ӨЙТӨН, СҮРЭХТЭН СҮППЭТ

Кыайыы күнэ биһиги хас биирдиибит өйүттэн, сүрэҕиттэн сүппэт улуу бырааһынньык. Бу бэлиэ, улуу күн 1965 сылтан ньиргиэрдээхтик бэлиэтэнэр буолуоҕуттан сарсыардаттан үөрүү-көтүү, ырыа-тойук саҕаланара. Сэбиэскэй эстрада кырдьаҕаһа Лев Лещенко “Кыайыы күнэ” ырыаны ыллыыра кулгаахпар билигин да иһиллэргэ дылы. Киэһэ үөрүүбүт-көтүүбүт дьэрэкээн уоттардаах салютунан, уруйунан-айхалынан түмүктэнэрэ.  

Дьиҥэр, бу санаатахпына,  Кыайыы күнүн олох оҕо эрдэхпиттэн билбит-көрбүт эбиппин. Бу күнсорох дьоммут үөрэллэрин-көтөллөрүн, атыттарсаҥата суох олорон харахтарын уутун бобуонньуктуу бааммыт былааттарын муннугунан соттоллорун көрөр этим. Хааннаах сэрии толоонугар хорсуннук охтубут кэргэннэрин, оҕолорун, сураҕа суох сүппүттэрин санаан эрдэхтэрэ. Дэлэҕэ да бу улуу күнү харах уулаах бырааһынньык диэхтэрэ дуо.

1960 сыллаахха куоракка киирэн баран,уулуссаҕа көлүөһэлээх поддоҥҥа олорон кирпииччэнэн анньына сылдьар дьону көрөн соһуйбуппун умнубаппын. Оччолорго ол дьон тоҕо итинник сыҕарыйалларын, атахтарын ханна, хайдах суох гыммыттарын билбэт этим. Билигин санаатахпына, ол дьон алдьархайдаах сэрии тыыннаах сиэртибэлэрэ эбит.

Кэлин Улуу Кыайыы үөрүүтүн-көтүүтүн, суолтатын таайым Иван Иванович Владимировы кытары чугастык алтыһан баран өйдүүр буолбутум.

Төрөөбүт ийэм сурдьа, таайым Иван Иванович Владимиров Аҕа дойду Улуу сэриитин актыыбынай кыттыылааҕа. 1942 сыл атырдьах ыйыгар уочарата кэлэн сэриигэ барбыт. Үлэлии сылдьыбыт “Трактор” холкуоһуттан.

Таайым Иван Иванович Владимиров бойобуой суола Киин, I  уонна IV Украинскай фроннар албан ааттаах суолларын кытары ыкса сибээстээх. Украина киин куората Киеви босхолоспут, Польша, Венгрия, Румыния уонна Чехословакия курдук судаарыстыбалары тоҕо хааман Кыайыы өрөгөйдөөх күнүн Прагаҕа көрсүбүт. Аатырбыт-сураҕырбыт Курскай Тоҕой сир-халлаан силбэһэр алдьархайыттан, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт будулҕаныттан тыыннаах ордубут киһи.  

Аны сэрии бүппүтүн кэннэ 2 сыл устата фашистар хаалбыт тобохторун, өстөөх хос моонньохторун, саһан сылдьар бандеровецтары ылҕааһыҥҥа кыттыбыт.

Хомуньуус таайым уоттаах сэрииттэн “Хорсунун иһин”, “Бойобуой үтүөлэрин иһин”, “Чехословакияны босхолооһун иһин” мэтээллэрдээх 1947 сыллаахха, оруобуна төрөөбүт күнүгэр, дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбит.

Ууну-уоту ортотунан ааспыт буолан фронтовик доҕотторун кытары суругунан билсэ турбута. Олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри. Түөрт төгүл однополчаннар көрсүһүүлэригэр бара сылдьыбыта. Улуу Кыайыы харах уулаах бырааһынньыгын хайаатар да бэлиэтиир үгэстээҕэ. Парад кэнниттэн тиийэн табаарыстарын, доҕотторун, аймахтарын кытары ыллыыллара-туойаллара, үөрэллэрэ-көтөллөрө. Ол аһын-үөлүн биһиги астыырбыт, сандалытын тардан биэрэрбит.  

Ол сылдьан, ол үөрүүнү тэҥҥэ үллэстэн Улуу Кыайыыны уһансыбыт дьон  туохтан, тоҕо үөрэллэрин өйдөөбүтүм. Улуу Кыайыы күнүн күүтүөхтэрин күүтэллэр, үөрүөхтэрин үөрэллэр эбит диэн санааҕа кэлбитим. Уоттаах сэрииттэн тыыннаах ордуу, төрөөбүт дойдуга төннөн кэлэн эйэлээх олоҕу тутуу, ыал буолан, оҕо-уруу төрөтөн, удьуор утумун салҕааһын дьиҥнээх дьол буоллаҕа. Сааһыран олорон санаатахха.

Хомойуох иһин билигин оннук үрдүк үөрүү ханна да суох буолла. Урукку ырыа-тойук, музыка ньиргиэрэ намыраата. Арай Өлбөт үйэлээх полкаҕа холбоһон дьон-сэргэ хаамсыыта эрэ бу Улуу күммүтүн санатар. Ол да буоллар биһиги көлүөнэ аҕаларбыт, эһэлэрбит хорсун быһыыларын умнубаппыт, өйдүүбүт, кэриэстиибит. Хайа да балаһыанньаҕа.

Мин бэйэм Чурапчыттан төрүттээхпин. “Туймаада” үп-харчы, агропромышленнай хампаанньаҕа тэриллиэҕиттэн биэнсийэҕэ тахсыахпар диэри үлэлээбитим. Билигин даҕаны, төһө да биэнсийэҕэ олордорбун, сибээспин быспаппын. Үлэлээбит кэлэктиибим үчүгэйдик санаан, бэтэрээммит диэн улахан бырааһынньыктарга умнубат, эҕэрдэлиир, бэйэтин оҥорон таһаарбыт аһынан күндүлүүр. Ол саныахха олус үчүгэй.

***
АФАНАСЬЕВА Евдокия Семеновна

“Туймаада” ФАПК бэтэрээнэ

Дьокуускай куорат