ХОТОҤҤО үлэлии барыаҥ этэ дуу?

-Субу билигин эйиэхэ “сүөһү, сир биэрэбит, хотон тутабыт” дииллэрэ буоллар, эн, сүөһү көрө тыаҕа барыаҥ этэ дуо? – диэн фермердэр мунньахтарын кэнниттэн билэр киһим ыйытар.

-…Суо-ох. 

-Тоҕо?

-Тыаҕа улааппытым, онон хотон үлэтин билэбин. 

Итинник тыл бырахсыы кэнниттэн тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга санааҕын эт, суруйуохха диэн киһибэр эппиппэр улгумнук сөбүлэстэ.

-“Аан дойдуга туох барыта уларыйар, арай саха хотоно үтүмэн үйэ тухары кур бэйэтэ кубулуйбат”, – диэн суруйбут этиҥ. Кырдьык оннук. Аныгы хамнас аахсар үлэ дэлэйбитин кэннэ, буолаары буолан эдэрдэри, күүскүнэн хара үлэҕэ күһэйэр кыаҕыҥ суох.  Сүөһү көрөр үлэ чэпчиэн, усулуобуйата тупсуон, аныгы технология хотоҥҥо киириэн иннинэ, ол аата “культура производства” үрдүөн иннинэ – ыччаты сүөһүгэ сыһыарбаккын.

Уопсайынан, киһи илиитэ ынах эмийигэр чугаһыа суохтаах. Араас киһи баар, баҕар ким эрэ илиитин суунуо суоҕа, баастаах, экземалаах буолуо. Үүтү илиинэн ыаһын суох буолуохтаах. Киһи тиритэ-хорута ынах иигин-сааҕын мас күрдьэҕинэн күрдьүө суохтаах, оҕуһунан таһыа суохтаах. Барыта автоматизированнай, роботизированнай буолуохтаах. Үлэһит  маҥан халааттаах олорон камера нөҥүө кнопка баттыы эрэ олоруохтаах.

-Мэҥэ Хаҥаласка роботизированнай хотон тутабыт диэтилэр дии…

-…Сүөһү аһылыгын – кормовой базатын, рационун үчүгэйдик толкуйдаатахтарына, каадырдарын сөпкө аттардахтарына уонна специалистарын дьиэлиир-уоттуур буоллахтарына бэрт сонун. Хотон үлэтэ хайаан да чэпчиэн наада. Билигин ыанньыксыт тиийбэт. Роботизированнай хотоҥҥо элбэх киһи үлэлиирэ наадата суох, ас тарҕатарга, от киллэрэргэ оробуочай  баар буолла да бүтэр.

Роботизированнай хотоннор Россияҕа үлэлээбиттэрэ балайда буолла, биһиэхэ да сайдыы кэлиэхтээх. Билиҥҥи сүөһүлэр анаан селекциянан таһаарыллыбыт боруодалар, үүттээхтэр. Бастакы үс сылларыгар туох да үчүгэйдик ыанньыйаллар. Үс сыл буола-буола эдэр сүөһүнэн солбуйа турдахха, селекция үлэтин кыайдахха табыллар дьыала.

– “Еврохотоннар” диэн ааттаан хас да сыллааҕыта аныгы технологиянан хотон тута сылдьыбыттара. 

-Оччолорго, бэйэтин кэмигэр, кырдьык, аныгы технологиянан таҥыллыбыт хотоннор этэ. Сүөһүнү баайбакка эрэ иитии технологията (беспривязное содержание), “елочка” ыам саалата, о.д.а. аан дойду бастыҥ технологиятын киллэрии Саха сиригэр аан бастаан көстүү этэ. 200 ынахха үс эрэ ыанньыксыт ирдэнэрэ. Ынахтар бэйэлэрэ уочаратынан ыанньыкка киирэн аппараакка холбонон ыаналлара.  “Туймаада Лизинг”, ФАПК “Туймаада” уонна ТХМ бырайыактара этэ, омук улахан агропромышленнай хампаанньалара үлэлиир технологияларын, оборудованиеларын аҕалбыттара. Билигин да дьаһаллаах хаһаайыннаахтара үчүгэй баҕайытык үлэлии тураллар. Ханнык баҕарар үлэ дьонтон тутулуктаах буоллаҕа, сатабылтан, сыһыантан. Хаһаайыстыбаларга барыларыгар тэҥ усулуобуйа баара, биир бырайыак,  сүөһү аҕалыы, субсидия көрүү. Ол гынан баран сорохтор кыамматахтара.

-Билигин ханна “еврохотон” үлэлии турара буолла?

-Бүлүүгэ “Ампаардаах” диэн ХЭТ баар. Сылга биир ынахтан 4 тыһыынчаны ыыллар. Сунтаарга Үлэ геройа Африканович  [Владимир Михайлов] “Кириэстээх” хаһаайыстыбата. Хаҥаласка “Бөртө” хаһаайыстыбата о.д.а. Бары дьоһуннаах, бөдөҥ хаһаайыстыбалар. Ол иһин этэбин: ханна да дьаһаллаах, сатабыллаах хаһаайын, үлэһит дьыаланы оҥорор, үтүө түмүгү көрдөрөр.

-Саҥа сүүрээн наар утарсыылаах буолар. Хотон да тутуута, боруода сүөһүнү да аҕалыы…

-Сахалар тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаммыт сүрдээх кыраҕы. Норуот үгэһирбит дьарыга, ол иһин. Уларыйыы-тэлэрийии кэм ирдэбилинэн тэҥҥэ барыахтаах, оччоҕо эрэ сайдабыт.  Ити билигин “бэйэбит сүөһүбүт” диэн ааттыыр симменталларбыт Сэбиэскэй саҕана государственнай политика таһымынан аҕалбыт боруодалара.

Симменталбыт билигин кырдьан, кэхтэн, буомуран эрэр. Племенной үлэ үчүгэйдик барбатаҕа ыраатта. Билигин Саха сиригэр аҕалар саҥа боруодалара – “голштинскай”, “красная степная” – аан дойдуга биллэр, тарҕаммыт, аатырбыт да боруода диэххэ сөп. Россия билигин ити боруоданан үлэлии олорор. Уопсайынан, ханна даҕаны үчүгэй боруоданы эккирэтэллэр. Холобур, Африканович үүттээх ыанньыктара – “красная степная” боруода, биир ынахтан 4 туоннаттан итэҕэһэ суох ыыбын диир дии.

-Үүт боруодалар эттэрин ханна гыналларый?

-Ирдэбил быһыытынан халбаһыыга барыахтаах, ону биһиги идэһэ оҥостон олоробут.

Эт боруодата манна – калмыцкай баар. Сунтаарга “Кириэстээхтэр” туталлар. Этин быыһа сыа, “мраморнай” диэн ааттанар. Эрдэттэн туттар сүөһүлэрин суоттаан испииһэгинэн тарҕаталлар. Былдьаһык дииллэр. “Бөртөлөргө”, мэҥэлэргэ эмиэ үчүгэй эт боруодалара бааллар.

-Сорохтор олох утараллар: “Кэлии боруоданы киллэримиэххэ”, – диэн.  

-Саҥа боруодата суох сайдыы барбат. Талыы боруоданы киллэрэр туох да куһаҕана суох. Биир-икки линияны тутуһар ордук. Араас-араас боруоданы аҕалар сэрэхтээх, ыарыы киирсиэн сөп, хаан буккуллуута да барыан сөп. Киирэр сүөһү кытаанах бэрэбиэркэни ааһыахтаах. Онно ТХМ, Ветеринарнай департамент, Россельхознадзор күүскэ үлэлиэхтээх.

-Оттон кууруссаҕа саамай үчүгэй боруода ханнык быһыылааҕый?

-Россияҕа – “Смена”. 50-60 хонугунан икки киилэҕэ диэри улаатар кыахтаах кросстар бааллар. Оттон омуктар икки киилэлээх кууруссаны 39-40 хонугунан ылаллар. Куурусса төһөнөн түргэнник ситэр да, соччонон барыстаах.

-Оттон саха сүөһүтэ, боруодата?

-Саха сылгыта, сүөһүтэ сүүһүнэн, тыһыынчанан сылларынан таҥыллыбыт өбүгэбит бэлэҕэ буоллаҕа. Саха сүөһүтэ боруодатын генотип,  материал быһыытынан  тутуохха наада. Саха сүөһүтүн харыстыырга анаан, хаана буккуллубатын диэн тэрилтэ тэрийэн үчүгэй баҕайытык үлэлэтэ олороллор.

-“Сахалар” аҕыйахтар, аймахтаһан хаалбаттар дуо?

-Искусственнай сиэмэлээһин ньыматынан, оҕустарын уларытан үлэлииллэр. Учуонайдар да бааллар. Ол гынан баран аҕыйахтара бэрт буолан (2 тыһ. төбө) син биир аймахтаһаллара ханна барыай.

-Урут диэбиккэ дылы, боруода ырааһын, аймахтаһыы барбатын курдук тугу гынар этилэрий? 

 -Аттааһын. Билигин атыыр оҕустар дэриэбинэҕэ бэйдиэ сылдьаллар, аймахтаһыы, буккуллуу онтон тахсар. Сүөһү боруодата буккулунна да кэхтэн барар. Улааппат да, үүт да биэрбэт буолар. Ол иһин аттааһыны политика оҥорон күүскэ ыытыахха наада.

Саха сылгытыгар племенной үлэ өссө балайда утумнаахтык барар. Сылын аайы ТХМ атыырдар аукционнарын ыытар. Ити үчүгэй.  Ол гынан баран, сылгыбыт (ордук киин улуустарга) кэхтэн эрэр курдук, ынах кэриэтэ дьиэ таһыттан арахпат буолла. Эбии аһатааһын элбээтэ. Кэлин ити сүүрүк боруода аттары элбэхтик аҕалар буоллулар. Эмиэ бэйдиэ мэччийэллэр. Олоруҥ олохтоох биэлэри сабаллар, син биир суолларын хааллараллар. Төрүөхтэрэ кыайан хаһан аһаабат, түүлэрэ кыайан хойдубат, тоҥоллор-хаталлар, кулуннууллар.

-Мэҥэдьэк боруодата баар дии оттон, “бааһынай”.

-Тяжеловес (культурнай боруода) уонна саха сылгытын буккааһа. Элбэх сыллаах, былааннаах үлэ түмүгэ. Ол гынан баран Өймөкөөн, Дьааҥы тымныытын мэҥэдьэк сылгыта тулуйбат ээ. Хайа баҕарар боруода төһөнөн ыраас хааннаах да, соччонон сыаналанар.  

Аттааһын – боруоданы харыстыырга эрэ буолбакка, ыт-куоска ахсаанын аҕыйатарга, бэрээдэктииргэ эмиэ туттуллуон наада. Бэйдиэ сылдьар ыт-куоска иччилээх ыттан-куоскаттан тарҕанар, хантан да эмискэ баар буолан хаалбат. Билигин дьиэ ытын чиптээтилэр, учуокка ыллылар. Хаһаайыттарын пропагандалаан кыылларын аттатыахха наада. Оччотугар бэйдиэ сылдьар ыт лаппа аҕыйыах этэ. Приютка наһаа элбэх харчы баранар. Аһатыахха, тутуохха, эмтиэххэ наада. Ол кэриэтин ветеринарнай клиникаларга аттааһыҥна харчы көрүөх этилэр.

Дьиэ кыылыгар – сылгыга, сүөһүгэ, көтөргө – республикаҕа “Закон о племенном деле” диэн федеральнай сокуон үчүгэйдик үлэлиэх тустаах.

-Өссө оннук сокуон баар дуо?

-Хайа. Дьиэ кыылыгар уонна көтөрүгэр боруоданы ырааһынан тутуу, харайыы, хаалларыы – стратегическай суолталаах боппуруос.  Хаан буккуура хонтуруола суох мээнэ барыа суохтаах. Боруода диэн – норуот, дойду баайа.  Ким талыы боруодалаах – ол  кыахтаах дэнэр.

-Аһыыр ас – дойду, норуот кыаҕын, туругун мэктиэтэ диэ.

-Оннук. Боруоданы таһаарар элбэх сыраны, уонунан сыллары эрэйэр.  Биир сылынан боруоданы таһаарбаккын, элбэх учуонай өр үлэтин түмүгэ.  Төһөнөн боруода ыраас да, соччонон сыаналанар, күндүргэтиллэр. Ыраас хааннаах боруода төрүөҕэ элбэх, туруга чөл, этэ-үүтэ элбэх, толуу буолар.

-Ас диэбиккэ дылы, үрүҥ аспыт переработкатыгар тохтуох. 

-“Еврохотоннор” тутуллалларын саҕана пищевой комбинаттарга аныгы оборудование ылыллыбыта да, КИПиА (контрольно-измерительные приборы и автоматика) специалистара тиийбэккэ, сорохторго суох да буолан, аанньа үлэлээбэтэх сирдэрэ эмиэ бааллар.

-Оччотугар роботизированнай фермаларга КИПиА специалистара суох буоллахтарына хайыыллар?

-АГАТУга, сельхозтехникумҥа, атын да орто анал үөрэх кыһатыгар КИПиА специалистарын бэлэмниир салаалары аһыахха наада. Саҥа технология – саҥа специалистары эрэйэр.

Үрүҥ аһы оҥорон таһаарар сыах үлэтэ эмиэ киһи илиитин кытары быһа дьайсыыта олох аҕыйах буолуохтаах. Туох баар үрүҥ ас оҥоһуллар технологията эмиэ Саха сирин үрдүнэн барыта биир ирдэбиллээх (стандарт) буолуохтаах. Оҥоһуллар технологиятыттан саҕалаан хаҕыҕар, суутугар тиийэ. Дьон көрөөт да тута “сахалар” оҥоһуктара эбит диир курдук.

-Ону хайдах ситиһэбит?

-Республикаҕа “Ас технологиятын киинэ” (Центр пищевых технологий) диэн государственнай бюджетнай тэрилтэ баар. Салайааччыта Розаида Гудуева. Бу Киин ис хоһооно: ирдэбилгэ эппиэттиир курдук ас оҥоһуллан тахсарыгар көмөлөһүөхтээх, хонтуруоллуохтаах. Үчүгэй баҕайы лабораториялаах. Хайдах суорат, иэдьэгэй, сүөгэй, чөчөгөй о.д.а. үрүҥ ас тахсарын анаалыстыы, көрө-истэ олоруохтаах уонна үлэ тупсарыгар этии киллэриэхтээх. Бүгүҥҥү күҥҥэ Киин наар кириитикэнэн эрэ муҥурданар. Көмө суох. Ол иһин переработкалааччылар улаханнык Киин үлэтин суолталаабат да буоллулар.

Ас кэмбинээттэригэр наһаа үчүгэй оборудованиелар специалистара суох буолан таах тураллар. Хаһаайыстыбалар дьону ылан үөрэттэрэ сатыыллар да, хамнаһа кыра буолан бара тураллар. Ханна улахан хамнас көһүннэ да, элэс гыналлар.

Мин саныахпар Гудуева салайар Киинин иһинэн  уопсай “Сервисный центр” диэн КИПиА специалистарын тэрилтэтэ тэриллиэхтээх. Бу дьоҥҥо хаһаайыстыбалар бары кыттыһан хамнас төлүөхтээхтэр, ботуччу соҕус. Оччотугар кинилэр сайаапканан сылдьан улуустарга баран оборудованиелары көрөн-истэн, өрөмүөннээн, таҥан, туруоран биэриэхтээхтэрэ этэ.

Итини сэргэ уопсай технологтар наадалар.  Үчүгэй технолог сэдэх, булар уустук уонна ону үчүгэй хамнастыыр өссө уустук, биирдиилээн хаһаайыстыбалар холлоро кыайбат. Ол иһин эмиэ бары кыттыһан технологтар хамнастарын төлүөхтэрин сөп. Былыр ССРС саҕана учуутал, быраас тиийбэтигэр специалистары соҕурууттан аҕалаллара дии, ол курдук.  “Ас технологиятын киинэ” контракт баттаһан атын регионнартан  үрдүк таһымнаах технологтары дуогабардаһан аҕалыан сөп. Бу технологтар республика бары ас кэмбинээттэригэр, сыахтарыгар сылдьан, үлэлэрин көрөн, ырытан баран сайдар суолларын ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан, үөрэтиэхтэрин уонна семинардары ыытыахтарын наада.

Холобур, биир ыйга “Сыа Бүлүүгэ” барар, иккис ыйга Чурапчыга тахсар. Саха салаан көрөрүн сөбүлүүр дииллэринии, биһиги дьоммут бу технологтары тута сытан истэн, харахтарынан көрөн, илиилэринэн тутан-хабан уһуйуллуох, сайдыах этилэр. Технологтар, холобур, ханнык оборудованиеҕа тугу-хайдах оҥоруохтарын сөбүн сүбэлээн, ордук ханнык аһы бэлэмниир кыахтаахтарын көрөн “дорожнай карта” оҥорон биэриэхтээхтэр.  Бары пищекомбинаттар үлэлэрин анаалыстаан баран ТХМҥа этии киллэрэллэр, ону миниистир бэрэбиэркэлэтэн баран, салгыы сүбэлэһэн, переработка салаатын сайыннарарга уопсай былаан оҥоруохтарын сөбө.

Технологтары аччаабыта 3-5 сылга дуогабардаһан аҕалаллара ордук, үлэлэрин түмүгүн көрүөхтээхтэр. Уонна кинилэр “дорожнай карталарыгар” ынах төрөөһүнүн, ол аата искусственнай сиэмэлээһин графигын (зоотехниктары кытары бииргэ) оҥоруохтаахтар. Биһиги ынахтарыбыт бары биир кэмҥэ төрүүллэр. Инньэ гынан эмиэ биир кэмҥэ кытарыыллар. Ону учуоттаан, төгүрүк сыл үүтүнэн быстарбат гына график оҥоһуллуон наада. Урут Ветеринария департамена АГАТУ устудьуоннарын кытары көмөлөөн искусственнай сиэмэлээһини нэһилиэктэринэн оҥоро сылдьыбыта. Ол уопуту тилиннэриэххэ наада.

Сымыыкка эмиэ соннук. Куурусса сымыыта сылга иккитэ улаханнык атыыланар – Саҥа сыл бырааһынньыгар уонна пасхаҕа. Зоотехник  бу икки улахан бырааһынньык  биир ый иннинэ саамай элбэх сымыыты ыларга графиктаах буолуохтаах, төбөтүн ахсаанын элбэтиэхтээх, көтөр аһын иҥэмтэтин үрдэтиэхтээх. Саҥа дьыл иннинэ сымыыт сыаната куруук үрдүүр. Быйыл быыбар чугаһаан политикаҕа  кубулуйда.

Оттон сайынын төттөрү сымыыт барбат буолар. Дьон уоппускалыыр, даачатыгар бэйэтэ куурусса тутар. Ол кэмҥэ зоотехник төбөнү аҕыйатан, сымыытын аччатыахтаах.  Ити барыта “технологическай карта” дэнэр.  Дьиҥинэн инструмент (аныгы хотон, оборудование) барыта баар, бэрээдэктиэххэ эрэ наада. Арай специалистар, үчүгэй каадырдар, материальнай база тиийбэт.

-Эн санааҕар Саха сирин тыатын хаһаайыстыбата тоҕо сайдан испэтий?

-Мин санаабар, сүрүн төрүөтэ – харчыны сайдыыга укпаттарыттан тахсар. Утары сииргэ эрэ харчы көрүллэр курдук. Күн бүгүн үгүс хаhаайстыбалар былыргылыы үлэлии олороллор.

Бастатан туран, хайа баҕарар үлэ, бырайыак –  каадыр боппуруоһуттан саҕаланар. Дьон үлэлииригэр интэриэс, ол аата улахан хамнас уонна усулуобуйа тэриллиэхтээх.

Үлэ ырыынага билигин тосту уларыйда.  Оҥорон таһаарар тэрилтэлэр кэскиллээхтэрэ, барыстаах буолуохтарын сөбө көһүннэ. Офис үлэhитин хамнаhа оннук айылаах улахан буолбатах. Биир табаарыһым оскуолаҕа үөрэнэр уоллаах. Онто хотон сытыттан кыбыстар эбит. Ону аҕата: “Ити хотон сыта буолбатах, харчы сыта”, – диэн уолугар этэр эбит. Экономика дьиҥнээх харчы оҥорор (реальный сектор экономики) биир көрүҥэ буоллаҕа.

Сүөһү көрүүтэ, үрүҥ ас, эт оҥоруу – бириэмэни кытары тэҥҥэ сайдыахтаах. Саҥа технология киирэн иһиэхтээх. Түмүктээн эттэххэ:

Бастакытынан, тыа сиригэр дьиэ тутуутугар субсидия хайаан да көрүллүөхтээх.

Иккиһинэн, атын регионнартан биирдиилээн үрдүк таhымнаах специалистары (холобур, ас технологтарын, саҥа технология специалистарын, о.д.а.) манна аҕалан үлэлэтиэххэ наада.

Үсүһүнэн,  сана саҕалыыр фермердэри өйүүр грант сууммата олох ботуччу улаатыан наада.

Төрдүһүнэн, агрооскуолаларга (тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин бэлэмниир кыһа буоларын быһыытынан) үбү-харчыны сөпкө туттарга-аттарарга үөрэтэр анал предмет баар буолуохтаах.

Бэсиһинэн, тыа сиригэр үлэлиир фермердэри, тэрилтэлэри СМИ нөҥүө күүскэ  сырдатыахха, рекламалыахха, пропагандалыахха наада.

Алтыһынан, республика таhымыгар сылын аайы учугэй, үрдүк таhымнаах бизнес-бырайыактары биирдиилээн улуустарга олоххо киллэриэххэ, онно сөптөөх каадырдары булан сыhыарыахха наада.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

***

Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,

Aartyk.Ru