Курс валют
$
65.72
0.32
75.57
Курс валют
Курс валют
$
65.72
0.32
75.57
Меню
Поиск по сайту

Матвей МУЧИН: Декларацияны ылыныы биир күнүнэн оҥоһуллубатаҕа

26.09.2018 21:32 0

1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР 12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ СӨ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны ылыммыта. Бу дьоһун суолталаах докумуон биир тыыннаах туоһута – Матвей Васильевич Мучин.

Матвей МУЧИН: Декларацияны ылыныы биир күнүнэн оҥоһуллубатаҕа

Балаҕан ыйын 27 күнэ – Саха Өрөспүүблүкэтин Судаарыстыбаннаһын күнэ.

Бу күн туһунан кэпсэтэр сыаллаах, мин Ил Түмэн дьиэтигэр билигин Бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир Матвей Васильевич Мучины кытта көрсүһэ тиийдим.

***

Матвей Мучин – үгүс сылларга тыа оскуолатын дириэктэринэн, Мэҥэ Хаҥалас улууһун салайааччытынан, СӨ Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан, СӨ Бэрэсидьиэнин иһинэн Каадырдары үөрэтэр, бэлэмниир уонна аттаран туруорар департамент салайааччытынан, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, Санкт-Петербург куоракка СӨ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит өрөспүүбүлүкэҕэ ытыктанар, улахан үтүөлээх киһи. Ону ааһан, Декларацияны ылыныыга тус кылааттаах.

– Матвей Васильевич, охрана миигин, хата, киллэрдэ. Оттон Виталий Басыгысовы киллэримээри туорайдаһа сатаата….

– Оо, буолар да эбит. Бээ, мин эмиэ, дастабырыанньабын умнан, бырабыыталыстыба дьиэлэриттэн хаста даҕаны үүрүллэ сыспытым. Дьолго, билэр дьонум ааһан иһэн туоһу буолан абыраабыттара…

– Хайдах эрэ соччото суох быһыы. Буолаары буолан, бу өрөспүүбүлүкэбит бырааһынньыгын иннинэ. Матвей Васильевич, балаҕан ыйын 27 күнүгэр бу ааспыт 18 сыл устата эн тугу чорботон саныыгын?

– Бу күҥҥэ уһуннук айаннаан кэлбиппит. Өссө Тыгын сиэнэ Маһыры Бозеков 1676 уонна 1679 сыллардаахха икки төгүл, онтон 1680 сыллаахха Мэҥэ кинээһэ Чугуун Бодоев нуучча ыраахтааҕыта Федор Алексеевичка тиийэн, саха норуотун дьылҕатын кэпсээбиттэрэ. Хаҥаластан төрүттээх Илья Максимович Шадрин диэн киһи нуучча үс (!) императорыгар – Екатерина II, Павел I, Александр I тиийэн, саха норуотун ыарахан олоҕун туһунан кэпсээбитэ. Эмиэ Хаҥалас киһитэ Софрон Сыранов, Уус Алдан кинээһэ Сэһэн Аржаков эмиэ Екатерина II сылдьан, “Сахалар былааннара” диэн докумуону билиһиннэрбиттэрэ. Төһө даҕаны хараҥатык олордорбут, оччолортон ити курдук чаҕылхай дьонноох эбиппит.

XX-с үйэҕэ аренаҕа Кулаковскай тахсыбыта. Кини сахалар нуучча норуотун кытта ыкса буолуохтаахпыт, оччоҕуна эстиэхпит суоҕа диэн кэриэс-хомуруос тылларын хаалларбыта. Ити кэннэ Ойуунускайдаах кэлэн, автономияны ситиспиттэрэ – Саха сирин уопсастыбаннай-политическай олоҕор улуу түгэн этэ. Ол гынан баран, ханныгын да иһин, автономия тутула дьиҥнээх сайдар кыаҕы биэрбэт. Бас билиитэ суох киһи син биир кимтэн эрэ көрдөһөр-ааттаһар, тутулуктанар. Билигин толкуйдаатахха, Павел Ксенофонтов саха норуотун саамай тыын боппуруоһун – бас билиини өтө көрбүт эбит. Москва госуниверситетын юридическай факультетын бүтэрбит, хас да сыл Москваҕа адвокатураҕа үлэлээбит үөрэхтээх, сайдыылаах киһини оччолорго реальнай училище үөрэхтээх Аммосовтаах ситэ өйдөөбөккөлөр, “ксенофонтовщина” күөдьүйэн тахсыбыт. Биир таһымнаах киһинэн Дьааҥыттан төрүттээх Георгий Ефимовы ааттыыбыт. Томскайга үөрэммит дириҥ билиилээх юрист буолан, Аммосовтыын Москваҕа сылдьыспыт. Ол эрээри эмиэ, тыл-тылларыгар киирсибэккэ, төннөн кэлэн манна хаалбакка, Чурапчыга ааспыт. Оннук булкуурдаах кэм этэ.

Ол иһин бу күн мин төһөлөөх саха талааннаах, үөрэхтээх уолаттара ити декларация курдук докумуону ыларбытыгар олохторун толук уурбуттарын саныыбын.

– Онтон, дьэ, 90-с сыллар кэлэллэр…

– Ксенофонтовтаах туруорсууларын 90-с сылларга оччотооҕу Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Михаил Ефимович Николаев салҕыыр. Биһиги Арассыыйа састаабыгар баарбыт уонна куруутун кини хонноҕун анныгар олорон сувереннай өрөспүүбүлүкэ курдук сайдыахпытын баҕарабыт диэн хорсун этиилэри оҥорор. Ону дойдубут баайыттан регион сайдыытыгар тугу даҕаны биэрбэттэр, нацдохуоппут 4 бырыһыанын эрэ бас билэрбит биһиэхэ самнарыылаах диэн чахчыларынан чиҥэтэр. Ити курдук Михаи Николаев историяҕа саҥа лидербит быһыытынан киирэр. Бу Декларацияны бэлэмнээһиҥҥэ кини хайдахтаах курдук элбэх үлэни ыыппытын, бэйэм Үөрэҕириигэ, наукаҕа, култуураҕа, тылга кэмитиэти баһылаан, декларация хас биирдии бырайыагын, ол хаһыакка тахсыбытын үлэ, үөрэх тэрилтэлэригэр дьүүллэһиилэри, миитиннэри, бүтэһиктээх вариант хайдахтаах курдук сыранан ылыллыбытын, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр бары даҕаны оҕолуу үөрбүппүтүн күн бэҕэһээ курдук өйдүүбүн. Онон бу күн мин олохпор сүдү бырааһынньык.

– Ити саҕалааһын эрэ буоллаҕа…

– Биллэн турар. Михаил Николаев талааннаах салайыытынан, тэрийиитинэн ол күһүҥҥүттэн өрөспүүбүлүкэ экономическай тутулуга суох буолуутун хааччыйар үлэ саҕаламмыта. Сирбит, кыыл-сүөл, тыабыт, салгыммыт, уубут-хаарбыт барыта СӨ бас билиитэ буоларын туһунан ыстатыйа баар буолбута. Ол иннинэ ГК ЧП кэнниттэн балаҕан ыйын 15 күнүгэр РФ Гохраныгар ыытыллыахтаах телеграмма бырайыагын бигэргэппиппит: “Отгрузку алмазов и драгметаллов приостанавливаем”, — диэн. Санаан көр, биир судаарыстыба иһигэр олорон! Дьэ ол кэннэ ахсынньы 11 күнүгэр “О полномочиях в распоряжении природными ресурсами” диэн Ельцин ыйааҕа тахсар. Сарсыныгар, 12 чыыһылаҕа, аны сир баайын туһунан сөбүлэһии баттанан, сирбит баайа барыта бэйэбит бас билиибитигэр киирэн, хааһынаҕа харчы кутуллан барбыта. Михаил Николаев уонна Борис Ельцин кэпсэтиилэринэн, АЛРОСА тэриллибитэ. Бүгүн сорохтор Михаил Николаевы АЛРОСАны тэрийиигэ сыһыана суох диэн сыыһа саныыллар. Ол кэнниттэн Татарстан, Башкортостан салайааччылара Борис Ельциҥҥэ буолар мунньахтарга бастакы тылы куруук Михаил Николаевка биэрэллэрэ кини аптарытыатын туоһулуур. Ити курдук 1995 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр боломуочуйалары тыырсыы туһунан дуогабар баттанар. Ол кэннэ 15 сөбүлэһии баттанар – бүддьүөккэ, миграционнай политикаҕа, үөрэххэ, доруобуйа харыстабылыгар о.д.а. Эмиэ Михаил Николаев көҕүлээһининэн өрөспүүбүлүкэбит аата “Саха Өрөспүүбүлүкэтэ” диэн уларыйар. Гимн, былаах, гербэ баар буолаллар. Ити курдук ханнык эрэ 4-5 сыл иһигэр саҥа судаарыстыба үөскүүр. Онно улуу үтүөлээх киһибит – Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев.

– Билигин ол суверенитеттан туох хаалла?

– Ити сыыһа толкуй. Барыта куһаҕан буолбатах. Бэйэбит Конституциябытын даҕаны арыйан көрдөхпүтүнэ, билигин даҕаны ордук сирбит баайын туһаныыга элбэҕи оҥоруохпутун сөп. “Арассыыйа барытын ылла” дии-дии сиэппитигэр уктан баран хаамса сырыттахпытына, туох кэлиэй? Ону туруорсар каадырдар наадалар. Холобура, промышленнаска Матвей Евсеев курдук дьон наада. Сургут, Газпром, Мечел о.д.а. федеральнай хампаанньалары бэйэбит диэки хайыһыннарар үлэ ыытыллыахтаах. Миллер, Сечин төһө биһиэхэ кэлэ сылдьаллар? Наадалаах сирдэригэр сылдьан баран төннөллөр. Оннук буолуо суохтаах. Михаил Николаев саҕана Нижне-Ленскэй бүүс-бүтүннүү биһиэнэ этэ. АЛРОСАҕа баран хаалбыта сыыһа. АЛРОСАны эмиэ бэйэбитигэр тардар ырычаахтары таба туһаныахха. Онно Ил Түмэн саҥа састааба, саҥа бырабыыталыстыба, саҥа Ил Дархан саҥалыы үлэлиэхтэрин наада. Оччоҕуна эрэ олохпут тупсуоҕа.

– Матвей Васильевич, “Дьылҕам кэрэһиттэрэ” диэн бэртээхэй кинигэни таһаартарбыккын. Баай уопутуҥ, дириҥ билииҥ, киһилии сиэрдээх үлэҥ-хамнаһыҥ туһунан субу курдук өссө даҕаны өр сылларга хаһыатынан, кинигэнэн бар дьоҥҥор сэһэргии сырыт.

 ***

Галина НОВИКОВА,

«Киин куорат» хаһ.

Оставить комментарий