Манчаары олоҕун тиһэх сыллара (1 ч.)

Соргу дугуй сахам дьоно! Бу сотору Тааттаҕа Манчаары оонньуулара саҕаланаары тураллар. Манчаары олоҕун тиһэх сылларын үгүс дьон, эдэр өттө соччо билбэт буолуохтаахтар. Ол иһин “Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона” диэн айымньыбар Манчаары олоҕун көскө, Ньурба 1-гы Бордоҥугар, Малдьаҕарга хайдах олорбутун туһунан киллэрбиппин быһа тардан билиһиннэриэхпин баҕарабын. Бары үтүөнү кытары Уйулҕан.

МАНЧААРЫ БАҺЫЛАЙ

Сөөнтүк өбүгэлэрин ааттарынан, Тигиилээхэп Сэмэн диэн сүрэхтэнэн, Улгуктукаан алааһыгар биэс оҕолонон орто сэниэтик дьаһанан олорбута.

Холтоһун Дьөгүөссэ, Тигиилээх Дьөгүөссэ диэн уолаттара улаатан борбуйдарын көтөхпүттэрэ. Кыанар, атахтарыгар Тигиилээх сирэйдээхтэр кытыгырастарын утумнаабыт буолан Дайыла Күөгэлэп бастыҥ атыырдарын үөрүн кинилэргэ эттэһэн көрдөрөрө. Дайыла Күөгэлэп хос эһэтэ Хатыы Боотур инньэ Нүүйэттэн күрэппит биэтин хаанын тупсарыыны салҕыыр баҕа санаата батарбатаҕа.

Мухтуйаҕа Уркуутскай диэкиттэн, Ивановскай диэн ыараханы тардар төрөлкөй, боруода сылгылары аҕалбыттарын истибитэ. Биир сыл анаан-минээн баран, хас да биэни кытары биир атыыр соноҕоһу мэнэйдэһэргэ, илии охсуһан кэлбитэ. Онон бэйэтиттэн уон икки талыы биэни ыраах Мухтуйаҕа ыытар буолбута. Ол оннугар Мухтуйа кинээһиттэн үс биэни уонна биир атыыры атастаһан аҕалалларыгар, Холтоһун уонна Тигиилээх Дьөгүөссэлэргэ сорудахтаан, хаар чарааһаан эрдэҕинэ икки атынан үөрүн үүрдэрэн ыыппыта.

Хатыы Боотур уонна Күтэмэй сылдьыбыт Нүүйэтээҕи ыырдарын тутуһан, ини-биилэр ыраах айаҥҥа туруммуттара. Кэлин олох кэм оннун-туойун булан, кыргыс үйэтэ умнулла быһыытыйбыт буолан, улахан моһуогуруута суох Мухтуйаҕа тиийэн тойонноро ыыппыт дэбиэриннэһинэн атастаһар биэлэрин туттаран, аннараа кинээстэн үс биэни уонна биир атыыры ылбыттара.

Дьэ доҕор, модьу-таҕа хонтооруҥнаспыт сүүнэ сылгылар тутарга-хабарга көнтөрүктэр этилэр, ол иһин буоллаҕа аһара мөхсүгэннээбэккэ син бас быаларыттан сэрэнэн биэлэрин уонна атыырдарын иккилиини сэтиилэнэн дойдулуур суолларын туппуттара.

Бастаан сэтиигэ айанныы үөрүйэҕэ суох буоланнар соһуллан сордуох курдук буолбуттара. Онтон кэлин син үөрэнэн, сыыдам соҕустук айанныыр буолбуттара. Тигиилээхтэр да миинэн кэлбит аттара халыҥ куҥнаах, үрдүк арҕастаах буолан ыарырҕаппатахтара. Хата атыыры кытары хадьырыйсан ылбыттара инньэ гынан анараа соноҕос бу сырыыны сылдьыбыт Мэҥэдьэк Дьөһөгөйүн оҕолоруттан сүр баттатан, түргэнник уоскуйбута. Онон сулбу-халбы айаннатан лаһарҕайдаспыттара.

Анараа сылгылар тотторо бэрт буолан маҥнайгы күннэргэ аҕыйахтыы көһү түспүттэрэ. Кэлин дьэ туйахтарын тыаһа аһара лаҕырҕаспат буолбуттара.

Ити курдук аатырар Мэҥэдьэк сылгытын боруодата үөскүүрүгэр, хааннарын тупсарыыга Дайыла Күөгэлэп, улахан кэскиллээх олук уурууну салҕаабыта…

Дайыла Күөгэлэп нэһилиэгэр кинээстээн олорон, элбэх алаастары, күөллэри хордороро, инньэ гынан оттуур ходуһалары таһаартарара. Аны ыһыахтары, күүлэйдэри бэркэ көхтөөхтүк ыытарын сөбүлүүрэ. Дьэ онно араас күүстээхтэр, быһыйдар, сүүрүк сылгылар аат ааттаан, үс Бордоҥ, Дьаархан, ардыгар Сунтаар аттара илин-кэлин түсүһүүлэрин тэрийэрэ. Онон Мэҥэдьэк тэбэр сүрэҕин киининэн Бэттиэмэ алаас буолбута.

Дьэ биир үтүө күн Мэҥэдьэк түбэтин, олох уу нуурал торҕо тойугун ороһутан, дьикти сонун, балаҕаннар ааннарын тэлэйитэ тардыалаан, алаастан-алааска охсуллан тарҕаммыта. «Аар саарга аатырбыт Манчаары ороспуонньугу», 1-кы Бордоҥҥо, көскө ыыппыттарын туһунан сурах, Мэҥэдьэк аллаах соноҕоһугар мэҥэстэн, алаастары тилийэ көппүтэ. Бу сурах ордук баай өттүн долгуппута. Уорааннаах сурахтаах, улуу уркуускай үөрбэлэрдээх хаатырҕаларыттан, түүнүктээх түрмэлэриттэн иҥнибэт, өргөс өһөх батыйалаах, улуу дьаалы иһэрин туһунан, сибигинэһэн кэпсэтэллэрэ.

Ол эрээри Манчаары кыамматы-кыраны көмүскүүр, күн санаалаах айыы бухатыыра үһү диэн сурахтар ордук кыра-хара өттүн сэмсээн, элэҥ-сэлэҥ охсуллан ааһаллара. Дайыла Күөгэлэп атын да баайдар уйаларыгар уу киирбитэ. Онон батталлаах, бардам баайдар хамначчыттарыгар сыһыаннара тута сымнаан барбыта.

***
Холтоһун Дьөгүөссэ инитинээн төрөлкөй биэлэри сэтиилэнэн аара түбэһиэх хоно-хоно айаннарын сулбу соҕустук салҕаан Харбалаах дьаамыгар тохтоон хоммуттара. Онно дьаамсык оҕонньор маннык дьикти сонуннаах тоһуйбута. Бөөлүүн үс саалаах-сэптээх хаһаахтар Туймаада эргин аатырбыт ороспуойу, Манчаарыны Ньурба 1-кы Бордоҥор илдьэн иһэллэр, -диэн кэпсээннээх буолан соһуппута.

Тигиилээх Дьөгүөссэ убайын диэки ыйытардыы көрөн баран:
-Хайа убаай, биһиги түбэбит диэки илдьэн иһэллэр эбит дии? Оо, кыл мүччү куоттарбыппыт, ол аатырбыт Манчаарыны көрбүт киһии, – диэн хараҕа уоттанан ылбыта.

Онуоха дьаамсык оҕонньор:
-Аара Намҥа, Балаҕаннаах нэһилиэгэр тохтоон ааһаллар үһү. Балаҕаннаах кинээһэ Бүлүүгэ ыспыраабынньыкка киирэ сылдьан, Манчаарыны ол ыһыаҕар сырытыннараары манньаҕа кэпсэппит үһү. Онон оччо көрүөххүтүн баҕарар буоллаххытына, онно сылдьан аараан ааһыаххытын сөп. Көрүҥҥүтүттэн да көрдөххө хол-буут хойдубут, силгэ-иҥиир силбэспит эрэттэрэ быһыылааххыт. Урааҥхай сахалартан тоҕо эрэ ураты туттуулааххыт-хаптыылааххыт. Тоҥустар диэхпин эмиэ санаам буолбат. Мантан балайда тэйиччи, Үгүлээт түбэтин диэки олохтоох, кытархай тигиилээх сирэйдэргэ ханыылыы көрөбүн ээт, – диэбитэ.

Онтон тугу эрэ ырааҕы анааран ылардыы тохтуу түһэн баран:
-Онон ол ыһыахха хары хапсан, соргу дугуйсан көрүөх көрүҥнээххит, – диэн санаатын аһаҕастык эппитэ.

Онуоха Холтоһун Дьөгүөссэ:
-Эс ол биһиэхэ туох күүһэ кэлэн хааланнаҕай? Көннөрү отчут-масчыт, сылгыһыт дьоммут, -диэбитэ.

Онуоха оҕонньор иннин биэрбэттии мүчүк гынан баран:
-Бу иниҥ дуу? Сирэйэ-хараҕа бэрт сытыы көрүҥнээх эбит диибин дии, ол Үгүлээт хоһууттара дьэ кытыгырас барахсаттар этэ. Дэлэҕэ дьирикинэйдэр диэхтэрэ дуо, – диэн этиитин ытаһалаан, чиҥэтэн биэрбитэ.

Холтоһун Дьөгүөссэ көхсүн этитэн баран, инитин диэки эргиллэн сыныйан одууласпыта, онтон:
-Ол биһигини кытыннараллар үһү дуо?  -диэн саарбахтаабыт санаатын оргууй сөҥөдүйбүтэ. Онуоха оҕонньор эгди буола түспүтэ. Хата сарсын сэтиилэнэн иһэр аттаргытыгар олорсон барсыахпын, күтүрдэр улахаттара бэрт эбит.
-Быа түһэ илик сылгылара, сүгүннүөхтэрэ суоҕа. Аны дэҥ-оһол тахсыа, тойоммут Дайыла Күөгэлэп биллэҕинэ иэммитин хастыыр буоллаҕа дии. Кини соругун толорон илдьэ иһэбит,- диэбитэ Тигиилээх Дьөгүөссэ.

-Ээ ол Дайыланы билэн бөҕө, ыллыктаах тыллаах-өстөөх дьоһун киһи. Наһаа иэҥҥитин хастаппат эрэттэр буолуоххут ээ, – дии-дии табаҕа бүппүт хамсатын соппойбута буолбута. Хата бэрт сылгылары мэнэйдэспит, ити биэлэри тугу гынаары оччолоох сиртэн булунара эбитэ буолла, байтаһырдан баран сиэри гынара дуу?

-Дьэ ону билбит суох, хаан атастаһыннарыы, өбүгэ саҕаттан баар идэ, ону сөргүтэр быһыылаах.

-Ээ сөп-сөп, былыр Нүүйэ диэкиттэн хайа эрэ Ньурба хоһууннара биэ күрэппиттэрин туһунан тоҥ уустар сүрдээн-кэптээн кэпсээбит үһүйээннэрин, истэн аһарбыт эбиппин, оҕо сылдьан.

Холтоһун Дьөгүөссэ сөбүлээбэтэхтии көхсүн этитэн баран:
-Ээ, ол былыргы үһүйээн төһөтө кырдьыга биллибэт ини,- диэн сөҥүдүйэн кэбиспитэ. Дьаамсык оҕонньор санаатын ыһыктыбаттыы:
-Сарсын сарсыарда эрдэттэн турунан сыыдамнык айаннаатаххытына баҕар ол ыһыаҕы баттаһыаххытын сөп курдук саныыбын, -диэбитэ. – Аара биир эмэ киһини көрсөн ыйдарыаххыт буоллаҕа, Балаҕаннаах ханнаный диэтэххитинэ ыйан биэриэхтэрэ. Суолгут уҥа өттүгэр Бүлүү өрүс диэки баар буолуо, – диэн өскүөрүтүн хайысхатын ыйбыта буолан далбаатаммыта.

Ити курдук аттарын өттөтөлөөн баран аһаан-сиэн хаптайбыттара.

Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыны көрүөн баҕарара олус буолан, бэл түүн түүлүгэр кытары түһээтэҕэ үһү. Урут оҕо сылдьан истэр этэ, үрүмэччи үрүҥ аттаах Манчаары Баһылай баайдары таһыйа ойутарын туһунан. Дьэ, ол оҕо сылдьан истибит хорсун боотурун бүгүн баттаһан көрүөх санаата киирэн, туус маҥан атын үүнүн силэйитэ тардыалаан, атын дьарыйан, убайын иннигэр түспүтэ. Хата иннилэригэр элбэх ат туйаҕын уонна тэлиэгэ суола барбытын көрөн, бу кинилэр суоллара буоларын сэрэйбитэ. Онон туоруур сирдэрин тутустахпытына, чопчу тиийиэхпитин сөп эбит диэн сабаҕалаан эгди буолбута.

Манчаары Баһылай олох одурууннаах мөкүөрүгэр өрө турбут эдэр чэгиэн бэйэтэ, түүнүктээх түрмэлэргэ, хабараан хаатыргаларга эт бэйэтэ сэймэктэнэн, иҥиир бэйэтэ сиһиктэнэн, сорсуйа кырдьан эрэрэ. Төһөлөөх өргөстөөх хаатырга үрдүнэн ойон, төрөөбүт төрүт дойдутугар көҥүлгэ күрээбитэ буолуой? Ол тухары баай батталын боҕутар, кыамматы кыраны көмүскүүр туһугар охсуһара.

Хаттаан тутуллан хаатыргаҕа да түбэстэҕинэ модун санаата булгуруйбата. Ол курдук Уркуутскай туус собуотуттан, Нерченскэй рудник хаатыргаларыттан күрэтэлээбитэ. Кэлин ханнык да хаатыргаттан иҥниэ суох диэннэр, Дьокуускай түрмэтигэр: «Приковать к стене на цепь на 10 лет», – диэн уон сылга истиэнэҕэ сыабынан хандалылаан олордорго уураахтаабыттара.

Ол эрэйдээх-буруйдаах ыар түүнүктээх түрмэҕэ уон төгүрүк сыл, эрэй, сор-муҥ бөҕөнү көрөөхтөөбүтэ. Үрдүк айыылартан бэл түргэнник өлөрүгэр да көрдөһөрө. Ол да буоллар, дьылҕата ыйбыт тыйыс дьайыҥар, күүстээх санаата тостубатаҕа. Арай босхолонор кэмэ кэлбитин да үрдүнэн, икки сылы сыабыттан араарбакка сытыарбыттара.

Биир сааскы күн, хаайыы нэссирээтэлэ борогуулкаҕа таһааран салгын сиэтээри, аан күлүүһүн халыгыраппыта. Манчаарыны өр сылларга араас харабыл, бу курдук күн көтө-көтө борогуулкаҕа таһаараллара. Олор үксүлэрэ Манчаарыга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара. Сааһырбыт ыарахан дьылҕалаах гынан баран, булгуруйбат модун санаатын сөҕөллөрө. Онон кэргэннэһэн сонуннары, туох олох-дьаһах көҥүлгэ буола турарын сэһэргээн сэргэхситэллэрэ. Ол курдук нэссиррээтэл Манчаарыга биир дьикти сонуну кэпсээбитэ.

-Дьэ иһит эрэ кырдьаҕас, ыраах инньэ Москуба куораттан таҥара үрдүк сололооҕо, Иннокентий диэн аккыырай кэлбит үһү.

Манчаары бу сонуну улахаҥҥа уурбакка:
-Ол тоҕо, тугун сүтэрэн бу кый ыраах дойдуну буулаатаҕай? -диэн оргууй, аат эрэ харата хардарбыта. Онуоха нэссирээтэл Манчаары диэки хайыһан баран:
-Дьэ ол аккыырай таҥара итэҕэлин саха сиригэр тарҕатар соруктаах үһү, бадаҕа. Бу биһиги түрмэбитин эмиэ кэрийэн көрөр үһү диэн, өрө тардынарга дьаһал кэлбитэ. Ону истэн Манчаары хайдах эрэ сэргии түспүтэ. Тыый, хата кинини кытары көрсүбүт киһи дии санаабыта. Бу үлүгэрдээх эрэйи көрөн сытар кырдьа барбыт киһи, оннооҕор сыапка сытыарар уон төгүрүк сыллаах болдьоҕун икки сыл кэриҥэ ааспытын кэннэ да босхолооботторуттан олуһун хомойоро, кыһыйара.

Нэссирээтэлигэр этэн, борогуулкалыы тахса сылдьан түрмэ тойонун кытары кэпсэтэргэ санаммыта. Түрмэ тойоно Манчаары көрдөһүүтүн истибитэ, онтон кэтэмэҕэйдээн баран сөбүлэҥин биэрбитэ.

Хас да күн буолан баран түрмэ үрдүнэн сүпсүлгэн буолбута. Онтон кэмниэ-кэнэҕэс Манчаары сытар хаамыратын тимир аанын тыаһа халыгыраабыта. Ыһыырынньыктаах түрмэ тойоно уонна биир нэссирээтэл киирэн, Манчаарыны турарыгар соруйбуттара. Кинилэр кэннилэриттэн үп-үрүҥ бытыктаах, кубаҕай сирэйдээх үрдүк уҥуохтаах кырдьаҕас аҕабыыт киирэн кэлбитэ. Уонна аннараа дьоннорун тахсалларыгар соруйбута.

Манчаары сыаба кылыргаан, истиэнэҕэ хандалыланан турарын көрөн, соһуйбуттуу туттубута. Кини бу хаамыра иччитэ манна өр сыппытын истибит буолан, ол тухары маннык тостубакка кини иннигэр төһө да ыран, муомуран турдар хараҕа билигин да уоттааҕын көрөн, бэккиһии санаабыта.

Онуоха Манчаары сүһүргэстии түспүтэ уонна аатын суолун билиһиннэрбитин кэннэ, Аккыырай киллэрбит олох мастарыгар олорунан кэбиспитэ. Манчаары нааратыгар сыаба кылыргаан оргууй олорбута. Өр сылларга араас бэйэлээх хаатыргаларга, нууччалары кытары алтыспыт буолан нууччалыы иҥнигэһэ суохтук саҥарара. Иннокентий аккыырай болҕомтолоохтук истэрдии оҥостубутун көрөн Манчаары олоҕун, туохтан манныкка тиийбитин кылгастык кэпсээбитэ.

Уонна, Үрдүк таҥараҕа биир да киһи тыынын быспыт аньыым-харам суох, мантан инньэ көнө суолу тутан, орто дойду олоҕун киһилии олоруохпун баҕарабын, онно андаҕайабын, – диэн көрдөспүтэ. Аккыырай Иннокентий бу Манчаарыны көрөн, кини тугу да албыннаабатын курдаттыы билэн олороро. Бу сааһырбыт киһи олус да улахан эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүтүн, өссө да бу эрэйдии сытыаралларын көрөн олус уйадыйбыта. Онтон олоҕуттан туран кэлэн Манчаарыны санныттан өйөөн оргууй туруорбута уонна оргууй:

-Я помогу Василий Манчаары, выбратся из этого ада, ты только свою клятву держи, крепко. Я почему-то верю в тебя, Сын мой, -диэн баран кэриэс охсуммута. Упаси Господь милостыню этому безметежному бунтарю. Аминь, -диэбитэ.

Манчаары көмүскэтин уутун кыана туттан, махтанан сүгүрүс гынан сыаптара кылыргаспыттара:
-Благодарствую батюшка Иннокентий, что выслушали мою просьбу, -диэбитэ.
-Да будет все как бог велит, -диэн баран Иннокентий аккыырай эргиллэн, тахсар ааҥҥа барбыта.

Дьэ бэрт сотору Манчаарыны сыабыттан босхолоон, үөһэ сырдык хаамыраҕа көһөрбүттэрэ. Түүнүк, ньиксик сыттаах хаамыраттан тахсан Манчаары барахсан хараҕа сырдыы быһыытыйбыта. Уонтан тахса сыл дьэбиннээх тимир хандалы бааһырдан хараарда чэрдиппит харыларын чэрин сүлэн, маастаан-эмтээн томтоон барбыттара. Аһылыга да биллэ тупсубута. Онон Манчаары санаата кынаттанан бэттэх кэлэн, Иннокентий аккыырайга улаханнык махтана санаабыта.

Сотору суута буолан Бүлүү уокуругар, Ньурба 1-кы Бордоҥ Малдьаҕарыгар, үйэтин моҥуор диэри «көс олоххо» уураахтаабыттара. Судьуйа уурааҕы ааҕан иһитиннэрэн баран:

-Сууттанааччы Василий Слободчиков, туох тиһэх көрдөһүүлээххиний, -диэн ыйыппыта.

Онуоха Манчаары оргууй туран кэлбитэ уонна:

-Төрөөбүт төрүт дойдубуттан үйэ саас эргиллибэттии арахсарбынан, Мэҥэҕэ дойдубар Арыылаахха дойдубун кытары бырастыылаһарбын көҥүллүүргүтүгэр үс күнү көрдөһөбүн, – диэбитэ. Онуоха аккыырай Иннокентий сабыдыала буоллаҕа буолуо, судьуйа икки полиция нэссирээтэллээх, дойдутун кытары бырастыылаһарыгар көҥүл биэрбитэ.

Манчаары Баһылай дойдутугар Арыылааҕар тахсан, ийэтин уҥуоҕар, оҕо, эдэр сааһын тапталлааҕар Алааппыйа уҥуохарыгар сылдьан, төрөөбүт балаҕанын көмүлүөгүн оттон, оонньообут бэһигэр ыттан дойдутун кытары бырастыыласпыта. Чугастааҕы олохтоох дьоно-сэргэтэ истиһэн кэлэн, бырастыылаһар тойуктарын, кэп туонууларын уйадыйа истэн, уос номоҕо оҥостон үйэлэргэ илдьэ хаалбыттара.

Манчаары алааһыттан Арыылаахтан чугас Хатырык Сыһыы алааска олохтоох, оҕо эрдэҕиттэн үөлээннээх доҕоро Кэнчээри Сүөдэр, хара кэлиэҕиттэн бииргэ сылдьан санаата арыый бөҕөхсүйбүтэ. Манчаары хаатыргаттан ыран быстан кэллэҕинэ өрүү доҕоругар Кэнчээри Сүөдэргэ бастаан кэлэрэ. Дьэ ол бэйэлэрэ оҕо, уолан саастарын ахтыһан, ирэ-хоро сэһэргэһэн арахсыбыттара. Кэнчээри Сүөдэр доҕоругар Манчаарыга кэтэр сэнэх таҥаһыттан, этэрбэһигэр тиийэ таҥыннарбыта. Уонна уот саҕар чокуурун бэлэхтээбитэ.

Манчаары Баһылай дойдутун кытары бырастыылаһан, санаата арыый кэҥээн, бу тэлиэгэҕэ тиэллэн, үс саалаах нэссирээтэл хомбуойдаан, аара куотар түбэлтэтигэр ытыллар сорудахтаах, айаннарын туппуттара. Дьаамнар сэмиэбийэлэрин икки ардылара түөртүү, биэстии көс этэ. Олорго тохтоон аттарын уларытан хоно-хоно, Бүтэй Бүлүү уокуругар айаннаан, Бүлүү куоратын полицейскай управлениятыгар кэлбиттэрэ.

Маннааҕы полиция тойоно Манчаарыны манабылга сылдьыахтааҕын, куһаҕан дьаллыктарынан дьарыктаннаҕына, үҥсүү киирдэҕинэ хат хаайыыга угулларын туһунан иһитиннэрбитэ. Сылга биирдэ киирэн бэлиэтэниэхтээҕин туһунан билиһиннэрбитэ. Бэлиэтэммэт түгэнигэр эмиэ хаайылларын сэрэппитэ.

Мантан антах хомбуойдаан кэлбит нэссирээтэллэри маннааҕы Бүлүү уокуругун хаһаах нэссирээтэллэрэ солбуйбуттара. Бүлүүттэн араҕан иккис хонуктарыгар Чыбыыда үрэҕин оломунан кэстэрэн туораан, дьаам сэмиэбийэтигэр кэлэн тохтообуттара.

Манна дьаамсыктан ураты биир мааны киһи көрсүбүтэ. Кини нэссирээтэллэри кытары тугу эрэ быһаарсан баран, Манчаарыга чуо кэлэн кэпсэтэн барбыта:

-Мин Балаҕаннаах нэһилиэгин бирикээсчигэ буолабын, бу айаннаан иһэр сураххытын истибиппит. Аара Балаҕаннаах диэн нэһилиэк кинээһэ, тойонум өйүүн ыһыах ыһыахтаах, онно сырытыннаран ыалдьыттатыан баҕарар. Көҥүлүн ылбыт, онон дьэ үчүгэйдик сынньанныннар диэтэ. Сарсын аартыккытыгар көрсүөхпүт диэн баран, астаах дьоҕус хааһаҕы киллэрэн остуолга ууран кэбиспитэ. Уонна этиэхтээхпин эттим диэбиттии сулбу хомунан, атын миинэн сиэллэрэн дибдигирэтэ турбута.

Дьэ хата нэссирээтэллэр үөрэн кэһии үрдүгэр түһэн, уос-тиис хабан бары дуоһуйа аһаан-сиэн хаптайбыттара. Сарсыҥҥы күнүгэр эрдэ туран айаннарыгар туруммуттара. Аара Ороһу, Кулуһуннаах алаастарын ааһыталаабыттарын кэннэ утары аттаах киһи көрсөн, Баһылай Дуоктарап, Ноҥноойуктар диэн баай ыалга сирдээн илдьибитэ. Манна нэһилиэк бастаахтарын кытары «күөх сах» мунньаҕа буолан бүтүүтүгэр кэлбиттэрэ. Дьиэлээх тойон, саһаан үрдүктээх, сааһыра баран бэкирийбит Ноҥноойук Баһылай, уонна мунньахха кэлбит дьон ыраахтан айаннаан кэлбит дьону суугунаһа көрсүбүттэрэ. Дьиэлээх тойон сыһык алдьатан, Манчаарыны үчүгэйдик күндүлээбиттэрэ-маанылаабыттара. Ити киэһэ өргө диэри сэһэргэһэн, аһаан-сиэн баран ыалдьыттар тарҕаспыттара. Сарсын Балаҕаннаах кырдалыгар нэһилиэк ыһыаҕа буоларыгар түбэһэ кэлбитин эппиттэрэ.

БАЛАҔАННААХ, ХАБЫТТА БӨҔӨТҮН ООННЬУУЛАРА

Сарсыныгар били бирикээсчик атынан сиэллэрэн битигирэтэн кэлбитэ, онон сотору хомунан үлэхтээх, ыһыах буолар алааһыгар айаннаабыттара. Ыһыахтыыр түһүлгэҕэ чугаһаабыттарын кэннэ, бирикээсчик нэссирээтэллэргэ сааларын-сэптэрин хомуйа тутталларыгар көрдөспүтэ.

Бэрт сотору Балаҕаннаах нэһилиэгин ыһыахтыыр, Хотун Бүлүүнү өҥөйө сытар, араас өҥнөөх чэчигинэн симэммит, көрүөхтэн кэрэ алааһыгар Манчаарылааҕы сирдээн, арыаллаан аҕалбыта. Ыһыах ыалдьыттара түһүлгэлэринэн, ийэ, аҕа уустарынан күөх окко, сэлэлии, төбүрүөннүү олорбут этилэр. Дьэ дьон-сэргэ аатырбыт ороспуонньугу, Манчаарыны көрөөрү суугунаһыы, өҥдөҥнөһүү бөҕөтө буолбуттара. Сорохтор көрөн баран мыына санаабыттара гынан баран син биир, Манчаары туттарын-хаптарын, үүн тиэрбэһин курдук эрилийбит уоттаах харахтарын көрөн, сүрдэрин баттатан ньим баран көрсүбүттэрэ.

Олохтоох кинээс, тумус туттар ытык кырдьаҕастар түһүлгэлэригэр, анал эһэ тириитэ олбоххо Манчаарыны олордубуттара. Чаҕардар элэ-сэлэ түһэн түһүлгэҕэ сыалаах ойоҕос этин мааны түһүлгэҕэ, үтэһэлээх эттэри, кырылыы кыынньар кымыһы ыһыах ыалдьыттарыгар тарҕаппыттара. Дьон-сэргэ түһүлгэҕэ олорон ас арааһын, аан чалбараҥ быйаҥыттан өрөсүһэ дуоһуйа аһаабытынан барбыттара.

Ол да буоллар дьон аһыылларын быыһыгар бары, Манчаарыттан харахтара арахпатаҕа. Дьэ ити курдук түһүлгэлээн олорон элбэҕи сэһэргэһии, сэһэн тэптэн тимэҕэ сөллөн, дьон-сэргэ дуоһуйа аһаабыттара-сиэбиттэрэ. Арай ол олордохторуна алаас арҕаалыы саҕатынан ааһар айан суолунан, иккилии толуу аты сэтиилэммит айан дьоно бурҕаһытан иһэллэрэ көстүбүттэрэ. Бары ах баран аны ол диэки одууласпыттара. Бастаан иһээччитэ туус маҥан дьөһөгөй оҕотун сиэллэрэн, атын үрүҥ сиэлэ өрө үрэллэҥниирэ. Манчаары ону көрөн хараҕа уоттана түспүтэ. Эдэр эрдэҕинэ кини эмиэ доҕотторун кытары аарыктаах айаннарга, одурууннаах суолларга көтүтэрин санаан, сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбэн кэлбитэ.

Кырдьыга даҕаны икки дуулаҕа көрүҥнээх эр бэртэрэ, ыҥыырдарын үрдүгэр илэ бааччы олоҥхо бухатыырдарын курдук туоллан олорон, айан аартыгынан кимиэллээхтик дьигиһитэн чугаһаан иһэллэрэ сөҕүмэр көстүү этэ. Кинээс уолаттарыгар кимнээх, туох айан дьоно ааһан иһэллэрин билэллэригэр дьарыйбыта. Уолаттар аттарын үрдүгэр түһэн утары баран, тохтотон кэпсэппиттэрэ. Онтон айан дьонун түһүлгэ диэки салайан илдьэ кэлбиттэрэ.

Дьөгүөссэлэр аттарыттэн бэрт чэпчэкитик ойон түһүтэлээт, аттарын түһүлгэттэн арыый дьалты баайталаабыттара. Онтон кэтэһэн турар сирдьит уолаттары батыһан, сүрүн түһүлгэҕэ тиийбиттэрэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыны көрөөт тута сэрэйбитэ. Бу үүн тиэрбэһин курдук эриличчи, көрбүт уоттаах харахтардаах аҕамсыйбыт киһини көрөн хайдах эрэ тохтоон, дөйүөрэн хаалбыт курдук буолан ылбыта.

Кинээс сатархай куолаһынан айан дьонуттан:

-Дьэ бу, хайа диэкиттэн суол тутан айан аартыгын арыйар буолаҕытый, хайа дойду харалараҕытый? -диэн ыйыппытыгар дьэ өйдөммүтэ.

Убайа Холтоһун Дьөгүөссэ холкутук сөҥ куолаһынан:

-Ньурба улууһун 1-кы Бордоҥ буолаһын Мэҥэдьэгиттэн тардыылаах дьоммут. Тойоммут Дайыла Күөгэлэп сорудаҕын толорон, бу мэнэйдэспит биэлэрин кытары биир атыыры, Мухтуйаттан илдьэ иһэбит, – диэн хоруйдаабыта.

Онуоха кинээс сирэйэ сырдыы түспүтэ, уонна:
-Ээ, ол Дайыла Күөгэлэби билии бөҕө буоллаҕым дии. Дьоһуннаах кырдьаҕас, ыраах сиртэн мэнэйдэһэр эбит дии. Бука туох эрэ дьоһуннааҕы, кэскиллээҕи тороомурдаатаҕа. Чэй, туруоххут дуо, айан дьоно аараан, ыһыах түһүлгэтигэр ыалдьыттаан ааһыҥ. Ылыҥ эрэ нохойдоор, тэрийиҥ, – диэн чаҕардарыгар соруйбута. Чаҕардар хап-сабар айан дьонун аттарын баайбыт сирдэрин диэки батыһыннаран, түһүлгэ кытыытыгар илдьэн олордон үтэһэлээх эттэри, кымыстаах чорооннору туттартаан кэбиспиттэрэ.

Дьэ ити курдук төбүрүөннээн, түһүлгэлээн олорон аһааһын түмүктэнэн барбыта. Манчаары кинээскэ ыалдьыттатан, маанылаах олбоххо олордубутугар махтаммыта. Уонна маннык диэн саҥалаах буолбута:

-Дьэ бэрт сэбэрэлээх-дьүөрсүннээх ыччат дьоннордооххут быһыылаах. Мин хаһан эрэ эдэр-сэнэх эрдэхпинэ, көхтөөх-дэмнээх киһи бу сорсуйан иһэбин. Дьон оонньуутун, көрүн көрбөтөҕүм ыраатта. Хайа биир эмэ оонньуугутун көрдөрүөх киһилээххит буолаарай? -диэн көрдөспүтэ.

Дьоннор ону истэн бары суугунаһа түспүттэрэ. Кинээс чочумча тохтоон дьонун-сэргэтин диэки одууласпахтаабыта, онтон өй ылбыттыы Манчаары диэки хайыһан баран:

-Өбүгэлэрбититтэн биир бастакылара Тиэргэн Чоргул Боотур, Мэҥэ ууһуттан манна кэлэн түөрэҕин кээһэн турар. Онон ырааҕынан эргиттэххэ биһи да хааммытыгар Мэҥэ бэртэрин хаана тыгыахтаан эрдэҕэ. Дьэ эн хараххын толорор дэбигис киһибит баара дуу, бээ биир эмэ, ханнык эмэ ыччат көстөр ини, -диэн хардарбыта. Олохтоохтор суугунаһан, кими оонньотон көрдөрөр мучумааныгар түспүттэрэ.

Лөгүөнтэй Хардаһыабыскай уолун Хабыттаны хаайан сүпсүгүрбүттэрэ. Хабытта батына сатаабыта:
-Мин хаһан кини хараҕын толоруохпунуй, – диэмэхтэтэлээбитэ. Онтон аҕатын кытаанах хараҕын көрөн, сөбүлэһэргэ тиийбитэ. Ол курдук Хабытта уон икки күрүө баҕаналарыгар сэлэлии, аттары баайтарбыта. Бүтэһигэр, уон иккиһинэн бэйэтин атын баайбыта. Дьоннор чуумпуран бары кулгаах-харах иччитэ буолан, бэл тыыммакка бары ону эрэ көрөн чөрбөҥнөһөллөрө, чыпчылыйбахтыыллара, сирэйдэрин-харахтарын соттоллоро үксээбитэ.

Манчаары дьэ туох-ханнык оонньуу буоларын кэтэһэн, болҕойон одуулаан олорбута. Тигиилээх Дьөгүөссэ убайын кытары сүһүөхтэригэр турбут олохтоох дьоннор үрдүлэринэн икки төбө быган, эмиэ кыраҕытык көрөн турбуттара.

Дьэ кэмниэ-кэнэҕэс барыта бэлэм буолбутугар кинээс Манчаарыга хайыһан:
-Биир бэрдэ биллэ да илик буоллар саҥа туран эрэр ыччаттаахпыт. Эн хараххын толорботоҕун да иһин, дьоҕойон кырдьаҕас, эн тылгын быһа гыммакка оонньуу түһүө, -диэбитэ.

Балаҕаннаах алааһын үрдүгэр бэл биир чыычаах да чыып диэбэккэ, сир-дойду кытта иһийбитэ. Дьон-сэргэ эмиэ билигин туох буолуохтааҕын кэтэһэн, тыыммакка да көрөн турбуттара. Арай Хабытта уол эрэ сирэйигэр биир да тымыр тардан көрбөтөҕө. Сүүрэн табыгырайан тиийээт бэрт чэпчэкитик үөһэ ыстанан, бааллан турар аттар ыҥыырдарыттан ыҥыырдарыгар буурдаталаан, бүтэһик бэйэтин атын үрдүгэр тура түспүтэ. Сүр хапсаҕайдык үүнүн баҕанаттан эһэ тардаат, атын миинэн, икки атаҕар үҥкүүлэтэн ылаат, Балаҕаннаах алааһын эргийэ ойута турбута.

Дьоннор бары соргуо! Уруй-айхал! бөҕөтүн тоҕо тардан, биирдэ ньиргиһэ түспүттэрэ. Онтон соһуйбуттуу Хотун Бүлүү уу нуурал урсуна үмүрүс гыммыта, бэл балык уобан испит хопто куйбас гынан, булдун төлө ыһыктыбыта. Оттон Манчаары хараҕар эдэр сааһа, хаардаах Чоочо күрүөтүн баҕаналарын төбөлөрүнэн, көстүбэтин диэн хаарын аҥаардаан, кыырайа кылыйан иһэрэ көстөн ааспыта.

Хабытта алааһы эргийэ көтүтэн кэлбитигэр, тэһиин тутар уолаттар атын тохтоппуттара. Оттон Хабытта атыттан бэрт чэпчэкитик ойон түспүтэ. Аатырбыт ытык кырдьаҕас, Манчаары иннигэр дубук туттубатаҕыттан сүөм үрдээн, киин түһүлгэҕэ, Манчаары иннигэр бу дьирэс гына түспүтэ. Манчаары Хабыттаны эрчимнээх кытаанах илиилэринэн кууһан ылбыта, дэлби сыллаабыта, убураабыта. Дьоннор Манчаары саҥатын истээри бары ньим барбыттара. Онуоха Манчаары Хабытта аҕатын Лөгүөнтэй Хардаһыабыскай диэки хайыһан ылбыта, онтон Хабытта Хабырыыһы утары көрөн туран:

-Дьэ, аныгы сүһүөххэ үчүгэй ыччат эбиккин, көрдөһүүбүн быһа гыммакка оонньоон көрдөрбүккэр улаханнык махтанабын, -диэбитэ.

Балаҕаннаахтар ыччаттара Хабытта Хабырыыс дьоннорун, сирин-уотун аатын түһэн биэрбэтэҕиттэн, сүргэлэрэ үс төргүү мутугу үрдүнэн таһымнаабыта, түөстэрин үлүскэн үөрүүнэн толорбута.

Тигиилээх Дьөгүөссэ Хабыттаны хайгыы көрбүтэ, биир хайа эрэ түгэҥҥэ харахтара ыраахтан утарыта харсан ааспыттара. Тигиилээх Дьөгүөссэ иҥиир иҥиирдэрэ кыйыттан, кычыгаланан кэлбиттэрэ.
Убайын Холтоһун Дьөгүөсэлиин айан дьоно буолалларын быһыытынан салгыы суолларын тутаары, киин түһүлгэҕэ тиийэн ыалдьыттатан, маанылаабыттарыгар махтаммыттара:

-Иним биһигини туора уус дьоно диэбэккэ, тохтотон сахалыы сиэринэн түһүлгэҕэ олордон, айах тутан маанылаабыккыт-күндүлээбиккит иһин махталбытын биллэрэбит, -диэбитэ Холтоһун Дьөгүөссэ.

Манчаары маарыын көрбүт муус маҥан аттаах эдэр айанньыты, хараҕа туола көрбүтэ. Кинээскэ эргиллэн:
-Хайа, Бордоҥ боотурдара бараары гыннылар дуу? Бэрт сэтиилээх моойдоох, бөҕө бөтөҕөлөөх, халыҥ харылаах эр бэртэрэ ээ, бу быһыыта, – диэбитэ, Тигиилээх Дьөгүөссэни уоттаах харахтарынан өтөрү көрөн туран.

Кинээс соһуйбуттуу:

-Бай бу Бордоҥ боотурдара туохха тиэтэйдигит? Маннык түһүлгэ күн аайы тэриллибэт, сылга сай саҕана биирдэ тэриллэр. Онон оонньоон-көрүлээн, туоххутун-ханныккытын тургутан, хары хапсыһан, соргу дугуйсан бардаргыт бэрт буолуо этэ, – диэбитэ.

-Мухтуйа курдук дойдуга уол оҕо кырыылаахтара буолан, бу сорукка сырыттаххыт. Ити Хабытта Хабырыыһы кытары илин түсүһэн сүүрэн көрүөҥ буолаарай? – диэн Тигиилээх Дьөгүөссэттэн түһүлгэ ытык кырдьаҕастара көрдөспүттэрэ. Манчаары көскө тиийиэхтээх 1-кы Бордоҥун үтүө ыччаттарын оонньуутун көрүөх баҕа санаата баһыйан:

-Чэ холонон көр нойоон, атын уус ааттааҕын, туора улуус чулуутун кытары сэргэстэһэ сиэлэр, күрдьүөттэһэ көтүһэр кэм мээнэ тосхойуо суоҕа. Бу сай түһүлгэтигэр кэлин кэпсээҥҥэ, хойутун номоххо киирэрдии, оонньообучча оонньоон, көрүлээбиччэ көрүлээн көрдөрдөргүт, бэрт буолуо этэ, – диэн Манчаары эйэ дэмнээхтик ылыннарыылаахтык, Тигиилээх Дьөгүөссэҕэ туһаайан эппитэ.

Хабытта да хараҕа уоттанан Тигиилээх Дьөгүөссэ сөбүлэҥин биэрэрин кэтэһэн, уйуһуйбут былчыҥнара күүртэлээн ылаталаабыттара. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыга сүгүрүс гынан баран:

-Ытык киһи көрдөһүүтүн ытык тыалга ыспаппын, онон холоһон да көрүөххэ сөп, -диэбитэ.

Түһүлгэҕэ эмиэ суугунаһыы буола түспүтэ. Эр биир быһыйдары көрөн сылыктааччылар да үксээн барбыттара. Нам буолаһын быһыйа Хабытта уҥуоҕунан Тигиилээх Дьөгүөссэтээҕэр арыый намыһаҕа, ол да буоллар сахаҕа киһи ыччаттаахпын диир ыччата этэ. Уон икки аты үрдүлэринэн кылыйбыт эр бэрдэ, таһымныыр кыаҕын бар дьонугар соторутааҕыта эрэ көрдөрбүтэ. Уонна Ньурба 1-кы Бордоҥун буолаһыттан Тигиилээх Дьөгүөссэ, дуулаҕа көрүҥнээх эр уоланын, туох төһө иҥиирдээҕин, сэтэлээҕин таайа эрэ сатыыллара.

Икки эр бэртэрин үөһэ таҥастарын ньылбаланалларыгар соруйбуттара. Дьэ иккиэн да олоҥхо бухатыырын курдук уола хааннара, биэтэктэн төлө көтөөрү үгүрүөлүү турбуттара. Күрэстэһээчилэр алааһы эргийэ сүүрэн, түһүлгэҕэ кэлиэхтээхтэрэ. Дьэ иккиэннэрин сиэттиһиннэрэн баран, «чэй!» – диэн хаһыы сатараатын кытары икки аарыма мохсоҕоллор күндүл күөх, өндөл халлааҥҥа кыһыгырыыр кынаттарын тыаһыныы, атахтарын тыаһа куһугураан эрэргэ дылыта да, биирдэ «сус» гынан хаалбыттара. Иккиэн тэбис-тэҥҥэ сэргэстэһэ сүүрэн күлүгүлдьүспүттэрэ. Түһүлгэ дьоно хаһыы-ыһыы бөҕөнү түһэрэн, Хабытта түөс аҥарынан сырдыктаммыта. Ол курдук аттар атан барыаҕын, аны сотору Бордоҥ быһыйа ситэ баттаан, инники түспүтэ. Балаҕаннаахтар дьэ хаһыы-ыһыы бөҕөтүн түһэрэн күөх кырыһы дьуккурута тиҥилэхтэтэлээбиттэрэ.

Тигиилээх Дьөгүөссэ бу сүүрэн иһэн иһэн, уһуну киэҥи анаара испитэ. Кини Хабыттаны, Манчаарыга оонньоон көрдөрбүт соргулаах күнүн хараардыан баҕарбатаҕа. Бу ыһыах түһүлгэтин кынаттаах кылыыһытын кытары биэтэккэ тэҥҥэ тахсарга быһаарынан, кэнниттэн битигириир атах тыаһын күүтэн бытааран биэрбитэ. Инньэ гынан биэтэккэ тоҥолох тоҥолохторунан даҕайсан, тэҥҥэ тахсыбыттара. Хабытта ыйытардыы Тигиилээх Дьөгүөссэ сирэйин көрөн аһарбыта, уонна тута өйдөөбүтэ. Олохтоохтор уолбут урут таҕыста! – диэн уруй-айхал буолан үөрэн хаһыытаспыттара.

Арай ону Манчаары уонна Холтоһун Дьөгүөссэ эрэ сэрэйбиттэрэ. Манчаары кэлэн эр биир илиилэрин эрчимнээх, кытаҕас табаҕайынан хам тутаталаабыта:

-Дьэ убаастаабычча убаастаан оонньуу добунун көрдөрдүгүт. Билиҥҥи да сүһүөххэ бэрт иҥиирдээх эбиккит, – диэн улаханнык махтаммыта.

Дьэ ити курдук бэрт сотору Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаары Баһылай хараҕын толорор быһый буолара, 1-кы Бордоҥ буолаһыгар тарҕаммыта.

Сарсыныгар Тигиилээх Дьөгүөссэ биитин Холтоһун Дьөгүөссэни кытары, эрдэ аттарын тутан айаннарыгар туруммуттара. Оттон Манчаарылаах сөпкө туран, олохтоохтор тууйаска биэрбит арыыларын, ыһыах үтэһэлээх эттэриттэн ыһыктанан, айаннарын салҕаабыттара. Манчаары олоҕор умнуллубат сырдык өйдөбүл буолан, бу үйэтин үгүс сылларын хараҥа хаатырга, түүнүктээх түрмэ хандалыта туймуулаабыт хара дьуоҕара, арыый сайҕана быһыытыйбыта. Кини манна өйдөөбүтэ, туох иһин олох очурдарын, оһоллоох охсуһуулаах одурууннарын тэлбитин. Кыра кыаммат, хара дьамаат кини аатын, аҥардас ороспуонньук эрэ курдук ылымматтарын, кини сырыыларын бэркэ сэргээн уос номоҕо оҥостоллорун өйдөөбүтэ…

МАНЧААРЫ 1-гы БОРДОҤ МАЛДЬАҔАРЫГАР

Кэмниэ-кэнэҕэс, Киэҥ Ньурба 1-кы Бордоҥ буолаһын, Малдьаҕар сиригэр үктэммиттэрэ. Маннааҕы кинээс Маппыгый, Манчаарыны чиэски соҕус сиргэ, Хаалыҥ түбэтигэр олохтоох Бугдутар диэн кырдьаҕаска, дьадаҥы ыалга олохтообута. Оҕонньордоох эмээхсин соһуйан эрэ хаалбыттара. Арыаллаан аҕалбыт нэссирээтэллэр соруктарын толорбут дьон быһыытынан, Бүлүүгэ төннүбүттэрэ.

Манчаары дьэ олох сирин булбута. Оттон бу дьадаҥы ыал кыараҕас балаҕаннарыгар киниэхэ анаммыт наара орон, килэрийэ оспут көхсө адыгыраан, олдьу мутук хараҕынан атыҥыраабыттыы, дьөлө одуулуу сытара. Киэһэлик оҕонньордоох иитиэх, Мототто диэн кыыстара от мунньан кэлбитэ. Кини Манчаары утуйар таҥаһа суоҕун көрөн, аһынан бэйэтин сылгы тириитэ тэллэҕин Манчаарыга биэрбитэ. Онуоха бу кинини, Манчаары ороспуойу аһынан тэллэҕин биэрбит Мототтоҕо махтанан, дьэбир бэйэтэ уйарҕаан, хараҕа ууланан кэлбитэ. Ити курдук Манчаары бу 1-кы Бордоҥ буолаһыгар, «көс олоххо» ыйаахтаммыт күһэлэҥ олоҕо Ыарҕа Баһа диэн сиргэ саҕаламмыта.

***

(Салгыыта бэчээттэниэ).

Манчаары Баһылай уруһуй сигэтэ

***

Aartyk.Ru