Аҕам Потапов Альберт Юрьевич эһэтэ, мин хос эһэм Потапов Аввакум Ефремович уонна кини убайа Алексей Ефремович туһунан кэпсиэм.

Бииргэ төрөөбүттэр алта этилэр, төрөппүттэрэ эрдэ өлөн кыраларыгар ыал устун тарҕанан иитиллэн улааппыттара.

Алексей Ефремович 1906 сыллаах төрүөх, Авакум Ефремович 1922 сыллаах. Оттон балтылара Дарья Ефремовна Элгээйигэ олорбута 11 оҕолоох герой ийэ этэ, Потапова Евдокия Ефремовна Сунтаарга кырдьан өлбүтэ соҕотох кыыһа Григорьева Евдокия Платоновна Сунтаарга бастакы үрдүк үөрэхтээх бэтэрээн бибилэтиэкэрдэртэн биирдэстэрэ, ССРС культуратын туйгуна, оҕо бибилэтиэкэтин үрдүк таһымнаахтык салайбыта. Кырачаан ааҕааччылар олус сөбүлүүллэрэ, куруутун үөрэ-көтө кэпсэтэллэрэ, сүбэлэтэллэрэ.

Генерова Мария Ефремовна Түбэй Дьаархаҥҥа ыал этэ. Бырааттара Данил Ефремович Бүлүүчээҥҥэ элбэх оҕолоох түс-бас ыал этэ.

Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт 1941-1945 сылларга Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ Алексей Ефремович бастакы хомуурга ыҥырыллан, 1941 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Сунтаар-Турукта эпопея сатыы сырыытыгар хабыллан Түбэйтэн барбыта. 1943 сыллаахха аҥаар атаҕын сэрии толоонугар хаалларан, инбэлиит буолан, төрөөбүт Ыгыаттатыгар эргиллэн кэлбитэ. “Германияны кыайыы иһин” мэтээллээх.

Ол кэлэн Ыгыатта холкуоска кладовщигынан, пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн үлэлээн киирэн барбыта. 1946 сыллаахха Айааха кыыһа Татьянаны кэргэн ылан ыал буолбуттара, түөрт оҕону төрөппүттэрэ: Мария, Василий, Потап, Съезд.

1955 с. кинилэр Түбэйгэ көһөн кэлэллэр. Хаппар кытыытыгар Көөһөк Баһылайдаахха дьукаах олорбуттара. Онтон саҥа дьиэ туттан көспүттэрэ. 1956 сыллаахха кэргэнэ Татьяна тыҥатынан ыалдьан, Сунтаарга тубдиспансерга сытан өлбүтэ. Өлөксөй кыра оҕолорун кыайан көрөр кыаҕа суох буолан, үс уолун Тойбохой детдомугар биэрбитэ. Бэйэтэ улахан уус этэ.

Соҕотох кыыһа Мария Алексеевна маннык ахтар:

 «Аҕам сэриигэ барыан иннинэ кэргэннээх, биир оҕолоох эбит, кинилэр эрдэ ыалдьан өлбүттэр. Сэрии кэнниттэн, Ыгыаттаҕа кэлэн үлэлии сылдьан, мин ийэбин, Данилова Татьяна Семеновнаны, ойох ылбыт. Биһиги оҕолор биэс этибит. Улаханнара мин, 1948 с. төрөөбүтүм, онтон – үс уол. Кыра кыыспыт кыратыгар өлбүтэ. Ийэбит ыарыһах буолан эдэр сааһыгар өлбүтэ, мин уоннаахпар. Аҕам уолаттарын Тойбохойго оҕо дьиэтигэр илдьэргэ күһэллибитэ, оччотооҕу биэнсийэ сыыһа биллэр буоллаҕа. Онон үксүн аҕабыныын иккиэйэҕин олорбуппут. Сайын каникулга бырааттарбын Түбэйгэ аҕалан сынньаталыыр этэ, оҕолорум котокулар диэн мэлдьи ахтара, аһынара. Аҕам мин олохпор үтүө холобур буолбута, кининэн киэн туттар этим. Олорбуппут устата аҕыйахтык мөхпүтэ, хам-түм сэмэлээн этэрэ. Ыйытыыларбар барытыгар сөпкө эппиэттээн иһэрэ, үөрэ-көтө арааһы кэпсиирэ, ону сөҕөрүм. Оччотооҕу оҕо сааспар кини билбэтэҕэ диэн суох курдуга.

Аҕам төһө да ыарахан олоҕу олордор киэҥ көҕүстээх, күүстээх санаалаах, тулуурдаах да эбит. Киниттэн дьон туһунан биир да куһаҕан саҥаны истибэтэҕим. Ийэҥ иистэнэр массыынатын харыстаа диирэ, кэлин миэхэ иистэнэр  уонна оһуордуур массыына ылан биэрбитэ, онно үөрбүтүм даҕаны. Инньэ гынан эрдэттэн иистэнэ үөрэммитим. Дьиэбэр, холку олохтоох буолан, элбэхтик кинигэ ааҕарым. Оҕо сааһым доҕотторугар Настяҕа, Надяҕа, Агаҕа тахсан элбэхтик оонньуурум.

Аҕам үлэһит, ыраас-чэбэр баҕайы туттунуулаах этэ. Хаһан даҕаны кирдээх таҥаһы таҥныбата. Кыралаан балыктыыра, куобахтыыра. Маһынан уһанара, олоппостору, өйөнөрдөөх мас ыскамыайкалары аһара тупсаҕайдык оҥороро, килиэй оргутан сыһыарарын өйдүүбүн. Кини төһө да инбэлиит буоллар үлэлии сатыыр этэ. Кэнники сылларга бириистэҥҥэ, Сиэйэ интэринээтигэр харабынайынан үлэлии сылдьыбыта. Өрүскэ бөрөбүөһүнэн эмиэ үлэлээбитэ, үчүгэйдик  эрдэр быһылааҕа. Биирдэ улахан долгуннаах күн дьону туоратан баран кыйахаммыта, нэһиилэ туораттым диэбитэ. Кытыгырас, кыанар киһи сэрииттэн аҥаар атаҕа суох буолан кэлэн бохсуллубута. Ол да буоллар, бэл, кирилиэһинэн дьиэ үрдүгэр тахсара. Үлэһит, үтүө майгылаах, чиэһинэй киһини дьон убаастабыллаахтык Өлөксөй диэн ааттыыллара.

Тиһэх күннэригэр Сиэйэ балыыһатыгар сыппыта. Мин интэринээккэ олорон киирэн көрсөрүм, хаартылыы түһэрбит, биирдэ да айакалыырын иһитиннэрбэтэҕэ, ыалдьарын биллэрбэтэҕэ. Биирдэ палата аанын аһан истэхпинэ илиитинэн «бар» диэн сапсыйбыта. Онтон быстыбыт этэ. Ону билэн буолуо, биирдэ: “Ытыы-соҥуу сылдьыма, убайыҥ аах бааллар”, – диэбитэ. Ити быраатын Потапов Аввакумнаах тустарынан.

Ити курдук аҕам барахсан олоххо тапталы, инникигэ эрэли, сырдык ыра санааны иитийэхтээбитэ».

Мария Алексеевна Аввакум Ефремовичтаахха кэлэ-бара сылдьан Сиэйэ интэринээт-оскуолатыгар үөрэнэн бүтэрэн, ЯФКТ тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар буҕаалтыр идэтин үөрэнэн бүтэрэн баран, Үөһээ Бүлүүгэ биир сыл үлэлээбитэ. Тойбохойго салгыы тиийэн үлэлии сылдьан Уһун Күөл уола Спиров Егор Николаевичтыын холбоһон ыал буолбуттара. Аҕыс оҕоломмуттара, бары үөрэхтээх ыал буолан элбэх оҕолонон олороллор. Мария аатын 2019 сылтан сахалыы уларытан Ыччыкаан Нарыйа Ыгыатта кыыһа диэн ааттаммыта. Мария бырааттара улахан уол Вася речной флокка сулууспалаабыта, саахымакка үчүгэйдик оонньуур этэ. Потап уонна Сергей спортсменнар, оскуола актыбыыстара, муусукаҕа сыһыаннаах буоланнар, оркестрга оонньообуттар. Бары булчуттар, сопхуос чулуу үлэһиттэрэ этилэр, Түбэйгэ мэлдьи кэлэн бараллара.

Алексей Ефремович Сталинград сэриитин кыттыылааҕа, сэрии инбэлиитэ, биэс оҕо аҕата бөһүөлэгин сайдыытыгар араас үлэҕэ үтүө суобастаахтык, сатамньылаахтык хара өлүөр дылы үлэлээн дьон убаастыбылын-хайҕабылын ылыан ылбыта.

Бу сэриигэ мин хос эһэм Аввакум Ефремович 1944 сылга Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр  ыҥырыллан милитаристкай Японияны утары сэриигэ кыттан 1946 сылга икки мэтээллээх кэлбитэ. Кэлээт даҕаны, үөрэҕэ суох буолан, холкуос хара үлэтигэр төбөтүнэн түспүтэ. Онтон сотору буолаат, Түбэй кыыһын Евсеева Анна Матвеевнаны кэргэн ылбыта.

Хос эбэм Анна Матвеевна нэһилиэк бастакы көхтөөх комсомолката, холкуос бастыҥ ыстахаанабыһа этэ. Сайын от мунньуутун куонкуруһугар иннин кимиэхэ да биэрбэт үһү. Күһүн хаһыҥҥа мууска атах сыгынньах сылдьан, араас үлэҕэ үлэлээн, онтон сыыстаран, ыарыһах буолан баара-суоҕа 35 сааһыгар бу күн сириттэн күрэммитэ.

Аввакум Ефремович айылҕаттан талааннаах, барыга бары сыстаҕас, мындыр уус этэ. Сайын от үлэтигэр атынан от оҕустарыыга оройуоҥҥа биир бастыҥ көрдөрүүлээх этэ. Кини үлэлиир звенота от былаанын аһара толорон араас бириэмийэ фондаларыгар тиксэрэ. Хара үлэлиэҕиттэн коммунистическай үлэ ударнига, хас да төгүллээх социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа  Москваҕа БСНХСБ-га (Бүтүн сойуустааҕы норуот хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар) иккитэ баран кэлбитэ. Бочуот дуоскатыттан түспэт үлэһит этэ. Сиэйэ нэһилиэгин депутатынан хаста да талыллыбыта.

Түбэй нэһилиэгин олохтооҕо Павлов Клим Васильевич хос эһэбин маннык ахтыбыт: Потапов Аввакум Ефремович, Обокуун дииллэрэ. Бу уһун хатыҥыр, энньэҕэр сэҥийэлээх киһи. Бэрт көрсүө, ону-маны оҥоро-айа сылдьар. Кини Москваҕа быыстапкаҕа бара сылдьыбыта. Хонуу үлэтигэр от охсор массыынаҕа үлэлиирэ. Кини биһиги дьиэбит түннүгүн тааһын быспыта. Көнө, син модьу боробулуохалаах этэ. Түннүк тааһын быһар алмааһа суоҕа. Ол боробулуохатын уокка ититэрэ, икки төбөтүттэн синньигэс боробулуоханы тутан түннүк тааьыгар уурара онтон уу куттаҕына ол уурбут сиринэн түннүк тааһа быстара. Кини биир да тааһы алдьаппакка быспыта. Маны билигин сөҕөбүн, үөрэҕэ суох эрээри, физика сокуонун билэрэ бэрт эбит диэн.

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ көҥүлбүтүн көмүскээбит, Түбэй сириттэн барбыт буойуттарга аналлаах өйдөбүнньүктэр тутуллубуттара. Аан маҥнайгы пааматынньык 1967 сыллаахха эргэ кулууп таһыгар өрүс үрдүгэр тутуллубута. Бэрт ыраахтан кылбайан көстөр үһү. Ол сыл кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит  Зедгенизов Прокопий Николаевич уонна Потапов Аввакум Ефремович, Игнатьев Игнатий Иннокентьевич туппуттара.

Түөрт оҕолоох огдообо буолан, тулаайах оҕолорун иитээри иккиһин Николаева Мария Николаевнаны ойох ылан, 16 сыл бииргэ эйэ-дэмнээхтик олорон, оҕолорун иитэн, ыал гыммыттара. Кэргэнэ оҕо эрдэҕиттэн холкуос-сопхуос бастыҥ үлэһитэ этэ, эр киһи курдук дохсун, кыайыгас үлэһит, булчут этэ. Биэнсийэҕэ тахсан баран араас түүлээх таҥас, бэргэһэ, атах таҥаһын иистэнньэҥэ буолбута. Тулаайахтарга, кыамматтарга босхо тигэрэ, көмөлөһөрө, аһара аһыныгас, оҕомсох этэ. Элбэх сиэннэрин хараһан баран 2000 сыллаахха ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.

Улахан уоллара Станислав Аввакумович үрдүк үөрэхтээх буҕаалтыр идэни баһылаан, араас тэрилтэлэргэ кылаабынай буҕаалтырынан үлэлээн билигин биэнсийэҕэ олорор. Кэргэнэ Дора Николаевна үрдүк үөрэхтээх саха тылын учууталынан үлэлээбитэ, икки оҕолоохтор. Сергей биллэр-көстөр режиссер, Лена буҕаалтыр, элбэх сиэннээхтэр. Иккис уол Антон Аввакумович кэргэнэ Мария Алексеевналыын түөрт оҕоломмуттара, бары ыаллар, элбэх сиэннээхтэр. Онтон мин эһэм Юрий Аввакумович буҕаалтыр кыһыл дипломунан бүтэрэн баран идэтинэн үлэлээбитэ, социальнай үлэһитинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, кырдьаҕастар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллээбитэ, быыбар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, нэһилиэк бастыҥ уопсастыбанньыга этэ. Эбэм Дарьяна Демьяновна СӨ културатын туйгуна, бэтэрээн библиотекарь. Икки оҕолоохтор, кыыс Анна Юрьевна фармацевт, кэргэнэ Ньургун Анатольевич суоппар, Айлена уонна Айсен диэн оҕолоохтор оскуола үөрэнээччилэрэ .Онтон мин аҕам Альберт Юрьевич сылгыһыт, ийэм Мира Павловна бибилэтиэкэр, быраатым Юриян 4 кылааска үөрэнэр, мин 8-с кылааска үөрэнэбин.

Онтон саамай кыра соҕотох кыыстара Валентина Аввакумовна атыыһыт этэ, кэргэнэ Герасим Герасимович столяр этэ, үс оҕоломмуттара. Оҕолор бары ыаллар элбэх оҕолоохтор.

Хос эһэм илиитин үлэттэн араарбакка сылдьан 1981 сыллаахха эмискэ ыалдьан өлбүтэ.

Ини-бии Алексей, Аввакум Ефремовичтар барыга бары сыстаҕас мындыр уус этилэр. Ордук маска сыһыаннаах буоланнар, бөһүөлэк тутуута кинилэр илиилэринэн ааспыта. Элбэх дьиэни, араас миэбэллэри ол курдук оҕо оронун, оҕо кириэһилэтин, олоппоһу, остуолу, устуулу, ыскамыайканы оҥорбуттара билигин да ыалларга бааллар. Урукку кэмнэргэ тиэйэр-таһар үлэ үксэ ат, оҕус буолара, онно сыарҕалары оҥороллоро, маны таһынан нэһилиэккэ кыраабыл, күрдьэх, араас дьиэ ис-тас тэрилин оҥороллоро, маны убайын кэнниттэн хара өлүөр диэри Аввакум Ефремович оҥорор этэ. Дьиэтин таһыгар сыарҕа оҥорор станогар сайын аайы оҥорон бэлэмниир этэ. Кини кэнниттэн сыарҕа оҥорор ким да суох.

Потапов Аввакум Ефремович Коммунистическай үлэ ударнига, сэрии тыыл бэтэрээнэ, элбэх мэтээллэрдээх, грамоталардаах киһи киэн туттар чаҕылхай олоҕу олорон ааспыта.

«Бессмертный полк» параадыгар хос эһэм уонна Алексей Ефремович хаартыскатын бырааппынаан Юрианныын күөрэччи тутан хаамааччыбыт.

***
ПОТАПОВ Артур, Аввакум Ефремович хос сиэнэ, Түбэй оскуолатын 8-с кылаас үөрэнээччитэ