БАРЫТЫТТАН МАППАТАРБЫТ ХАННЫК

1989 сылга Новосибирскайга учуонайдар Кусковскай В.С. уонна Кривошеев А.С. “Сибиир минераллаах күөллэрэ” диэн дьоһун кинигэлэрэ тахсыбыта. Учуонайдар биһиги ыаллыы Красноярскай кыраайбытыгар баар эмтээх былыыктаах Шира, Тагарскай уонна Учум күөллэр холобурдарыгар айылҕа анаан айбыта дьоҥҥо туһатын кэпсииллэр. Манна тутуллубут курортарга үгүс ыарыһах эмтэнэрин ырыталлар. Маннык үтүө сирдэр Сибииргэ элбэхтэрин уонна дьон эмтэнэр курорда, санаторийа үксүөн баҕараллар. Бэл биһиги кыһалҕабытыгар кыттыһа сатыыллар. Үтүөнү өйдүүр диэн итинник буоллаҕа. Кинигэлэрин 192  сирэйигэр манныгы ааҕабыт: “В Якутии имеются минеральные лечебные озера, которые представляют большой интерес, как, например, оз.Ангыр-Диринэ, расположенное в Чурапчинском районе Центральной Якутии с общей площадью водной поверхности 150 000 кв.м. Минеральные озера Якутии в настоящее время не изучены, большинство из них не обследовано, хотя, конечно, они известны среди местного населения. Поэтому для определения перспектив использования необходимо их более полное изучение…”.

ССРС Кыра уонна Улахан Медицинскэй энциклопедияларыгар былыр үйэҕэ киирэ сылдьар Кэмпэндээйибитин, Абалаахпытын, Сайсарыбытын о.д.а атын эмтээх уулаах элгээннэрбитин ааттарын анаан ахтыбатахтар эрээри, барыларын үөрэтиллибэккэ сытар сирдэринэн аахпыттар. Биһиэхэ ити айылҕа анаан айбыт күөллэриттэн Абалаах уонна Кэмпэндээйи Мохсоҕоллооҕо, дьиҥинэн, үөрэтиллии бөҕөтө буоллаҕа.

“КЭМПЭНДЭЭЙИ” (“МОХСОҔОЛЛООХ” КҮӨЛЭ)

“Мохсоҕоллоох” күөлүн аннынан уста сытар Кэмпэндээйи үрэххэ тахсар тууһу өссө 1713 сылтан хостообуттар. Бу сирдэри Р.Маак (1854с.), П.Драверт (1907с.), о.д.а. чинчийбиттэрэ биллэр. Салгыы сыаллаах-соруктаах чинчийии кэнниттэн, Мохсоҕоллоох үрдүгэр 1920 сылга кыра бөһүөлэк тутуллан, “Кэмпэндээйи” диэн былыыгынан эмтэнэр балыыһа баар буолбута. Кэлин кини анала хаста эмэтэ уларыйан грязелечебница, курорт, санаторий дэнэ сылдьыбыта. Эмтиир балыыһа тэриллиитигэр саха үөрэхтээхтэрин оруола үгүс, Күлүмнүүр эмиэ туруорсубут, Саха эдэр республикатын эдэр салайааччылара айылҕа барахсан анаан айбытын, кини эмтиир суолтатын таба өйдөөбүттэрэ, балыыһа баар буолуутугар дьаһал ылбыттара. Ити кэмтэн хас тыһыынча киһи Мохсоҕоллоох күөл былыыгыган эмтэнэн үлэҕэ, үөрэххэ төннүбүтүн, үйэтин уһаппытын ааҕан сиппэккин.

1999 сыллаахха, балыыһаны материальнай өттүнэн өссө күүһүрдээри, СӨ салалтата “АЛРОСА” АХ-ҕа 20 сылга, ол аата 2019 сылга диэри, сыһыарар сөптөөх дьаһала тахсыбыта да, онтубут икки өрүттээх буолбута. Ити саҕана “АЛРОСА” АХ республика салалтатыгар бас бэринэр, хонтуруолланар кэмэ этэ. СӨ үрдүкү салалтата, президенэ уларыйыыта балыыһа олоҕор охсуулаах буолбута. Балыыһа материальнай базатын баай тэрилтэ бөҕөргөтө сатаабыт курдуга да, алмаасчыттар хонтуруолтан тахсаат аҥаардастыы айбардаан барбыттара. Урукку курдук, Саха сирин хайа баҕарар муннугуттан кэлэн босхо эмтэнии тохтообута, 35 тыһ.солк. путевка олохтоммута, онон “АЛРОСА” АХ үлэһититтэн ураты, олохтоох дьон эмтэммэтин курдук оҥоһуллубута.  Эбиитин,  баай тэрилтэ сиэргэ баппат быһыыны таһаарбыта – Мохсоҕоллоох былыыгын Мииринэй  профилакторийыгар таһан иэдээни оҥорбута. Онуоха 2028 сылга диэри лицензиянан хааччыллыбыттар, олохтоохтор “кистэлэҥҥэ тутар” өссө атын күөллэригэр киирэн барытын да эһэр былааннаахтар эбит. Мин 2012 с. күһүн Кэмпэндээйигэ тиһэх төгүл эмтэнэн баран, үөскээбит проблема туһунан Ил Түмэн экологияҕа сис комитетигэр А.Софронеевка сурук киллэрбитим.  Ити туһунан олохтоохтор республика салалтатыгар суруктары эрдэ эмиэ суруйталаабыттар эбит.  Миэхэ уонна олохтоохторго хоруйдара маннык: “Аны Мохсоҕоллоох былыыгын таһары тохтотобут, Томскай уобаласка баар Чажемто күөл былыыгын салфеткаҕа оботторон туһанабыт, бу быдан экономичнай уонна гигиеничнай”. Мохсоҕоллоох былыыгыттан сиргэммит курдуктар. Сурукка вице-президент И.Демьянов илии баттаабыт.

Хомойуох иһин, “Кэмпэндээйи” салгыы дьылҕата өссө курус буолбута: 2020 сыллаахха кинини сабан Үөрэх министиэристибэтигэр биэрэргэ А.С.Николаев дьаһала тахсыбыта. Олохтоох дьокутааттар Л.С.Семенова уонна Т.И.Местникова Ил Дархан аатыгар уонна хаһыакка суруйан туһамматахтара, сүүстэн тахса сыл устата дьону абыраабыт “Кэмпэндээйи” сабыллыбыта…

АБАЛААХ

Иккис сүтүкпүт  – аар-саарга аатырбыт Абалаах.  Бу Дьокуускай куораттан 100 биэрэстэлээх Мэҥэ-Хаҥалас сиригэр баар күөл, эмтээҕэ төһө да уруккуттан билиннэр, Т.Сосин аатын кытта ыкса ситимнээх. Фельдшер үөрэхтээх Тит Егорович дьон туһугар ыалдьара, дьону эмтиир, быыһыыр баҕата, онуоха санаатын күүһэ билиҥҥи медиктэргэ, үөрэх бөҕөлөөх биологтарга үтүөкэн холобур буолуохтааҕа.

Кэмпэндээйигэ дьон эмтэниитэ 1920 сылтан саҕаламмытын Т.Сосин үөрэтэ, билэ сырыттаҕа уонна киин оройуоннар олохтоохторо онтон хаалыа суохтаахтарын өйдөөтөҕө.  Оччотооҕу салалта да өйдөөбүт эбит, кини дьарыгын ким да хааччахтаабатах. Тит Егорович  экспедициялары тэрийбит,  профессор А.Д.Егоровы кытта сибээс олохтообут, бииргэ үлэлээбит. 1928 сыллаахха Абалаахтан куул аҥаара инчэҕэй былыыгы санныгар сүгэн суос-сатыы уонча көстөөх Дьокуускайга кэлэн, салгыы Москваҕа үөрэттэрэ көппүт.   Былыыгын анаалыстаппыт, бэл, ССРС Доруобуйа харыстабылын народнай комиссарын Н.А.Семашконы көрсүбүт. Түмүгэ – Абалаах былыыга эмтэнэргэ сөбө быһаарыллыбыт, үөрэтэр үлэ кэҥээбит. 1935 сылга Москваттан Курортар институттарын учуонайдара Саха сиригэр кэлэн үлэлээн бүтэһиктээх түмүгү оҥороннор, Абалаахха курорт аһыллар дьаһала тахсыбыт. Т.Сосин баҕата күүстээх эбит, олох кылгас кэмҥэ дьиэтэ-уота тутулла охсон курорт ити сыл аһыллыбыт, эмтээһин саҕаламмыт.

1940 сылга САССР миниистирдэрин сэбиэтэ курорду улаатыннарар үтүө дьаһалы ылыммыт да, Аҕа дойду сэриитинэн сибээстээн ити тохтообут. Абалаах кыра курорда ити сылларга үлэтин тохтоппокко ыарыһах бөҕөнү эмтээбит, сэрииттэн эчэйэн эргиллибиттэри абыраабыт. ССРС Доруобуйатын харыстабылын министиэристибэтэ Абалааҕы умнубатах, 1961 сыл манна республика суолталаах 1000 киһиэхэ аналлаах улахан курорт тутарга этии киллэрбитин биһиги үрдүкү салалтабыт ылымматах. Кэлин тиһэҕэр, республика профсоюһун этиитинэн 1974 сыллаахха Абалааҕы сабан Аллараа Бэстээххэ көһөрбүттэр. Абалаах быраҕыллыбыт өтөххө кубулуйдаҕа ол.             Хаарыан сир харыстамматаҕын туһунан үгүс киһи суруйда, көрдөстө, баҕа санаатын эттэ. Ол республика үрдүкү салалтатын болҕомтотун ылбата. Итинэн дьарыктанар тустаах специалистар, ХИФУ учуонайдарын өттүттэн туһалаах этии киирбитэ биллибэт. Арай Ирбэт тоҥ институтун учуонайа, Абалааҕы чинчийбит В.В.Шепелев манна 160 м дириҥҥэ олус туһалаах минеральнай уу көстүбүтүн, кэмигэр бүөлээбэккэ, скважинаттан түөрт сылы быһа уу таах тохтубутун хараастан ахан суруйбута баар. Виктор Васильевич Абалаах трагедиятын көрө-билэ сылдьан: “Все увиденное вызывает один вопрос: почему мы так равнодушны к красоте и расточительны к богатству, которым природа наделила нашу республику? Ведь оз.Абалах – это гидротермальная жемчужина Якутии, которая требует к себе грамотного, ответственного и даже трепетного отношения”, – диэн бэлиэтээбитэ.  “Саха сирэ” хаһыат ол иһин суруйан эрдэҕэ: “Абалаах көспүтэ, Абалаах өспүтэ – абалаах, абаккалаах”, – диэн. Саха норуотугар бу – улахан сүтүк.

Онон, суруллубутун курдук, Кэмпэндээйи уонна Абалаах үөрэтиллибит ахан сирдэр, кинилэри хос-хос дириҥник үөрэтэргэ ханнык да төрүөт суох.

САЙСАРЫ

Сайсары, академиктар бөҕө айан бэчээттээбит, ССРС медицинскэй энциклопедиятын “Перечень основных месторождений лечебных грязей в СССР и мест их применения” диэнигэр  81-с нүөмэринэн киирэ сылдьар. СССР оччотооҕу итинник 161 эриэккэс күөллэрин кэккэлэригэр! Ити мээнэҕэ буолуо дуо? Ол  эрээри саппааһа төһөтүн, эмтиир дьоҕурун ситэ-хото ким да үөрэтэ илик. Сайсарыны Аҕа дойду сэриитин иннигэр, Т.Е.Сосин Москваттан аҕалбыт учуонайдара энциклопедияҕа киллэрбиттэрэ сабаҕаланар. Бу дьон ыллылар да бадарааны барытын эмтээх диир өйдөбүлэ суох буолуохтаахтар, оччотооҕу учуонайдар эппиэтинэс диэни билэр, ааттарын-суолларын харыстыыр инилэр.

Оттон биһиги учуонайдарбыт үөрэппиппит,  Сайсары энциклопедияҕа сыыһа киирбит диэхтэрин баҕараллар. Кинилэр роса бытыылкатыгар баһан ылан анаалыстаабыттара улахан үлэ буолбатах, манна колонковай үүттээһин наада. Саатар 20-30 м дириҥтэн боруоба (керн) ылан халыҥын, төһө киртийбитин, онто ыраастанар, чөлүгэр түһэр (регенерация) кыахтааҕын, эмтиир дьоҕура хайдаҕын быһаарар сыал-сорук туруохтаах. Мин тус бэйэм салалтаҕа суруйан көрбүтүм да, өйдөөбөтөхтөрө. Оттон учуонайдар, барытын быһаарбыт дьон быһыытынан, ити этэр үлэм ыытылыннаҕына да, түмүгэ куһаҕан буоллаҕына үөрэр, үчүгэй буоллаҕына хомойор дьон.  Онон  Т.Сосин кэминээҕи курдук Москва эрэ көмөтө наада буолсу. Сотору-сотору уларыйар мэрдэр өйдөөн быстыа, туһалыа суохтар. Сайсары биир үтүөтүн көрөн туран сүтэрэн эрэбит.

ЭМТЭЭХ  УУЛАР

Саха сиригэр сир анныттан тахсар минераллаах уулары үгүс учуонай үөрэппитэ уонна сөптөөх түмүктэри оҥорбута. Онно уһулуччу дьаныһан дьарыктаммыт киһинэн наука доктора В.В.Шепелев буолар. Виктор Васильевич “Родниковые воды Якутии” (1987г.) диэн кинигэтигэр туустаах да, тууһа да суох уулары барытын ырытар, элбэх этиини киллэрэр. Кини Өлүөхүмэҕэ, Өймөкөөҥҥө, Муомаҕа, Дьааҥыга, Томпоҕо, Уус-Алдаҥҥа, Мэҥэ-Хаҥаласка, Хаҥаласка, Алдаҥҥа, Ньурбаҕа о.д.а. үгүс сирдэргэ көстүбүт сир анныттан тахсар уулары ырыппыта сөҕүмэр. Муҥар бачча элбэх уу бары доруобуйаҕа туһалаахтар, эккэ-хааҥҥа эмтээхтэр эбэтэр иһэр уу үтүөтэ буолаллар.

Учуонай В.Шепелев сир анныттан тахсааччы, иһэр уу быһыытынан туттуллуутугар элбэхтик тохтуур, этиилэри киллэрэр. Ону баара, уһун сыллар устата аахайааччы суох. Холобур, чугастааҕы Хаҥалас сиригэр  Лена уҥа өттүгэр түһэр үрэхтэргэ баар Булуус, Муостаах, Наледнай, Улахан Тарыҥ курдуктары туһаҕа таһаарыы туһунан туруорсар. Дьокуускайтан 55 км баар Улахан Тарыҥ уутун куорат олохтоохторо иһиэхтэрэ этэ, сорох куораттар оннооҕр 100-1000 км сиртэн турба тардан үчүгэй ууну туһаналларын санатар. Кырдьык, куорат олохтоохторо хас уон сыл хлордаах, кирдээх ууну иһэн олордохпут буолла. Сорох сирдэргэ айылҕа уутунан эргинэллэрэ баар. Холобур, 6 мөл. кэриҥэ нэһилиэнньэлээх Сянган (Гонконг) Кытайтан анал турбанан уу атыылаһан ыла олорор кэмэ баара.

Биһиги ууларбыт туһаныллыбакка, харайыллыбакка киртийиэхтэрин, туһаттан тахсыахтарын сөбө В.Шепелевы мунчаардар. Кини биир үлэтигэр Төмтөөҥҥө сир анныттан тахсар тууһа суох, иһэргэ аналлаах уу суруллар. Бу ыраастан ыраас уу сир анныттан бэл кыһын сөкүүндэҕэ 6000 лиитрэ тахсар. Сууккаҕа 500 мөл. лиитрэ үрдүк хаачыстыбалаах иһэр ууну туһаныахха  уонна миллиардынан барыһы ылыахха сөбүн ыйар. Виктор Васильевич суруйуутун маннык тылларынан түмүктүүр: ”Однако наибольшую тревогу за судьбу Тимптонских родников, безусловно, вызывает проектирование каскада ГЭС на р. Тимптон. В случае реализации этого проекта уникальные родники просто будут уничтожены, т.е. затоплены”. Кавказ ханнык да ууларыттан итэҕэһэ суох эмтээх уулаахпытын өйдүүр, сыаналыыр кэммит кэлиэ дуо?

ТҮМҮККЭ

Новосибирскай учуонайдара Чурапчыга баар Аҥыр Дириҥэ диэн күөлү ахталлар. Манна хас да сыл республика араас өттүттэн дьон кэлэн былыыгын, туустаах уутун элбэхтик ыла сылдьыбыттара биллэр. Бу Кэмпэндээйигэ “АЛРОСА” АХ путевка сыанатын наһаа үрдэтэн, көннөрү киһи эмтэнэр кыаҕа мэлийбититтэн буолуо. Иккиһинэн, манна урукку кылаабынай быраас Г.Чолбодуков былыыгы кимиэхэ да, бэл  кыра пакетка,  биэрбэтэ, хараҕын харатын курдук харыстыыра, оттон хаһаайына суох Аҥыр Дириҥиттэн төһөнү баҕарар ыларгыттан буолуон сөп.

“Аҥыр Күөлүн үөрэппиппит, туһата суох элгээн” диэн учуонайдарбыт быһаарыы хайы-үйэ оҥорбуттара буолуо диэн сэрэйиллэр. Манна биири санатабын: 1907 сыллаахха Дьокуускайдааҕы статитистическай комитет Кэмпэндээйини үөрэтэргэ үп көрөн экспедиция тэрийбит. Ону геолог П.Драверт салайан үлэлэппит. Бу 120 сыллааҕы дьаһал!  Ити кэми уонна билиҥҥини тэҥнээн көрүҥ. Уонна урукку учуонайдары уонна билиҥҥилэри эмиэ тэҥнээҥ.

Ол 120 сыллааҕы, ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи, дьаһаллартан холобур ылар салалта баар буолуохтааҕа да, тоҕо ол суоҕуй, бу сайдыылаах диир 21-с үйэбитигэр?  Бу сайдыылаах үйэбитигэр РФ улахан республикаларыттан биһиги эрэ курорпут суох, төһө да айылҕа анаан туһанарга биэрбит, атын регионнар ордугургуур,  баайа баарын үрдүнэн.

Учуонайдарбыт төһө да “үөрэппиппит, туһата суоҕун дакаастаабыппыт, түмүк оҥорбуппут” дии олордоллор, дьон кыһалҕаттан туустаах ууну, былыыгы син биир туһана сатыыр. Курорт, аналлаах санаторий суоҕун кэннэ хайыай? Үлүбээй, аналлаах быраас хонтуруола суох, эмтэнии киһиэхэ туһалыахтааҕар куһаҕаны оҥоруон сөп. Манна ким эмэ эппиэтинэһи сүгүөхтээх буолуо дии. Билиҥҥи учуонайдарбыт бэлиэҕэ ылыллыбыт күөллэрбитин, үрдүнэн-аннынан буолбакка, дириҥник үөрэтэн, туһаларын дакаастаан кинилэри туруулаһыах, үрдүкү салалта өйдүүрүн ситиһиэх этилэр.

Абалааҕы эһэн Аллараа Бэстээххэ көһөрөн, былыыгын тиэйэн саккыратан аҕалыы алдьатыылаах эрэ. Аһары баран Дьокуускайга “Хоту” грязелечебница тэрийэн, былыыгы онно тиэйэ сатаабыттан туһа тахсыбата. Кэлин уһугар “Хоту” грязелечебница урусхалламмыта, билигин ол тутуу туһата суох таах турарын ааһан иһэн аһына көрөбүт. Улахан сололоох чиновниктан ураты, көннөрү киһи, сэбиэскэй саҕана курдук, республика таһынааҕы курордарга, санаторийдарга баран эмтэммэт. Ону дьаһайар профсойуус билигин суох. Республика кэнники салалтатыттан итини быһаарыыга туһа тахсыбатаҕын бэлиэтиибин. Инникигэ эрэл баар дуо, “кэлин кэлиэхтээх салалта бу тыын боппуруоһу быһаарарга  ылсыа дуо” диэн ыйытыктаахпын. Барытыттан маппатарбыт ханнык…

***

Иван  БУРЦЕВ.  08.11.2026 с.

Василий Алексеев хаартыската