«Улахан дьону быыһаан турабыт»

Олоххо буолбут түбэлтэ. Бу быһылаан ыраах 1965 с күһүн балаҕан ыйын 17 күнүгэр биһиги Бүтэйдээхпит нэһилиэгэр буолбута.

Мин атастарбынаан Куоста Родионовтыын, Опуллуон Барыыһаптыын, Бааска Захаровтвыын-Бачыылыын, Ылдьаа Аргуновтуун-Күөх Сайынныын икки «Урал»  матассыыкылынан муҥхалыы бардыбыт. Уолум Ыстапаан сайыспытын илдьэ бардым.

Балыктыахтаах сирбит – Тэлээйи, балачча ыраах, ардах кэннэ буолан суола-ииһэ мөлтөх. Эбиитин эбиэттэн киэһээ биирдэ айаннаатыбыт.

Бырыылаахха тиийиибитигэр күммүт балачча киэһэрдэ. Арҕааттан үрэр күүстээх баҕайы балаһа тыаллаах. Сынньана тохтоон баран, уопсай сүбэнэн сарсыарда сырдыкка, тыал сэллээбитин кэннэ муҥхалыахпыт диэн дьиэлээх сиргэ хоно хааллыбыт. Өйүөбүтүн үссэнэн отчуттар үүтээннэригэр бэлэм таҥаска сытан күө-дьаа хоннубут.

Сарсыарда эрдэ туран мантан икки биэрэстэлээх Эбэбитигэр начаас тиийдибит. Тыалбыт астыбатах, санаабытыгар өссө сэтэрээбит курдук. Муҥха ыйаабыт тумулугар тохтоон, хоой сир булан муҥхабытын абырахтаатыбыт. Арай арҕаа диэкиттэн одинарка матассыыкынан убайдыы-быраат Уйбаан, Килимиэн Гоголевтар мэҥэстэн кэллилэр. Ыксаабыттара сүр, тыын быһаҕаһынан дьон ууга түспүттэрин тыллаатылар.

Кинилэри батыһан тиийбиппит – икки киһи кытылтан тэйиччи харбаан булумахтаналлар. Биирдэһэ куула диэки харбыыр, иккиһэ долгун утары Үөннээххэ, биһи диэки кэлэ сатыыр. Долгун олох өрө оргуйан олорор. «Бостуук уолаттар быһыылаах», –  дэстибит.

Тыыбытын үрдэрэ охсон, эккирэтэр санаалаах киириэх буолбуппут эрдиибит мэлигир. Муҥхабытын бэрийбит сирбитигэр хаалан хаалбыт. Уолбун Ыстапааны ыллара ыытан баран, кэтэһэ барбакка эрэ, чугастааҕы от күрүөтүттэн сиэрдийэ тоҕо тардан ылан эрдии оҥоһуннубут. Мучумаан быыһыгар тоһоҕолоох маһынан тыыбытын тэһэн кэбистибит. Хос үрдэрэн, хайаҕаһы тарбаҕынан саба баттаан Бачыылаах, Ылдьаа иккиэн киирдилэр. Санаабытыгар эрдиилэрэ мөлтөх буолан сүүрбэччэ миэтирэ кэтиттээх харба окко өр баҕайы буоллулар.

Хата, бэтэрээ хара бэргэһэлээҕэ Сысыыгын Оппуонньа андыга аспыт мончуугун атаҕыттан тутуспут. Биһиги дьоммут онно чугаһаан баран: “Атыттар эбит. Нууччалар. Бу киһи тулуһан эрииһик,” – диэн хаһыытастылар. Бачыыта бардам, холуон соҕустук саҥарбыта кэлин бэйэтигэр кэлиэҕин ол сахха хантан билиэй? “Кэтэс, кэлиэхпит” – диэн баран, ыраах сылдьааччыга аастылар.

Куулаҕа харбааччы олох тимирэ-тимирэ күөрэйэр. Тиийиилэригэр букатын сүтэн хаалла. Көрдүү сырыттахтарына илиитэ күөрэйбитигэр, хата бэгэччэҕиттэн харбаан тыыларыгар соһон ыллылар. “Эмиэ нуучча!” – диэн биһиэхэ хаһыытаатылар.

Төттөрү устан, бэтэрээ киһилэригэр кэллилэр. Түөрт киһини уйуо суоҕа диэн, киһилэрин кэпсэтэн, тыы тумсуттан тутуһуннаран баран уһуннулар. Харбаҕа кэлэн хамнаабат кына иҥнэн хааллылар. Биһиги биэрэккэ турааччылар ууну кэһэн утары киирдибит. Дириҥэр тиийэн 5 миэтэрэлээх сиргэ быабытын быраҕан биэрэн, нэһиилэ соһон таһаардыбыт.

Быыһаабыт дьон сиэринэн дьэ “һуу” диэн,  дьоммутун хачайдыыр, илбийэр, ириэрэр аакка бардыбыт. Сорохтор уот отто охсон таҥас куурдаллар. Биирдэрэ бааһынай, биирдэрэ нуучча эбиттэр. Ханнык эмэ саҥараллар. Бааһынайа таҥаһа халыҥа сүрдээх буолан, харбыырыгар мэһэйдэппит. Саппыкытын хата туура тэппит. Буорайбыта, өлө сыспыта эдэр нуучча уола хара спортивнай таҥастаах. Хойут син өйдөннө эрээри ирэн биэрбэккэ дэлби титириир.

Кэпсээннэриттэн биллэххэ 5 буолан куораттан өрөбүллэригэр бултуу, балыктыы тахсыбыттар. Сирдьиттэрэ биһиги дойду киһитэ Слепцов Валентин Филаретович эбит. Атыттара атын алааска кус ыта барбыттара дииллэр да, тыастара тыаҕа иһиллэр. Куобахха хаамаллар курдук.

Массыыналара турар сирдэрин ыйаннар, испиир аҕалан, чэй өрөн иһэттибит. Хаалдьаайы диэкиттэн табаарыстара тахсан, туох эрэ буолбутун сэрэйэн сырсан кэллилэр. Туох буолбутун токколоһуу бөҕөлөр. Дьоммут сүһүөхтэригэр туран, бары да сэргэхсийдибит.

Бырыылаахха бараммыт уопсай аһаатыбыт. Куорат дьоно өйүөлэрэ дэлэй. Сэһэн-сэппэн элбээтэ, уос өһүлүннэ. Биэкэнэ бөһүөлэгиттэн кэлэн Өлөксөй Гоголев илимниир хаһыы тыытынан киирбиттэр. Икки киһини уйбакка, муоҕун быыһынан уу киирэн тимирбиттэр. «Дьолбутугар эһиги түбэһэ кэлэҥҥит быыһаатыгыт. Мин Николаев Михаил Ефимович диэммин, горкомол бастакы сэкирэтээрэбин»,- диэн быыһаабыт киһибит махтанар.

Салгыы дьонун билиһиннэрбитигэр улахан дьону быыһаабыппытын дьэ өйдөөтүбүт. Обкомол бастакы сэкиритээрэ Евдокимов, партия обкомун пропагандаҕа отделын сэбиэдиссэйэ, биир дойдулаахпыт В.Ф. Слепцов бааллар. Адьаһын өлө сыыспыттар. 28 саастаах нуучча уола суоппардара эбит. «Тыыммытын өрүһүйбүт дьон билсээриҥ, туһалыы сатыахпыт», – диэтилэр махтаналларын быыһыгар.

Кэлин Евдокимов Совмин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ, генерал буолбута. Оттон саха дьолугар төрөөбүт бастакы Президеммытын М.Е. Николаевы биһиги быыһаабыт эбиппит.

Кэлин киһи бэрдэ Ылдьаабыт билсэн, тыраахтыр бэлэх ылан сүүрдүбүтэ. Атыттар суох куттанан кэпсээбэппит даҕаны. Кудаҥхаҕа уопсай муҥхалаан, үс куул үчүгэй собону үллэстэн, үөрэ-көтө тарҕаспыппыт диэн 80 саастаах ыалым Стручков Степан Софронович анаан кэпсээн турар.

«Мэҥэ-Хаҥалас суруйааччылара уонна ааптардара»  кинигэттэн.

Сабырык
Дьокуускай, 2017 с