруйдара:

“Кыайыы, ситиһии күүстээх баҕа санааттан кэлэрин биллим диэххэ сөп. “Хайаатар да кыайыахтаахпын!” диэн санаалааҕым. Сөбүлүүр албастарбын тутта, хамсана, “угаайыбар” киллэрэ, кимэн киириилэртэн туох баарбынан көмүскэнэ сатаабытым. Тренерим Николай Николаевич тустуубун уларыппыта улаханнык көмөлөстө. Холобур, атахтата сылдьан баал биэрбэт буоларга. Чечня “истиэнэтэ” баттаата дии санаабаппын. Көбүөргэ “ыалдьааччылары”, судьуйалары кытта буолбакка, соҕотох утарсаачыгын эрэ кытта бэйэҥ сатабылгынан тустаҕын. Кытаанах балаһыанньаларга тренерин сүбэтин истэ, толоро сатыыгын. Кыайыахтаапын кыайдым, бэлэмим, бэйэм туругум, настройкам” үчүгэй этэ.  Америкаҕа буолар аан дойду чемпионатыгар мөлтөх тустууктар кэлбэттэр. Утарсааччыларбыттан Олимпийскай оонньуулар уонна аан дойду чөмпүйүөнүн Заур Угуевы кыайбыт американец уолун истэн билэбин. Лос-Анжелес көбүөрүгэр тиийэммин үчүгэйдик тустуохпун наада. Бастыырдыы барабын. Американеһы утары бэйэм тустуубун киллэрэн, күүһүн-кылынын эһиэххэ наада. Мин тустуум “сверх” тустуу  диэбэппин, ол эрээри тустуубар эрэллээхпин. Эдэрбин. Тустар кыахпын өссө эбиэм. Олортон биирдэстэрэ, тренерим үөрэтэрин, этэрин курдук, бастакы нүөмэринэн тустууну сыҥалааһын, “захваттарга” ылыы, “опережениеҕа” үлэлээһин, урутааһын. Эрдэ, быһа түһэн, бэйэм тустуубар киллэрэргэ кыһаллыам. “Физически” күүстээх-уохтаах, үчүгэй бэлэмнээх буоллахха, ол табыллыаҕа. Улахан тустууктартан Заур Угуев тустуутун биһириибин, кини стиилигэр майгыннатан тустуохпун баҕарабын. Оҕо эрдэхпинэ аан дойду чөмпүйүөнэ Давид Баев курдук буола сатааммын, үтүкчэ сатааччым Ыйааһыммын аҕыс киилэни түһэрээччибин, итинтэн да элбэҕи, түһэриэххэ сөп. Ыарырҕаппаппын. тустууттан атыны санаабаппын. 30 сааспар диэри тустар баҕалаахпын. Утарсааччыларбын түргэн хамсаныыларбынан охторорго үлэлиибит. Аан дойду чемпионатыгар кыайардыы барабын!

Рожин Николай Николаевич – тренер:

Урут, биһи кэммитигэр, биллэрин курдук, айылҕалаах уолаттар уолаттарбыт лидердии сылдьыбыттара. Бары кэриэтэ Коркиҥҥа үөрэммиппит. Түргэн тустуу, оскуорастаах, “взрывной” буолуу “үөһэттэн” бэриллэр. Айылҕалаах киһи диэн туспа. Тренердэр оннук  уолаттары була сатыыбыт. Бэрээдэги тутуһар, үлэһит уолаттары.

Быраабыла элбэхтик уларыйда, ону кытта даҕаспытынан “методика подготовки” эмиэ уларыйар. Быраабыла уларыйан истэҕин аайы, биһи тренердэр “передовой методиканы” булан иһиэхтээхпит. Олоҕу кытта тэҥҥэ барсыбатаххына, куоттараҕын.

Витяны кыра эрдэҕиттэн билэбин, талааннаах. “Комбинационнай”, бииртэн биир хамсаныылары оҥортуур, көһөн иһэр. Түргэн. Атахха киллэртэрбэт. Билигин атахха киирбит киһиттэн бэйэтиттэн баал ыларга күүскэ үлэлиибит. Эбэтэр, атахха киирэн баран, табыллыбатаҕына, сүүйтэриитэ суох тахсар балаһыанньалары үөрэтэбит. Обычно буолааччы – атахха ыстаналлар, ол ыстаммыттарыгар баал ылбатылар эрэ бэйэлэрэ биэрэн кэбиһэллэр. Итиннэ балайда эбилиннэ.

Виктор  көрсүллэр ыарахаттарга ытаабат-соҥообот. Саҥата-иҥэтэ суох ыйааһынын оҥорор. Кинилиин үлэлиир “одно удовольствие!”. 2025 сылы олорчу ыалдьа сылдьыбыта. Аанньа бэлэмнэммэтэҕэ. Ити сыл күһүнтэн былаан-программа оҥостоммут эрчиллибиппит. Россия ыччаттарын чөмпионатыгар бэлэмнэниибитин саҕалаабыппыт. Бүтэһик сыла буолан, ити сүрүн күрэхтэһиибитигэр хайаан да тустуохтааҕа. Тохсунньуга үчүэй бэлэмнээх киирбиппит. Тарскай чемионатын кыайбыта. Европа дойдуларыгар улахан суолталаах “Медведь турнирыгар”, Россия студеннарын чемпионатыгар боруонса мэтээллэри ылаттаабыта уонна бу Россия ыччаттарын түһүлгэтигэр чөмпүйүөннээтэ. Уопутурда.

Оҕолору 1-10 кылаастарга диэри тустууга үөрэтии прграмма баар. “Азбука” курдук. Улам ыараан иһэр дьарык программата. Салгыы университекка үөрэххэ киирэннэр дьарыктаналлар. Устудьуоннар дьарыктанар хоббилара. Професииональнай таһымҥа тахсыы, ситиһиилэргэ тиэрдии. Күҥҥэ үстэ дьарыктаналлар. Былыргы сахалар сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри от охсоллоро. Эттэрэ-сииннэрэ үөрэнэрэ, күүстээх хатарыллыыны ааһаллара. Витя сылтан сыл аайы эбиллэр. Түргэн буолуу хаачыстыбалара, техническэй, физическэй нагрузката эбилиннилэр. Холобура, “захват”, “выигрышный захват”, төбөттөн үлэлээһин диэннэргэ, сүрдээх үчүгэйдик үлэлиир уонна мин көрөрбөр,  толкуйдаан кимэн киирэр, албастары оҥорор.

Улахан күрэхтэһии күүтэр. Омук дойдутугар саҥа тахсан эрэбит. “Адаптация”,  ыйааһыны оҥоруу, үчүгэй “настройка”, аһылык, сөпкө утуйуу, туйгун турук быһаарар суолталаныахтара. Олохпут тутулун дьайыыта эмиэ атын. Биир күрэхтэһии уон дьарыгы солбуйар диэн сөпкө этэллэр. Үп-харчы төһө көстөрүнэн, кэлэ-бара сатыыбыт. “Кадыров”, “Хадарцевтар” турнирдарыгар кыттыахпыт. Лос-Анжелеска эрдэ барыы үчүгэй буолуо этэ.  Результакка үлэлиэхтээхпит. “Практика” көрдөрөрүнэн, аан дойду чемпионатыгар кыттыбыт тустуук-ыччаттар 70-80 бырыһыаннара Олимпиадаҕа тиийэллэр. Мөлтөх тустуук диэн суох. Индустар, кытайдар, Орто Азия үчүгэйдэр. Мөлтөх киһи суох. Өйдөрүнэн-санааларынан бэлэм буолааччылар. Ол иһин, бу чугас бириэмэлэргэ “результаты” кэтэһиэххитин сөп. Эмиэрикэ көбүөрүгэр эрэллээх баран эрэбит.

 Ситиһии тосхойдун!

Виктор Яковлев Россия эдэрдэригэр чөмпүйүөннээн ылбыт аан дойду чемпионатын путевката “именной”. Ханнык да бэрэбиэркэ, “перекидкэ” ыытыллыбат. Тренер уонна кини эдэр иитиллээччитэ кыайыыга эрэ суоттаналлара оруннаах. Россия аан дойдуга көҥүл тустуу сайдыбыт, үрдүк таһымҥа турар дойдунан биллэр. Онон, быйыл “U-23” аан дойду ыччаттарын чемпионатыгар бастыырга эрэ суоттаналлара сөп. Суолтата да улахан. Саха тустуутун  таҥнары түһүү кэмигэр өрө таһаарда. Быыһаата да диэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, дойду сүрүн тренердэрэ, спорт салайааччылара бастакы миэсэтин эрэ билинэллэр. Сүктэриллибит эрэли, итэҕэли Россия ыччаттарыгар бастакы нүөмэринэн сылдьар уолбут чиэстээхтик тутуохтаах. Эппиэтинэс улахан. Бөҕөс быһыытынан инники дьылҕата быһаарыллыаҕа.

Үбүнэн көмөнү быһаарыахха

Аныгы үйэҕэ сайдыы тэтимэ харчы баарыттан-суоҕуттан улахан тутулуктаах. Сүүмэрдэммит хамаанда бөҕөһө Виктор Яковлев уонна кини тустаах тренерэ Николай Николаевич Рожин улахан өйөбүлгэ наадыйаллар диэн быһаччы этиэх кэриҥнээхпит. Үбүлээһин көстүбэккэ,  “Кадыров турнирыгар” Виктор тустаах тренерэ суох күрэхтэһэ барда. “Хадарцевтар турнирдарыгар” уонна Америкаҕа буолар аан дойду чемпионатыгар эмиэ уолбут бэйэтэ эрэ барар туруктаах. Сүүмэрдэммит хамаанда бөҕөһүн быһыытынан. Спорт политикаҕа кубулуйбут мүччүргэннээх кэмигэр, уолбутун олуйсуохтарын-моһуйсуохтарын сөп. Оннук чахчылар элбэхтэр. Онон, саҥа тахсан эрэ тустуук ыччаппытыгар Виктор Яковлевка уонна кини тустаах тренеригэр Николай Николаевич Рожиҥҥа иккиэн тэҥҥэ тутуһан, сүбэлэһэн-амалаһан, бииргэ сылдьалларын курдук, “спонсордары” булан, үбүнэн көмөлөһүү быһаарыллара буоллар диэн саха тустуутугар сүгүрүйээччилэр ааттарыттан  баҕа санаабытын  тиэрдэбит. Кыайыы  туһугар, саха тустуутун туһугар.

***

Баһылай Посельскай