Николь ЕГОРОВА саха оҕото кыһын үөрэммэккэ «сынньаныахтааҕын» туһунан санаатын тула мөккүөр

Урут «Саха» НКИК биллэр-көстөр тележурналиһа, диктора Николь Егорова билигин маркетолог идэтин баһылаан бобуулаах ситимҥэ блог ыытар.

Николь «Саха оҕото кыһын үөрэнэрэ төһө тоҕоостооҕуй?»  диэн суруйуутун суруналыыс Нина ГЕРАСИМОВА телеграм-канаалыгар таһаарбыта: 

-Анатолий Аркадьевич Бурнашев (оҕолорго чааһынай уһуйаан, оскуола ситимин тэрийээччи) республикабыт саха тылын учууталларын съеһигэр эппит тылларын истэн бараммын маннык толкуйга түстүм. Кини этэр: “Бастакы Президеммыт Михаил Николаев бэйэтин кэмигэр туруорса сылдьыбыт эбит: саха сирин айылҕата тыйыс, күнэ суох, түүнэ уһун, томороон тымныы ыйдардаах буолан, биһиги дьоммутугар “полярный синдром” диэн баарын, үлэҕэ-үөрэххэ учуоттуохха наада диэн. Кырдьыга да, уһук хоту сир киһитэ, төрүт айылҕатын батыһан, кыһынын эмиэ “утуйа” быһыытыйар. Биһиги бу сыллар тухары уһуйааммыт, оскуоладарбыт оҕолоругар ити көстүүнү чуо көрдүбүт: кыһын оройо чугаһаан, тымныйан, халлаан хараҥаран истэҕин аайы оҕо айылҕаны батыһан сарсыарда турарын, элбэҕи аһыырын, үөрэххэ сэргэхтик сылдьарын ыарырҕатар буолар. Сэниэтэ аччаан, нукаай курдук туруктанара элбиир. Бу көстүүнү оннооҕор наука, учуонайдар билинэн тураллар, элбэх чинчийии баар. Аны улуу чаҕылхай убайдарбытын ылан көрүн: Кулаковскай, Ойуунускай, Барахов – сайын үөрэммиттэрэ. Итиннэ болҕомто ууран айылҕабыт хаамыытын учуоттуур кэммит кэллэ” – диэн Анатолий лоп-бааччы эттэ-тыынна.

Маны төрөппүт быһыытынан чугастык ылынным, сонурҕуу иһиттим. Кырдьыга да, САЙЫН диэн ааттыын сайдар кэммит, айылҕа саамай уһуктан, силигилээн, үрдүккэ-сырдыкка тардыһар кэмигэр, уйулҕабыт эмиэ үөрэххэ-билиигэтардыһара ордук буолаарай? Дьэ, интэриэһинэй.

Аны туран, маннык чахчылары холобурдуум:

🔺Бары көрө-истэ сылдьабыт: ахсынньы, тохсунньу ыйдарга республика үрдүнэн оскуола оҕолоругар тымныынан сибээстээн актированнай күннэр тураллар. Үөрэтэн көрбүтүм: сылга ортотунан 10-тан -25-кэ тиийэ үөрэх күнэ актированнай буолар эбит. Дьэ бу интэриэһинэй. Ол аата, өрөбүллэри ааҕан, биир ый курдук саха сирин оҕото син биир үөрэнэр-үөрэммэт сылдьар. Дойдубутугар кыһын аайы 45-50 кыраадыс тымныы күннэр буолаллара чуолкай.

Оччотугар маны эрдэттэн дьаһанан, сайыҥҥы, күһүҥҥү өттүгэр үөрэх күннэрин эбэн биэрэн, кыһынын уһун каникул, сынньалаҥ оҥордоххо? Оҕолорбут төһө эрэ абыраналлар, төһө эрэ элбэх төрөппүт оҕотугар учууталлаан “муҥнаммакка”, ийэ, аҕа истиҥ сыһыанын олохтуур? Үөрэх хаачыстыбата эмиэ ыксалынан “дистант” форматтан босхолонон, биллэ тупсар? Бурнашевтар “Сахат”, “Аламай” оскуолаларыгар бу чахчыны тутуһан, күһүҥҥү-сааскы каникултан аккаастанан, ол оннугар муҥутуур тымныы тохсунньу-олунньу ыйга каникулга бараллар эбит👍🏻 о5олор толору сынньанан, нуормаларын утуйан, сэргэхсийэн кэлэллэр дииллэр.

🔺полярнай синдром киһиэхэ быһаччы дьайарын наука билинэн турар. Чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, киһи тымныыттан быыһанан куруук дьиэ/офис иһигэр сылдьар буолан гипоксиялыыр – ол аата этигэр-сиинигэр кислород тиийбэккэ, “режим кислородного сбережения” холбонор, бу – бастатан туран мэйиигэ күүскэ дьайар, ол иһин тымныы, хараҥа кыһын киһи элбэхтик утуйуон баҕарар, ньэҥирэ намтаабытын чувствуйдуур.

🔺Күн тиийбэтиттэн, гормон үлэтэ уларыйан биэрэн, кыһын киһи апатия, депрессия, санаа түһүүтүн туругар элбэхтик киирэр эбит. Аны уһук хоту саамай тымныы кэмнэргэ магнитнай буря күүскэ биллэр эбит, киһи төбөтө ыалдьыан, хаанын баттааһына хамсыан сөп. Уонна саамай сүрүнэ: биоритм уларыйар. Эт-сиин, киһи мэйиитэ чаһынан үлэлээбэт. Естественнай биоритм сокуоннара күн тахсарынан/халлаан хараҥарарынан сирдэтэр. Ол аата, сарсыарда 7 чааска күнэ суох хараҥа кэмҥэ эн организмҥар сансыарда буола илик, кини бу кэмҥэ утуйуохтаах. Онтон дьэ, 9-10 чаас диэки, лаппа сырдаабытыгар, – дьэ туруу-олоруу буолуохтаах диэн биоритм сокуона этэр.

🔺уйулҕаһыттар кэтээн көрбүттэринэн, кыһыҥҥы хараҥа, тымныы ыйдарга улахан дьон, подростоктар, оҕолор истэригэр депрессия, санаарҕааһын, апатия элбиир эбит. Тревожность, агрессия эмиэ бу күннэргэ үрдүүрүн бэлиэтииллэр. Мэйии үлэтэ бытааран, концентрация, өйдөөн хаалар дьоҕур (память) мөлтүүр эбит, – диэн Николь суруйар.

Бу суруйууну бэйэм телеграм-каналбар таһаарбыппар комментарийга араас санаа этиллибитэ.

Хоту дойду киһи организмыгар дьайыытын туһунан учуонайдар санаалара араас-араас. Ордук кыһынын тахсыбат күннээх, оттон сайынын киирбэт күннээх кэми элбэхтик үөрэтэн көрөллөр.

Биллэн турар ханнык баҕарар сир айылҕата онно олорор киһиэхэ дьайар. Хоту сир олохтоохторо тыйыс айылҕаҕа олорон да буолуо, Күммүтүн олус күндүргэтэбит, да иһин Күнү таҥара оҥостон баччааҥҥа диэри үҥэн-сүктэн кэллэхпит. 

Былыр тымныы түстэҕинэ, кырдьык, барыы-кэлии, ордук оҕолорго лаппа аҕыйыыр. Таҥас-сап да кэмчитэ сыттаҕа.  Ол гынан баран тымныы түстэ диэн ким да сууланан баран сыппат. Сыттахтарына уһун буруоламматтара чахчы.

Дьэ, сахаларга кыһынын оҕону иитии тохтоон хаалбат. «Сааскы кэмҥэ»  баар Даарыйа эмээхсин этнопедагогикатын кэмэ кэлэр. Остуоруйа, таабырын, остуол оонньууларын нөҥүө оҕону олох муудараһыгар үөрэтии, дьиэ ис үлэтигэр уһуйуу буолар. Кыһын наллаан олорон оҕо толкуйдуур дьоҕурун үөрэтэллэр. Аны кыһыҥҥы олоҥхо киэһэлэрэ өй-сүрэх үлэтин төһөлөөх күүркэппиттэрэ буолуой. Онон саха оҕото кыһын өйө сыппаҕырар диэн этии саарбахтаах соҕус. Арай үөрэх программатын айылҕа уратытыгар дьүөрэлээн, уларытан, адаптациялаан биэриэххэ сөбө буолуо. 

Оттон эт-сиин өттүгэр хайа да кэмҥэ  саамай уһугуннарар дьарык биир – физкультура, спорт. Оскуолаларга сыһыаран маассабай спорду пропагандалыахха, сайыннарыахха наада. 

Аныгы оҕону кыһын үөрэппэтэххэ, дьарыктаабатахха интернеккэ дьэ хатар.

***

Источник – телеграм-канал Туйаары НУТЧИНОЙ

Фото из запрещенной сети