САХА ОҔУҺУН МИИННЭ ДА, ЫРЫАҺЫТ

Ити кырдьык!  Ол таһыма төһөтө, куолаһа хайдаҕа суолтата суох. Сут буоллун, өҥ буоллун – саха, баарын тухары, ыллыыр.

​Урукку ырыалар судургу, өйдөнүмтүө, матыыптара саха киһитин сүрэҕин-быарын ортотунан киирэллэрэ. Ол ырыалар кырдьаҕас көлүөнэ дьон дууһаларыгар билигин да умнуллубакка, суураллыбаттык иҥэн сылдьаллар, өссө да тыыннаахтар. Дьиэтээҕи үтүө түгэҥҥэ итилэр тиллэн кэлэллэр, остуолга олорооччу бука бары “тардан кээһэр” урукку дэнэр ырыаларын туһунан этэбин. Христофор Максимов, Валерий Ноев, Виталий Андросов, Аркадий Алексеев, Анастасия Варламова чулуу поэттарбыт тылларыгар айбыт ырыалара сүрэхтэн сүппэттэр. Биһиги сорох кырдьаҕастар (атыттары билбэтим) кинилэр ырыаларын дьиҥнээх саха ырыаларынан ааттыыбыт. Ону араадьыйаҕа, экраҥҥа ыллаттардахтарына астынан истэбит.  

​Омугу үтүктүү, эстрада диэнинэн үлүһүйүү сатыылаан, саха дьиҥнээх ырыата үтүрүллүөх курдук дииллэр. Ол эрээри, уруккуну утумнуур аныгы ыччат баара үөрдэр, сахалар омугу ордорууга наһаа бас бэриммэппитин үөрэ көрөҕүн. Хомойуох иһин, ити – сороҕор…

​Саха ырыата бэйэтин эрэ түөлбэтинэн муҥурдаммакка аан дойдуга тахсан испитэ. Ити “Опера уонна балет” театрын кытта сибээстээҕэ. Манна М.Николаев театр салалтатын уонна кадрдарын сөпкө талыыта оруоллаах. Михаил Ефимович кадрдары талыыта инникитин да үөрэтиллэрэ наада, манна элбэх киһи сөҕөрө баар. Театр дириэктэринэн Ил Түмэн дьокутаата, биирдэ санаатахха, театрга сыһыана суох курдук, урукку милиция үлэһитэ Г.Местниковы ойо тардан ылан анааһына уонна чопчу сорудахтары биэриитэсөҕүмэр. Театрга үлэ күөстүү оргуйбутун билэбит: элбэх балет, опера туруоруллубута, гастроллар тэриллибиттэрэ, саҥа талааннар арыллыбыттара. Дириэктэр Г.Местников театрын көрбүтүн-харайбытын туһунан мин этэ барбаппын. Театр эйгэтэ айар куттаах, чараас дууһалаах, хаппырыыс, үгүс ирдэбиллээх  дьонтон турдаҕа. Олору кытта биир тылы булуу, өйдөһүү олохтоммут. Ордук консерватория үөрэхтээх, уустук майгылаахкомпозитор Валерий Шадрины кытта директорсатабыллаах үлэтэ аны хатыланара дуу, суоҕа дуу. Өйдөһүү, билинии түмүгэр Саха сиригэр ситиһиилэр кэлбиттэрэ. Ити саҕана өр сылларга музыкальнай училищеҕа, сахаттан бастакы, вокалист-педагог П.А.Кривошапкин ииппит-такайбыт, салгыы консерваторияларга ыыталаабыт ырыаһыттара опера театрыгар үлэлииллэрэ. Валерий Шадрин итилэртэн сүүмэрдээн омук сиригэр таһаартаабыта саханы аатырдыбыттара.  Иван Степанов, Альбина Борисова, Нина Чигирева, Айталина Адамова аан дойдуну айбардаан кэлбиттэрэ. Нина Чигиреваны Москва Улахан театрыгар үлэҕэ ыла сатаабыттара биллэр. Урукку улуу ырыаһыттарбыт Анастасия Лыткина, Анегина Ильина, Матвей Лобанов, Илья Перевалов ити Местников уонна Шадрин кэмнэригэр бааллара эбитэ буоллар норуоттарын атын таһымҥа төһөлөөх аатырдыахтара хаалбыта буолуой дии саныыгын.  

Г.Местников уонна В.Шадрин уурайыахтарыттан ыла театрга хас да дириэктэр, култуура миниистирэ үлэлээн аастылар, ол тухары  биир да ырыаһыт аан дойду түһүлгэтигэр тахсыбата. Ама, эдэр, кэскиллээх ырыаһыттар суохтар үһү дуо? П.А.Кривошапкин кэлиҥҥи үөрэнээччилэрэ Республика уонна Арассыыйаиһинэн мугурданар дьылҕаланнылар.

​Бу кэмҥэ күннээҕинэн олорор, ыҥырдахтарына үбүлүөйгэ, урууга баран ыллаан харчылаһар эстрада ырыаһыта үгүс. Хаарыаннаах да талааннар таах хааллылар курдук. Холобур, Байбал Сэмэнэп саха дьиҥ ис куттаах ырыаларын эбэтэр операларга партиялары толоруохтаах киһи буоллаҕа. Чулуу поэт Иван Гоголев “Сахам сирэ барахсан” ырыатын толорбута эриэккэһэ бэрдэ, үтүө да ырыаһыт хааттара сылдьар курдуга. Эстрадаҕа саҥа тахса сатыыр Кирилл Матвеевка ханнык эрэ операттан ария ыллаппыттара сөхтөрбүтэ, анал үөрэхтээх, идэтийбит опера ырыаһыттарыттан туох да итэҕэһэ суоҕун, “кулгаахпар куба саахтаабыт” киһитэ, мин эрэ буолбакка, истэн олорбуттар бары сөхпүппүт, астыммыппыт. Итинтэн да атын төһөлөөх талаан салгыы үөрэммэккэ, сайдыбакка хаалбытын ким билиэ баарай. Улуу тустууктарбытын тэҥэ аан дойдуга биллэр улуу ырыаһыттарданан испиппит, ама, тохтоото дуо?

***
Иван  БУРЦЕВ, 16.08.2026с.