Туймаада хочотугар ньурбалар ыһыахтара

Үрүҥ күн халлаан оройуттан сырдык сыламын ыытар күнүгэр, бэс ыйын 23-гэр,  дьоллоох Туймаада хочотун Тулагы Киллэм нэһилиэгин налыы сыһыытыгар Ньурбакаан сиэннэрэ, хаҥаластар сыдьааннара үрүҥ тунах ыһыаҕын ыстылар.

Быйыл Ньурба, уруккута – Марха улууһа тэриллибитэ 200 сыла бэлиэтэнэр. Улахан дьоро түһүлгэлэр сылы быһа ыытылыннылар, түмүктүүр тэрээһин балаҕан ыйыгар буолуоҕа диэн улуус баһылыга Алексей Иннокентьев этэр.

Марха улууһа 1824 сыллаахха Түүкээн үрэх анараа өттүгэр олорор сахалар көрдөһүүлэринэн тэриллибитэ: “Дьаһаах төлүүргэ, дьыаланы-куолуну быһаарарга Үөһээ Бүлүү быраабатыгар кэлэр-барар ыраах, уустук”, –  диэн туруорсан туспа бараллар. Ол иннинэ үөһээ бүлуу сахалара Бүлүү уокуругун тойонугар сүбэнэн икки улууска арахсыахтарын баҕаралларын, Үөһээ Бүлүүгэ – 5 нэһилиэк (2 338 киһи) хаалыан баҕарарын, оттон Марха улууһугар 8 нэһилиэк (5 093 киһи)  барыан баҕарарын этэллэр. Ону эһиилигэр, олунньу 14 күнүгэр, Дьокуускайдааҕы уобалас тойоно ыйаах таһааран Марха улууһа тэриллэр.

Эмиэ бу сыл, Марха улууһун олохтоохторо,  улаҕата көстүбэт улуу Ньурба күөлүн Бүлүү эбэҕэ түһэрэн 20 тыһ. гектар ходуһа, мэччирэҥ сирин таһаараллар. Билигин күөл оннугар Ньурба куората уонна Антоновка сэлиэнньэтэ турар. Күөлү түһэрэргэ улаханныын-кыралыын мас күрдьэҕинэн, тимир хоруурунан үлэлииллэр. Бу баараҕай үлэни айанньыт, учуонай Р.К. Маак XIX үйэҕэ Ньурбанан, Сунтаарынан айанныы сылдьан сөҕөн:  «Грандиозной в Сибири», – диэн ааттаабыта «Вилюйский округ» монографиятыгар киирэ сылдьар.

1858 сылга Марха улууһун нэһилиэгин ахсаана икки төгүл эбиллэр,  14 буолар, оттон нэһилиэнньэтин ахсаана  12 802 киһиэхэ тиийэр. Саамай элбэх киһилээх нэһилиэктэринэн: 1-кы Бордоҥ (билигин сэлиэнньэтэ Маалыкай) – 1059 эр киһи уонна  848 дьахтар баар буолар, Хаҥалас нэһилиэгэ – 1 648 киһилэнэр.

1862 сыллаахха нэһилиэк ахаана 16-ҕа диэри улаатар: Акана, Бэстээх  (Чаппанда), 1-кы Бордоҥ,  2-с Бордоҥ (Ньурбачаан), Өҥөлдьө, 1-кы Дьаархан, 2-с Дьаархан, Хаҥалас, Кукаакы, Мэҥэдьэк, Үөдэй, Сүлэ, Таркаайы, Тыалыкы (Октябрьскай), Аһыкай, Ньурба. 1891 сыллаахха 2-с Дьаархтантан эбии Малдьаҕар нэһилиэгэ тэриллэр. 1898-1904 сылларга улуус 20 нэһиликтэнэр.

Кэлин Марха улууһа кэҥээн, улаатан, 1915 сыллаахха 14 нэһилиэктээх Ньурба улууһа тэриллэр, онтон улуус аатын Мэҥэдьэккэ уларыталлар. Бастакы революционер, 1-кы Бордоҥҥо төрөөбут Михаил Мегежекскэй аатын улуус сүгэ сылдьыбыттаах. 1930 сылларга хаттаан Ньурба аата төннөр, онтон Ленинскэй оройуон буолар. 1990 сылларга, Сойуус эстибитин кэннэ, улууска аата эмиэ төннөр.

Розалия Тихонова ыһыаҕы аһар түгэнэ

Малдьаҕардар

Бордоҥнор

Быйыл Туймаада хочотугар ньурбалар ыһыахтарын арыллар сиэригэр-туомугар 200 анараа өттүгэр буолбут үөрүүлээх түгэни дьүһүйэн көрдөрдүлэр (реж. А.Титигиров). Марха эбэ уобараһын эттээн-сииннээн ойуулаатылар. 18 нэһилиэк, биир куорат дьаһалтата төбүрүөннээн олорон дьоннорун-сэргэлэрин ыһыах алгыстаах аһынан күндүлээтилэр, оһуокайдаан тэйдилэр, ырыа ыллаан, тойук туойан доллоһуттулар.

“Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарбытын, республика сайдарыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрэ сылдьар дьоммутун үрүҥ тунах ыһыаҕынан эҕэрдэлиибин! Дойдугут тыынын кэлэн эҕирийэн, сүрэххит-быаргыт сылаанньыйдын, дьоҥҥутун-сэргэҕитин кытары сэлэһэн үөрүүгүт-көтүүгүт үксээтин!” – диэн Ньурба улууһун баһылыга Алексей Иннокентьев эҕэрдэ тылыгар эттэ.

Самаан сайын или-эйэни түстээтин, хотуулаах үлэни сайыннардын! Алгыстаах ыһыахтарынан, күндү сахам дьоно!

***

Aartyk.Ru

Ыһыах видеота манна