“Урожай” бастыҥнара Мэҥэлэр

• “Улахан түмсүүттэн, дьон көмөтүнэн, тренердэр сатабыллаахтык эрчийэллэриттэн, дьону хамсаттаххына, түмтэххинэ ситиһиилэр, кыайыылар кэлэллэр. 1973 с. биир дойдулаахпыт суруналыыс Иван Семенович Кычкин “Хаалыыттан хайдах тахсыахха?” диэн ыстатыйа суруйан таһаартарбыта. Ол кэнниттэн, дьэ, хамсааһыннар буолбуттара. Ф.Г. Охлопков сэкэрэтээрдээх партия райкомун бюрота, райсовет салайар аппарааты уларытар туһунан кэккэ дьаһаллары ылбыттара. Ити кэмҥэ оройуон 14 тыа хаһаайыстыбатын оройуоннарыгар өрөспүүбүлүкэ комплекснай күрэхтэһиилэригэр тохсус миэстэҕэ сылдьара. Кадры кытта үлэ күүһүрбүтэ. Сопхуостарга, нэһилиэктэргэ спорт инструктордара общественнай тренердэр анаммыттара, комсомол, профсойуус спорка болҕомто ууралларыгар сорудахтаммыттара. Мин оскуолаҕа военруктуу сырыттахпына оройуон “Урожайыгар“ бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара. Үлэ былаанын ылыммыппыт. Анаммыт дьоҥҥо дастабырыанньа, түөскэ кэтиллэр значок туттартаабыппыт. Күрэхтэһэр ыччаттар үлэлэриттэн босхолонор буолбуттара. Нэһилиэктэр аайы физкультура, спорт актыыба үөскэтиллибитэ. Оскуолалар спорт саалаларыгар дьон-ыччат дьарыктанара көҥүллэммитэ.  Эрчиллэргэ усулуобуйа үөскэтиллибитэ. Маассабас көҕүлэммитэ. Күрэхтэһиилэр хото ыытылыбыттара. Улуу дьоммут Байкалов, Күүстээх Дэһээккин, Герой Попов бириистэригэр турнирдар тэриллибиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэ спартакиадаларыгар ситиһиилэр кэлэн барбыттара. Хамсааһын тахсыбыта тута биллибитэ”.

1944 с. Майаҕа төрөөбүт, идэтинэн тутуу үлэһитэ, “Холбоско”, Хоммунаалынай хаһаайыстыбаҕа, “Мелиоводстрой” ПМК-ҕа үлэлээн пенсияҕа олорор, тирии бэрчээккэ маастара Эдуард Еремеевич Местниковоскуолатааҕы саастарын бу баардыы ахтар-саныыр. Ырыаһыт, үҥкүүһүт бэрдэ, Омскайдааҕы физкультура институтун бүтэрэн кэлбит физкультура учуутала Леонид Николаевич Кычкин үөрэтэр физкультуратын уруогун дьикти эйгэтигэр ылларбыт, физкультура сүрүн предметинэн буоларын дакаастаабыт,  спорка уһуйуллубут, аан бастаан спортивнай форманы кэтэн киһи тэҥэ суох санаммыт. Николай Романович Вешников салайбыт бокс секциятыгар   эрчиллэн, аан бастаан ыытыллыбыт оройуон күрэхтэһиитигэр тардыллыбыт рингэҕэ 54 кг бастаан, санаата бөҕөргөөбүтэ. Салгыы дьарыктанан, Саха сиригэр үстэ бастаабыта, өрөспүүбүлүкэ күүстээх боксера буола үүммүтэ. Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдар, РСФСР рингэлэригэр соргулаахтык кыттыталаабыта:

• “Орто оскуоланы бүтэрэр сылбытыгар өрөспүүбүлүкэ оҕолоругар 12 хамаанданы, олор истэригэр, Дьокуускай икки, Сунтаар, Бүлүү, Орджоникидзевскай хамаандаларын кэннибитигэр хааллартааммыт, бастааммыт, үгүстэри соһуппуппут. Армияттан кэлээт, музыкальнай оскуола учууталыгар дьарыктаммыппыт. 1967 с. саас өрөспүүбүлүкэҕэ бэккэ кыттыбыппыт. Бастаабытым, уолаттарбыт миэстэлэспиттэрэ. 1968 с. өрөспүүбүлүкэ “Урожайыгар” бастаабыппыт. Владимир Степановтыын секция тэрийэн, оҕолору эрчийбиппит. Тренердээбитим. “Урожай” рингэлэригэр алта төгүл бастаабыппыт. Икки Кубогы илдьэ хаалбыппыт. Тыа Хаһаайыстыбатын Министиэристибэтин Кубогын үс сыл субуруччу ылбыппыт. Бокс сытыы онньуу. Тустууга үчүгэй этим эрээри, боксаны ордорбутум. Түргэн киһи охсуулары аһарар, таптарбат. 1967 с. Таджикистан Самарканд куоратыгар Америкаттан кэлбит аан дойду чөмпүйүөнүн бирииһин турнирыгар икки утарсааччыларбын кытта киирсиилэрбин түргэнник  бүтэртээбитим. Полуфиналга тахсаммын, бастаабыт ССРС призеругар үс рауҥҥа тэҥҥэ оонньоон кыайтарбытым. Орел куоракка РСФСР “Урожайыгар” үс киһини кыайбытым, төрдүс киһибэр финалга хоттороммун иккис миэстэлэммитим. Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга хамаанда туһугар ыйааһыммын түһэрбэккэ 60 кг киирсэммин үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитим.  Бастаабатаҕым. “Урожай” сүрдээх үчүгэй общество этэ. Күрэхтэһиилэр элбэхтик буолаллара. Тыа ыччаттара дьарыктананнар кылаастарын үрдэтэллэрэ, кыахтаахтык кытталлара. Спордунан дьарыктанар ыччат-дьон бэрээдэги кэспэттэр. “Урожайы” тохтоппутарын тыа дьоно сөбүлээбэттэр. Тилиннэриэххэ наада. Сөргүтүллэригэр баҕарабын”.

Сүүрүк-быһый, хайыһардьыт, чэпчэки атлетика тренерэ, “Азия оҕолоругар”, саха төрүт күрэс көрүҥнэригэр Республиканскай категориялаах судьуйа, улуус чэпчэки атлетикаҕа федерациятын толорооччу дириэктэринэн көдьүүстээхтик үлэлээбит, спорт көҕүлээччитэ, тэрийээччитэ, “Байанай” күрэххэ көхтөөхтүк кыттар, физкультура-спорт актыбыыһа Дмитрий Николаевич Сидоров:

• “Урожай” баар буолан Саха сирин спорда баар. Урукку сылларга барыта “Урожай” күрэхтэһиилэрэ буолаллара. Прокопий Прокопьевич Готовцев өрөспүүбүлүкэ “Урожайын” салайар кэмигэр от охсуутугар кылаабынай судьуйалаабытым. Кыайыылаахтарга “Буран” оонньоноро. Биһи хамаандабыт Дьокуускайынан, Горнайынан, Чурапчынан, Тааттанан илии хотуурунан от охсуутугар күрэхтэһэн хаста да бастаабыппыт. Уолаттарбыт Кытайтан аҕалыллыбыт “Синтай” тыраахтардары ылаттаабыттара. От охсуутугар Тааттанан, Чурапчынан, сылдьыталаабыппыт.  Вячеслав Окороков Моорук Суолатыттан абсолютнай ч6мп8й86ннээн тыраахтар аҕалбыта. Билигин “Тураахтаах” алааһынар ох охсуутугар күрэхтэһии ыытаары сылдьабыт. Федерациялаахпыт саха көрүҥнэрин сайыннарыыга. Окко, куйуурга күрэхтэһиилэри тэрийэбит. Атын улуустартан кытталлар. “Урожай” баар буолан спорт сайынна. Манчаарыга 12-тэ бастаатыбыт.  Чөмпүйүөннэр тахса тураллар. Спорт суолтата улаатта. Ветераннары эҕэрдэлиибин!”

1981 с. Омскайдааҕы физкультурнай институту бүрэн кэлбит испэсэлиис Дарья Васильевна Попова 1981 с. А.М. Алексеев бэрэссэдээтэллэх “Урожай” Уобаластааҕы Сэбиэтигэр үлэҕэ ылыллыбыта. Үлэ көҕүлүттэн тутуллубута. Оройуоннарынан сылдьыбыта, семинардары, пленумнары, күрэхтэһиилэри, спартакиадалары тэрийсэн ыытыспыта. Тыа сирин Спортивнай оонньулара Намҥа, Бүлүүгэ, Бэрдьигэстээххэ буолуталаабыттара. Тыа сирин дьоно көхтөөхтөөхтөрүттэн сүргэтэ көтөҕүллэрэ, сүрдээх спортивнай этилэр, стадионнар, спортивнай  саалалар тутулланнар, материальнай база бөҕөргөөбүтэ диэн ахтар. Олимпийскай эрэллэр оҕо спортоскуолатыгар дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, ыччат отделыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ:

• “Тыа сирин оройуоннара спортивнай этилэр. Спорт базалары тутуулар. “Урожай аппаратыгар 20 буолан үлэни тэрийэрбит. Телефон суох кэмэ буолан, атахпытынан сүүрэн, министиэристибэлэргэ тийэн кэпсэтэрбит, сүбэлэһэрбит. Тыа сирин спордун сайыннарыыга улахан үлэни ыыппыппыт. 1987 с. “Урожай” тохтотуллан, ВДФСО диэн тэриллибитигэр бэрэссэдээтэлинэн Алексей Дягилев талыллыбыта. ССРС үрэллэн, ССКП КК түөрт генеральнай сэкэрэтээрдэр уларыйбыт кытаанах кэмнэрэ этилэр. Ол бэйэтэ дириҥ история. Учебнай-спортивнай отделга Данилов Егор Николаевич, Аммосов Северьян Егорович, үлэлээбиттэрэ. 1992 с. “Урожай” хат тэриллибитигэр Готовцев Прокопий Прокопьевич бэрэссэдээтэллээбитэ. Баишев Юрий Петрович Олимпийскай эрэл училищетын салайбыта. Испэсэлиис быһыытынан бары уларыйыыларга баарым. Аппарат тэрээһиннээх, доҕордуу сыһыаннаах, үлэлиирбитин сөбүлүүр, олоххо үчүгэй көрүүлээх дьону кытта үлэлээбитим. Улуустарга күрэхтэһиилэри, спартакиадалары ыытыы, судьуйалааһыны тэрийии, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар информациялары биэриилэр. Суруналыыс Ушницкай Иван Петрович үгүстүк сылдьара. “Урожай” үлэтин былаанныырбыт, пленумнары, мунньахтары бэлэмнээн ыытарбыт. Күрэхтэһээччилэр кэлэр-барар сырыыларын-айаннарын, түһэр сирдэрин, аһылыктарын хааччыйарбыт. Күрэхтэһиилэр былаахтарын таһаарыыга, түмүк оҥорон, кыайыылаахтары быһааран, наҕараадалааһыннарга түбүк бөҕө буолара. Улуустары, тренердэри кытта ыкса ситимнээх үлэлэр ыытыллаллара. Киэҥ сиринэн сылдьыталаан билиибит-көрүүбүт эмиэ кэҥиирэ. Билигин санаатахпына, “Урожайга” үлэлэспит бирэл дьонум  элбэхтэриттэн, “Урожайы” кытта тэҥ саастаахпыттан үөрэбин”.

Пестряков Виталий Михайлович Мэҥэ-Хаҥалас Балыктааҕыттан төрүттээх-уустаах,оскуолатааҕы саастарыгар улаханнык ытыктыыр, холобур оҥостор физкультура учуутала Владимир Ипатьевич Никифоров спорка уһуйбута, гиирэ спордун өрө таһаарбыт Валерий Николаевич Рожиҥҥа, Попов Гаврил Николаевичка гиирэнэн утумнаахтык дьарыктанан, гиирэ спордун маастара, Манчаары оонньууларын, Саха сирин, Россия тыатын сирин хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ. Улууһун спордун 27 сыл салайбытыттан 23-гэр “Урожайы” 2003 сылтан күн бүгүнүгэр диэри тохтоло суох салайар, физкультура-спорт төлөннөөх тэрийээччитэ:

• “Прокопий Прокопьевич Готовцев өрөспүүбүлүкэ “Урожайын” далааһыннаахтык салайбыта. Мэҥэ-Хаҥаласка, Чурапчыга, Уус-Алдаҥҥа, Сунтаарга, Аммаҕа “Урожайдар” тэриллэннэр, бэрэссэдээтэллэр ананан, талыллан үлэлээбиттэрэ. От-мас үлэтигэр, куйуурга, механизатордар маассабай күрэхтэһиилэрэ, остуол тенниһэ, волейбол, чэпчэки атлетика, гиирэ спорда “Урожай” бирииһигэр сыллата көҕүлэнэн ыытыллыбыттара. Саха сирин “Урожайа” Россия тыатын сирин күрэхтэһиилэригэр ситиһиилэрдэммитэ. От охсуутугар, “доярдарга”, чэпчэки атлетикаҕа, гиирэҕэ икки төгүл бастаабыппыт, миэстэлэспиппт. Попов Спиридон Константинович илдьэ сылдьыбыта, Хамаанданан иккис миэстэни ылан турабыт. Өрөспүүбүлүкэҕэ от охсуутугар күүлэйдэр тэриллэннэр, Кытай “Синтай” тыраахтардара, косилкалар туруоруллаллара. Биһи, Мэҥэлэр, 9 “Синтайы” сүүрдэн аҕалтаабыппыт. Белоруссияттын тиийэ кэлэн илиинэн от охсуутугар кыттыбыттара. Биһиги билигин да от охсуутугар аһаҕас күүлэйдэри ыытабыт. Чүүйэ “Ходоротугар”, Хорообукка “Атах Бүтэй” алааска тэрийтэлээбиппит. Амматтан, Чурапчыттан, Хаҥаластан, Тааттаттан, Горнайтан, Дьокуускайтан мэлдьитин кытталлар. Быйыл атырдьах ыйын саҥатыгар ыытарга бэлэмнэнэбит. Тыа хаһаайыстыбатын Министиэристибэтэ өйүүр, көмөлөһөр. Мэҥэ-Хаҥаластар Манчаары спартакиадаларыгар, Саха сирин норуоттарын Спортивнай оонньууларыгар, өрөспүүбүлүкэ чемпионаттарыгар, Россия таһымыгар инники күөҥҥэ сылдьабыт. Анатолий Константинович Захаров, Иннокентий Дмитриевич Колосов курдук салайааччыларбыт спорду сүрдээх үрдүкү “планкаҕа” таһаарбыттара, ону түһэрбэт буоларга кыһаллабыт. Георгий Михайлович Артемьев, Владимир Ильич Птицын, Николай Прокопьевич Старостин, билигин Дмитрий Иванович Тихонов курдук спорду өйдүүр уонна өйүүр улуус баһылыктарыттан улахан тутулуктаах. “Промышленнай” улахан да бөлөххө тахсан бараммыт 2021 с. Горнайга, 2025 с. Тааттаҕа  буолан ааспыт Манчаары оонньууларыгар бэйэбит бастакы бөлөхпүтүгэр бастаабыппыт таһынан, муҥутуур кыайыылааҕынан буолуталаабыппыт. Маассабай спорт былааҕа “Урожай” этэ. Төһөлөөх элбэх дьон-сэргэ “Урожайга” сыстан, “Урожай” былааҕын аннынан кыттаннар, ол иһигэр, биһиги албан ааттаах аатырбыт бөҕөстөрбүт, уолаттарга ССРС бастакы чөмпүйүөнэ Вячеслав Карпов, Олимпийскай чөмпүйүөн Роман Дмитриев, “Урожайтан” тахсыбыттара. Оннук элбэх киһини ааттыахха сөп. “Урожай” былааҕа күөрэйбитин курдук өссө даҕаны үрдүккэ күөрэйэн, сөргүтүллэн, үлэ-хамнас барыа диэн мин биир бэйэм ис сүрэхпиттэн эрэнэбин. Тоҕо диэтэххэ, тыа сиригэр маассабай спорт сайдарыгар “Урожай” улахан кылаатын киллэрбитэ. Билигин Россия таһымыгар “Урожай” үлэлиир.  Саха сиригэр эмиэ тохтоон хаалымыан наада”.

Илларионов Афанасий Петрович – уһун сиргэ сүүрүүлэргэ уонна марафоҥҥа Саха сирин, Манчаары оонньууларын чөмпүйүөнэ, рекордсмена, Манчаары төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар “Арыылаахха” илдьэ сырытта:

“1968 с. от ыйыгар Морфлокка сулууспалаан кэлбитим. Дьарыктана сылдьарым. Манчаары Спартакиадата бүппүт этэ. Чурапчыга спорткэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Афанасий Кирикович Софронов үөрэ көрсүбүтэ, эһиил буолар Манчаарыга бэлэмнэн диэбитэ. Саха АССР “Урожайын” бэрэссэдээтэлэ Афанасий Егорович Алексеев, күһүн Майаҕа тахса сылдьан райком сэкэрэтээрэ Михаил Прокопьевич Габышев, райсовет бэрэссэдээтэлэ Михаил Егорович Попов 1,5 көстөөх сиргэ “Арыылаахха” кэлэннэр, 1969 с. Манчаары 2-с спартакиадатын Мэҥэ-Хаҥаласка, манна ыытыахха диэн сүбэлэспиттэрэ.  Партия обкомугар Гаврил Иосипович Чиряевкэ иһитиннэрбиттэрэ. Илии баттаммыта.  Ити туһунан Афанасий Егорович 2000 с. таһаартарбыт “Манчаарыны төрүттээбит дьоллоохпун” диэн ыстатыйата баар.  Эргэ балаҕаны саҥардыбыттар, күрэхтэһии ыытар сирин оҥорон, бэлэмнээбиттэр. Күүстээх ардахтар түһэннэр, тыа суола массыына кыайан сылдьыбат гына мөлтөөбүтэ. Мунньахтаан, сүбэлэһэн баран Майаҕа оскуола балассааккатыгар ыытыахха диэн быһаарбыттар. Онон, Баһылай Манчаары 2-с спартакиадата  Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар аан бастаан ыытыллыбыта. Ол спартакиадаҕа 20 км сүүрүүнү аан бастаан киллэриллибитэ. Чурапчы аатыттан кыттаммын бастаабытым, ити кэмҥэ аатыра сылдьар Бүлүү быһыйдара Кирилл Никифоров иккис, Андрей Устинов үһүс буолбуттара. 5-10 км уһун сиргэ сүүрүүлэргэ тыа сирин спортсменнара, “Урожайдар” этилэр. Уус-Алдантан Владимир Слепцов, Анатолий Заболоцкай, Хаҥаластан Юрий Сергеев,  мин  кыайталыыр этибит. 1981 с. Чурапчыттан Гаврил Нохтуунускай кэлэн бастаабыта. 1987 с. диэри иннин биэрбэтэҕэ. 1975 с. дьахталларга 1500 м бастакы чөмпүйүөҥкэнэн Антонина Варламова (Петрова) буолбута. 1995 с. Манчаары Спартакиадата Төҥүлүгэ ыытыллыбыта. Валерий Пантелеймонович Кочнев баара. А.Е. Алексеев спартакиадалар историяларын үөрэтэргит буоллар диэн сорудахтаабыта. Онтон ыла хаһыаттарга тахсар ыстатыйалары көрөр, мунньар буолбутум. Барыта 22 спартакиада ыытылынна. Барыта баар. Хронология оҥорбуппут. Мэҥэ-Хаҥалас хамаандата 1975 сылтан бастакы миэстэлэри ылаттаабыта. Уопсайа 12 бастаата. Итинник көрдөрүүлээх улуустар суохтар. Мэҥэ-Хаҥаласка спорт национальнай көрүҥнэрэ сэҥээриллэллэр, элбэх үлэ барар. Манчаарыга бастаабыт, миэстэлэспит Иннокентий Тихонович Васильев ахтыылара бааллар. Суруналыыс Родион Кривогорницын хас да кинигэлэригэр киллэртээтэ. Атын улуустары киллэрэн туран, туспа кинигэни эмиэ таһаарыахха сөп. Харчы көстөр буоллаҕына. Манна өрдөөҥүттэн олохтоммут үгэс баар. Спартакиадаҕа барар хамаанда бу Манчаары алааһыгар кэлэн, алгыс ылабыт. Оҕо сылдьан хатааста оонньообут Бэһигэр тиийэн алгыстанабыт, хаартыскаҕа түһэбит. Хамаанда психологическай өттүнэн бэлэмнээх буоларыга суолталаах. Бэтэрээннэр алгыс тылларын этээччилэр. Эдэр спортсменнарга улахан суолталаах. Манчаары сиэннэрэ буоларбыт быһыытынан Манчаары аатын өрө тутабыт, үчүгэйдик кыттарга кыһаллабыт. Мэҥэлэр 1975 сылтан үһүс миэстэттэн түһэ иликпит. Бэлэмнэниилэр бара тураллар. Бары көрүҥнэргэ. Манчаары аатын түһэн биэрбэт гына”. “Колхозник” уонна “Урожай” ДСО 75 сыллаах үбүлүөйдэрин бэлиэтиир тэрээһиннэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ыытыллалларыгар, Бырабыыталыстыба өттүттэн болҕомто ылылларыгар саарбахтаабаппын”.

Мэҥэ-Хаҥаласка сырыыбыт-айаммыт табылынна. Дириҥ исх хоһоонноох, хорутуулаах кэпсэтиилэр буоллулар. Тыа сирин бары улуустарын түмпүт, кыайыылар киэҥ  аартыктарын арыйбыт “Колхозник” уонна “Урожай” физкультурнай-спортивнай обществолар суолталара улахан.

***
Баһылай Посельскай