Оонньообуккут оҕус буолаарай…
Ойуунумсуйуу, удаҕамсыйыы муода курдук буолан, «айылҕалаахпын» дэнии олус сиэри таһынан элбээтэ.
Саха киһитэ былыр-былыргыттан итэҕэлин, сиэрин быһыытынан ойууттары, удаҕаттары олус ытыктыыра, күлүгүн быһа хаампата, дьыбардаахха аатын ааттаабата. Үс дойдуну кытары ыксалаһар улуу дьаалылар буоллахтара. Ол гынан баран ким даҕаны баҕа өттүнэн ойуун да, удаҕан да буолуон баҕарбата биллэрэ. Хайа кыалларынан Дьылҕа Хаан ыйыытыттан мүлчү түстэрбин диэн куотуна сатыыллара. Төрөппүттэр атын дьылҕалаах төрөөбүт оҕолоох буоллахтарына, «киртитэ» сатыыллара. Ол гынан баран анаммыт буоллаххына, кыайан төлөрүйбэккин: эбэтэр ылынаргар тиэрдэллэр, эбэтэр бэйэҕин суох оҥороллор.
Ойуун/удаҕан буолуу, бастатан туран, киһи өйүгэр, уйулҕатыгар эрэ буолбакка ис-хаан, эт-сиин туругар улаханнык дьайар. Атын дойдулар, атын кэмнэр иччилэрэ киһи киэбигэр киирэн инчэҕэй этин кэрбээн, ириҥэ мэйиитин ымдаанныы ытыйан кэбиһэр күүстээхтэр.
Киһи барахсан этэ-сиинэ иинэҕэс буоллаҕа, ол дьаалылар тыыннарын уйара-тулуйара саарбах.
Киһи этэ-сиинэ бу Орто дойдуга аналлаах эрэ киэп, атын эйгэ тыынын уйбат, улаханнык ыарырҕатар. Ол иһин этэллэрэ ойуун-удаҕан буолар дьылҕалаах киһи этин-сиинин, уҥуоҕун саҥаттан таҥаллар диэн. Күүстээх атын эйгэттэн киирэр вибрацияны тулуйуохтаах. Тулуйумуон да сөп, оннук да буолар түбэлтэлэрэ элбэҕин номохтортон билэбит. Тулуйар киһи тулуйар.
Эт-сиин таһынан өй-мэйии, кут-сүр уларыйар. Аны этиттэриини этэҥҥэ ааспыт киһи сөптөөх, сиэрдээх суолунан барыа эрэ, барымыа эрэ. Ол эмиэ туспа эрэй. Сыыһа-халты туттан, салгыны атыннык хамсатан дьоҥҥо-сэргэҕэ улахан иэдээни аҕалыан эмиэ сөп. Эбэтэр Орто дойдуну хам баттаан кулут оҥостон турар харчы абааһытыгар бас бэринэн сиэмэх ойууҥҥа, удаҕаҥҥа кубулуйуон эмиэ сөп. Барыта быһах биитинии кылаан синньигэһинэн хаамыы.
Киһи аата киһи. Улуу Куйаарга туох-туох кистэнэ сытарын, ханнык-ханнык күүстэр баалларын түгэҕэр тиийэ барытын таайара сатаммат да, кыаллыбат да. Баҕар анараа дойдуга аттаннахпытына билиэхпит эбитэ дуу. Ол да саарбах. Куйаарга киһи өйүнэн кыайан сиппэт үтүмэн элбэх галактилара бааллар, ол иһин уйаара-кэйээрэ биллибэт Киҥкиниир киэҥ халлаан дэннэҕэ.
Сотору-сотору аныгы хаһыаттарга «ол ойуун/удаҕан албыннаата» диэн үҥсэргиир суруктар тахсаллар. Бастатан туран, тугу эрэ түһээтиҥ, көрдүҥ, ыарыйдыҥ да ойуун-удаҕан буолан турбаккын. Кыраны да уйбакка улуутумусуйуу, ойууммун/удаҕаммыт дэнии сэттээх-сэлээннээх. Халлаан талбыт дьоно маркетологтамматтар, сммщиктамматтар, оннукпун-манныкпын диэн рекламаламматтар. Хата хайа кыалларынан бүгэ, аатын ааттаппат буола сатыы сылдьар курдуктар. Кинилэр туһунан сурахтары уостан уоска түһэрэн эрэ кэпсииллэр.
Ким эрэ көрбүөччү буолуон сөп, эмчит дуу, отоһут, илбииһит, түүлдьүт. Ону барытын суулуу тутан ойуун\удаҕан диир, дэнэр сыыһа. Ойуун-удаҕан идэтин харчыга атыыласпаттар, сырса сылдьан баҕаран, көрдөөн-көрдөһөн ылбаттар. Хас биирдии киһи, ордук сахалар бары кэриэтэ биттээхтэр. Ол айылҕабыт күүһүн үтүөтэ. Саха санаата – күүстээх, тыла – илбистээх. Дорҕоонун дьүөрэлэһиитэ көстүбэт эйгэни хамсатар кыахтаах. Ол иһин тылы сэрэнэн туттуллуохтаах, санааны сааһылаан саҥарыллыахтаах диэн өбүгэлэрбит сэрэтэн кэллэхтэрэ.
Эттэтии диэн амырыын. Күөмэй ыалдьан температура тахсан түлүкэчийии – эттэтии буолбатах. Былыргы үһүйээннэри аахтахха, улуу ойуун-удаҕан олоҕор үс эттэтиини ааһар диэн. Профессор Розалия Бравина «Шаманы – избранники небес и духов» (2018с.) диэн үлэтигэр ойууттар-удаҕаттар хайдах эттэтэллэрин сиһилии суруйар. Ааҕарга да дьулаан.
Ойуун/удаҕан – дьоҥҥо, сиргэ көмөлөһөр аналлаах киһи. Ойуун/удаҕан сахалар түҥ былыргы итэҕэллэрин тута сылдьар дьон. Төһө да түөрт үйэ кэриҥэ үтүргэҥҥэ сырытталлар, син биир дьон-норуот кинилэргэ хайа да үйэлэргэ син биир тардыһан кэллэ.
Элбэх билии, сиэр-туом сүттэҕэ, уларыйдаҕа-тэлэрийдэҕэ. Ол да буоллар, хаан диэн баар эбит. Барытын өйдүү, тиһэ сылдьар. Ойууннааһын син биир норуокка баарын, олох, айылҕа сокуона уларыйбатын Күннэй Кардашевская дьылҕата туоһулаабыта. Бары: «Ноо!» – диэн саҥа аллайан, харахпыт аһыллан тулабытын көрүммүппүт. Ойууннааһын түҥ былыргыга эрэ баар диэбиппит хаттаан тиллибит эбит! Саҥа дьоҥҥо, саҥа ыччакка. Улахан ойууттар/удаҕаттар анараа да дойдуга барбыттарын кэннэ 200-400 сыл дойдуларыгар-дьонноругар көмө-тирэх, көмүскэл-харысхал буолаллар. Күннэй билигин да баарын биллэрэ сылдьарын элбэх киһи кэпсиир.
Аны бэрт былдьаһыы, бэйэ-бэйэни сиэһии туһунан. Айыҥа Aartyk.ru биэрбит интервьютугар этэн турар: айылҕалаах дьахталлары бииргэ түмэн үлэлээн испиппит, онтон былыргы өбүгэлэрэ бэрт былдьаспыт иччилэрэ тахсан бары этиһэн, бэрт былдьаһан барбыттара, ыһыллыбыттара диэн.
Ойууттар бэрт былдьаһаллара номох аайы баар. Ким күүстээҕий, ким кыахтааҕый диэн күөн көрсүү, бэйэ-бэйэни сиэһии, айа тардыы… Тоҕо эбитэ буолла? Син бары да биир аналлаах – дьоҥҥо, сиргэ көмөлөһөр миссиялаах дьон тоҕо бэйэ-бэйэлэрин сиэһэллэрий? Тоҕо холбоспоттор? Тоҕо сиэмэх иччилэрин күөйэ туппаттар?
Сахаҕа бэрт былдьаһыы наһаа сытайан туран баар көстүү диэн элбэх киһи суланар. Дыгын Муос уолун миигиннээҕэр быдан киһи тахсар чинчилээх диэн өлөттөрбүтүн туһунан номохтон саҕалаан. Кэнчээри ыччаты өлөрүү – бэйэ кэскилин сарбыйыы. Күннэй күүһүн ылаары кимнээх торҕонноспуттарын тустаахтар билиннэххит буоллун.
Аны ойууттары быыбардарга туттуу, харчы, былаас иһин күрэстэһээччилэри самнарыы олус дэлэйдэ. Күүстээх сиргэ тиийэ дьулаан дьыалалары оҥоттороллор. Тугунан диэлийэн тахсарын көрбүппүт да, көрө да сылдьабыт. Сакаастааччылар да, толорооччулар да ат тарпат аньыытын-харатын бэйэлэригэр эрэ буолбакка, бэдэрдэригэр тиийэ состороллор.
Айылҕа маанылаан биэрбит бэлэҕин айылҕалаахтар бэйэ-бэйэлэрин кытары бэрт былдьаспакка, түмсэн, үтүөнү-сырдыгы тарҕаталлара буоллар, дьэ, саха норуота, Сахабыт сирэ төһөлөөх сайдыах этэй? Аныгы айдарыылаах ыччат ити туһунан толкуйдуох этигит. Атын кэм, атын сиэр-майгы үйэтэ буоллаҕа – эһиги сиэрдээх олоҕу, сыһыаны-майгыны саҕалааҥ.
Аны төлөбүр туһунан. Сорох дьон ойууттарга\удаҕаттарга тиийэн алыпкар уһуй, баччаны төлүөм, итиччэни биэриэм диэн хаайаллар. Айдарыыны харчыга атыылаһыллыбат. Атыылыыр дьон баар буоллаҕына саарбахтардаах. Энергияны кытары үлэлии үөрэммит дьон олус сэрэнэн-сэрбэнэн үлэлиэхтээхтэр. Сыыһа-халты туттан абырыахтааҕар, алдьатыахтарын сөп.
Кыра оҕону харыстаныахтаах. Төрөппүттэр быыкаай оҕолоругар «айылҕалаах быһыылаах» диэн дүҥүр оҥотторо тиийэллэр диэн кэпсээн баар. Оҕонон харчы, баай-дуол оҥостоору. Оттон бу оҕо бачча ньуулдьаҕайыттан тулуйуо дуо, атын тыын киирэрин? Оннооҕор улахан дьон иирэр икки итирэр икки турукка киирэн бырахтараллар. Оттон оҕо төһө өр бараахтыай? Былыр биир да төрөппүт оҕотугар ойуун/удаҕан дьылҕатын баҕарбата, хайа кыалларынан бото-болдьоҕу ыраатыннара, тэйитэ сатыыр кыһалҕалааҕа. Ол мээнэҕэ буолуо дуо?
«Дьиҥнээх айдарыылаах дьон босхо үлэлиэхтээх», – диэн эмиэ аһара барыы баар. Бэйи, ким босхо үлэлиирий? Быраас хамнаска эмтиир, учуутал хамнаска үөрэтэр, куруусчут хамнаска таһаҕас таһар, тойон хамнаска дьаһайар. Оттон бу ойуун/удаҕан эмиэ сир киһитэ эбээт. Кини эмиэ аһыан-таҥныан, дьиэлэниэн, дьонун иитиэн наада, уотун-күөһүн, гааһын, ититиитин төлүөн наада. Киһини эмтиир, дьылҕатын көннөрөр, олоҕун тупсарар кыахтаах, баардаах киһи тоҕо босхо үлэлиэхтээҕий? Босхо диэн ханна да суох. Үс дойду – энергия атастаһыытыттан турар дииллэр буолбат дуо? Былыр баай-дуол хороҕор муостаах, сыспай сиэллээх буоллаҕына, билиҥҥи үйэҕэ атастаһар, мэнэйдэһэр баайбыт – харчы буолбатах дуо? Хас биирдии үлэ, буолаары буолан киһи дьылҕатын уларытар үлэ төлөнүөхтээх. Босхону ким да сыаналаабат.
***
Түмүктээн эттэххэ: мээнэ ойуунумсуйумаҥ, ойуун дьылҕата – иччилэр илиилэригэр, кини бэйэтин баһын бэйэтэ бас билбэт, киһи ымсыырбат дьылҕата. Сымыыттааҕар бүтэй сылдьан орто киһи сиэринэн Орто дойдуга олорбут быдан ордук диэн этиини санааҥ.
Онтон бу идэҕэ мөккүспэттии ананан төрөөбүт ойууттар/удаҕаттар, ордук саҥа көлүөнэ – сырдык ыра, үтүө санаа тула түмсүҥ, бииргэ буолуҥ, дьоҥҥутугар, норуоккутугар, дойдугутугар халыҥ хахха, суон дурда буолуҥ. Былыр-былыргыттан кэлбит бэрт былдьаһар кэмэлдьини эһиги тохтоттоххутуна тохтотуоххут. Бэйэ-бэйэҕитин өйөһүҥ, өйдөһүҥ.
Саҥа дьоҥҥо эрэбил улахан.
***
Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru
Эмиэ туох тылын булан ыллыҥ Тыйаара, “айылҕалаах” диэн? Маалыкайгыттан тэйэн улам “киин улуустар” курдук саҥарар буолбуккун.
Маладьыас, сөрү сөп суруйуу буолбут✊🏻👍🏻👍🏻
Этэн-этэн суруйан-суруйан син Сахалыы тацастары оннун буллардыбыт. Ыьыах эмиэ Конон эрэр. Сиэр туом алгыс кымыс иьиитэ. Орун оннугар тустэ. Аны дьэ ойуун/уда5ан хайдах туох сиэрдээх буолара улахан боппуруос буолла.Туох бар Сахалыыны туьэрэн ыьыа5ы шоу гыннылар. Ол курдук Саха бэлэмэр олорон кэлбит Кыра омук дэнээччилэр. Бас баттах бардылар. Аал Луук мас кытай елкатын курдук. Ыьыахпыт эстрада муода политическай ис хоьооннох буолла.Ону коннорор киьи суох. Тоттору харчы сиэри куортээн биэрэллэр.
Сокуону кэспэт буоллахтарына, эдэр ыччаты буккуйбат, таннары тардыбат буоллахтарына ол бэйэлэрин дьыалалара. Уопсастыба сайдыытыгар улаханнык орооспот, мэhэйдээбэт буоллахтарына ол бэйэлэрин дьыалалара. Оннук быhаарар куустэр буолбатахтар.
На бога надейся, но сам не оплошай. В последней инстанции син биир дипломнаах врачтарга тиийиэхпит.Кинилэр эмтээн утуертэхтэринэ “айыылар кемелестулэр” диэхпит син биир….
Ойууну уда5аны мэнээк сацарбат сэнээбэт этилэр. Билигин дьон итэ5эйбэт Буолан мэнээк тыллаьар. Мин сорохторун грубо уорэтэбин. Акаары эдэр тот дьону. Ол эмиэ кыьал5аттан. Истибэт ацала дьону ойдотор ыарахан. Киьи киьилии сыьыанын ойдооботтор. Оччо5о то5о ацаардастыы ата5астаныахтахпыный.Атын айылгылаах киьи иккистээн саца уйэ5э тороон олороро эрэй муц. Ол киьи оло5ун айыытын харатын бэйэц эт хааццынан тэлэ5ин. Ону акаары кыыл курдук дьон ойдообот. Фокусник мошенник курдук саныыр. Оннук чычаас мэйиилэхтэр.Оттон тойоццо хотуцца комолоьон дьоццо норуокка араас эрэйи моьолу оцорор куьа5ан.Аньыы.Миллиардердар Олигархтар Банкирдар бары дууьаларын Сатана5а атыылаан байаллар. Ол курдук былааска олорор муцур тойоттор. Онно5ор буолар буолбат ИП дьоно эмиэ. Ведьмаларга сылдьан онон бэттэх кэлэллэр. Онно араас элбэх дьон дууьата хатыйсар. Уонна дьыл5алара туцнэстэр. Сатана иэьин ситэн ылан син биир сиир.Ойуун уда5ан араас ведьмалар оонньуу буолбатах.Билбэт киьигин сацарар сэниир ата5астыыр сэттээх.
Элбэх Алгысчыт бар буолла. Культура уорэхтээх дьоно шоу мини спектакль курдук оцорон таьаараллар.Ол сылга биирдэ буолар ыьыахха.Алгыс кордоьуутэ Уруц Аар тойонтон. Барытын кор кулуу курдук оцороллор.Аны эдэрдэр холбоьоллоругар билбэт киьилэрин харчыга ал5аталлар. Иьээччи кэргэниттэн арахсыбыт куорат дьиэлээх дьахталларын кэрийэн олорор дьону. Туох аанньа алгыс буолуой?! Тороппуттэр да эдэрдэр да оннук ээл дээл кор кулуу курдук оцороллор.Итиннэ Лицензия эбэтэр туоьу коцул сурук наада. Уксэ харчы оцоро сатыыр куоракка оруйуон киинигэр. Буолар тэрээьиннэргэ. Адм. Отдел культуры коцулэ наада.Тамадалар киирбэттэр. Ол туспа дьон. Итэ5эл туьа диэн улэлиир дьоццо эрэ.Киьилии олоруохха. Хаьаацца диэри туора омук кулуутугэр сэнэбилигэр сылдьан.
Миллиардердар, олигархтар, банкирдар кэлин буолбуттар, аан бастаан социалистическай государство, судаарыстыбаннай бас билии, эппиккэ дылы совхозтардыын ыhыллан улэhит дьон, население сир халлаан анныгар хаалбытыгар производстваны, финансаны, торговляны сордоон-муннаан, айыылаан-харалаан тэрийдэхтэрэ дии. Пустой магазиннары гипер-, супермаркеттарга, хозмаркеттарга, -молларга кубулутан син дьону-сэргэни сэргэхситтэхтэрэ дии. Айыыны-хараны билигин сокуон хара5ынан кереллер. Уопсайынан билигин бэйэтин, чугас дьонун-сэргэтин иннин-дьыл5атын эдэр киhи бэйэтэ, бэйэтин ейугэр-кыа5ар эрэнэн быhаара сатыахтаах -государство5а да5аны, атын куустэргэ да5аны наhаа эрэммэккэ. Баай диэн айыы буолбатах. Баай, дьаданы диэн куруук баар, оччо5уна курэс, киирсии буолан сайдыы барар. ХХI уйэ ортолоон эрэр дьон-сэргэ син-биир ейдеммет. Эдэр ыччат сырдык буолуохтаах, ханнык да куустэргэ бас бэриммэккэ.
Саха итэ5элэ сырдык урдук айыылар ону жрец -алгысчыт ситимннир, эмчит, знахарь, айдарыылаахпыт дэнээччи буолбатах. Обычнай киhи
Мээнэ киьи кыырара да, ал5ыыра да кутталлаах.
Хас биирдии, мээнэ, айыылаах да киhи утуену алҕыыр-тустуур, кэрэни этэр кыахтаах даҕаны, бырааптаах даҕаны.
Айылҕалаах ол аата дьоҕурдаах киһи элбээбитэ Айылҕа Куйаар ирдэбилэ. Сайдыы эволюция хаамыыта киһи кутун сүрүн сайыннарыахтаах, чараас эттиктэрин сөпкө таҥынан паранормальнай дьоҕурдарын сайыннарыахтаах, Куйаар интеллегин билиитин кыаҕын баһылыахтаах. Үрдүк Итэҕэлгэ хайыһыахтаах , кут сүр дьоҕурун оччоҕо эрэ толору сайыннарар кыахтаах.
Уоран сиэн албыннаан байаллар. Норуоту саба баттаан. Россия уйэ саас тухары омук батталыгар олорто. Ол курдук ар5аа омуктар Россия5а кун ыраахтаа5ыны бэйэтин дьонун олордор. Николай II Англия хоруолларын племянниктара. Кэргэнэ немка. Ол иннинэ эмиэ бары немкалар этэ.Екатерина II.Англо саксы Германцы дэнэр омуктар Биир хаан дьон. Ол иьин Россия правит. Германия Франция дворяннара этэ. Кырыктаах дьон Россияны ацаардастыы сиэбиттэрэ. Эбиитин разбойниктары ыытан Сибииргэ ДВ Саха Сирэ Чукотка дьонун кыргыбыттара. Немец учёнайдара Саха сирин Арктиканы Алясканы арыйбыттара.Дьиикэй дьон тылын ДНКтын уорэппиттэрэ.Оччолортон Россияны сиир былааннаахтара. Ол иьин Наполеон/Гитлер саба туспуттэрэ.Окт. Революция Германия харчытынан буолбута. Ити билицци укропия5а курдук быьыы. Кыргыьыы олорсуу хаос чума аччыктааьын буолта. Баайдар Хара санаалаах Масоннар секталара оцоро олорор Аан дойду дьыл5атын. Ковид сэрии ыытан дьону имири эьэргэ.
Сиэри – туому тутуьун бар дьоннум
уэхсумэн ытыктаан Бэйэ бэйэгитин ойуумсуйуман дьону сиилэмэн
Аартыктаах суолгут арыллан истин
Алгыстаах арчылаах буолун .
Ребята давайте жить дружно!