Кистэлэҥэ – сүмэһинин көөнньөрүү
Дьэ, бу маннык туһалаах чэй оннугар тоҕо хантан кэлбитэ биллибэт, араас чэй тобоҕун, кыраасканы симпит “пакеттарын” иһэ сылдьабыт? “Ээ пахай, от амтаннаах, оту испэппин, чэйим амтана быдан ордук” диэччилэр. Итиннэ анаан этиэҕи баҕарыллар – кучу оту көннөрү хатардахха, кырдьык, от амтаннаах буолар. Оттон чэйи атын технологиянан оҥоһуллар эбит. Ол эрэн, ханнык баҕарар киһи дьиэтээҕи усулуобуйатыгар оҥоруон сөптөөх! “Ээ, бадьыыһа бэрт, бэлэми атыыласпытым ордук”. Суох, кучу чэйи оҥоруу сир аһын астыырдааҕар, уустуга суох. Өссө судургу да диэххэ сөп. Ону тэҥэ, бэйэ дойдутун илгэтин иҥэриммит, аар айылҕа бэлэҕин доруобуйаҕа туһатын ол “пакеттаах” чэйи кытта хайдах тэҥниэҥий?
Бу маннык бэлэмнэниллибит кучуну “копорский чай” диэн ааттыыллар. Бу чэй ферменнэрэ ыгыллыбыт, ол эбэтэр сүмэһинин таһааран баран, 24-48 чаас ыга баттаан, көөнньөрүллэр. Төһө өр тутаргыттан, чэйэ сырдык, хараҥа өҥнөөх буолар, амтана уларыйар.
Чэйи оҥорор судургу ньыма
Хас да ньыма баарыттан, саамай судургутун ылан көрүөххэ. Кучу сэбирдэҕин уонна үөһээҥҥи сибэккитин (сиэмэтэ суоҕу) хомуйабыт. Угун алдьаппакка, умнаһын тутаат, аҥар илиигинэн үөһэттэн аллара сурулаттахха, бэрт үчүгэйдик кэлэр. Куйааска хомуллубат, “умайан” хаалыа. Аны сыттаах хомурдуос киирбэтин курдук, көрөн хомуйаҕын. Кучу отун суол кытыытыттан хомуллубат. Ол да буоллар, сэбирдэхтэри сайгыы түһээт, таҥаска тэлгээн, куурдабыт.
Онтон хайаан да илиибитинэн ыгыта тутан, сүмэһинин таһаарабыт. Элбэх сүмэһиннээх, сыттаах.
Ол кэнниттэн 3 лиитирэлээх бааҥкаҕа симэн баран, инчэҕэй өрбөҕүнэн сабан, хараҥа сиргэ уурабыт. 36-40 чаас буолаат, сэбирдэхтэрбитин хостоон баран, 95-110 кыраадыска холбоон, духуопкаҕа хатарабыт. Ол курдук, хатыар диэри, булкуйан ыла-ыла, 1,5-2 чаас тутабыт. Бүтэһигэр кыратык уотун күүһүрдэн ылыахха сөп, оччоҕо амтана өссө тупсар. “Копорскай” чэй хаппахтаах иһиккэ, кураанах, хараҥа сиргэ 3 сыл туох да буолбакка хараллыан сөп. Сытыйбыт от курдук сыттаннаҕаныа, быраҕыллар. Ол эрээри, сибиэһэйдии испит ордук. Сойбут чэйи иккистээн оргуттахха, сыта, амтана уларыйар.
***
Ангелина Васильева
Эмтээх оттон чаай. Араас сэбирдэх мутукча отон барыта туhалаах. Тацара cири дойдуну оту маhы эмтээх туhалаах гына айбыта. Саха сиригэр дьааттах тэллэй ууммэт. От мас барыта туhалаах. Сурэх наада. Хомуйан хаhааныы. Кыhын варенье морс оцорон иhэргэ.Грипп са5ана ордук морс туhалаах. Эмтээх оттор оссо буолла5а дии. Онно5ор о5уруокка уунэр сыыс оттор.”Мокрица” диэн от кыра сибэккилээх.От кашля воспаления печень почки желчный пузырь. Оргуйбут ууга 30-40 мин.туруоран баран ис. Куццэ устэ. Наhаа туьалаах. Тута биллэр.
Кучу оту коннору хатаран баран да истэххэ бэрт.Туох да эрэйэ суох. Син биир эмтээх от.Туох да уратыта суох.Духовкалаан куурдан ыган бэриэмэ куус баранар. Куоракка сатаммат. Куурара эрэйдээх.Уhун киэц буолар. Итинник чаай экзотика курдук буолуо билигин. Сыаналаах атыылырга эрэ.