Саха учуонай-атомщиктарын ааттарын үйэтитэххэ

Аҕыйах ахсааннаах саха норуота талааннаах дьоно үтүмэниттэн киһи эрэ сөҕөр. Наука, искусство, култуура, спорт о.д.а. эйгэлэргэ чулуу саха аата хайаан да баар буолар.

 Дойду ядернай көмүскэлин айыыга саха атомщик-учуонайдара баалларын туһунан бу кэлин саҥа билэн-көрөн эрэбит. Бу проекка үлэлээбит дьон аата хойукка диэри кистэлэҥҥэ тутуллубута. Билигин Саха сириттэн икки учуонай кистэлэҥ бөлөххө киирэн ядернай көмүскэл проегар үлэлээбиттэрин билэбит.  Ол – Иоган Максимов уонна  Иннокентий Кожуров, иккиэн биир дойдулаахтар, доҕордоспут дьылҕалаахтар. 

***

“Кыайыы 80 сыла – эйэлээх олох 80 сылыгар тэҥнээх”, – диэн  атомщик-учуонай И.Е.Максимов тыл этиитин ыам ыйын 9 күнүгэр ТВ-репортажтан истибиппит. Ядернай оборона бэтэрээнэ итинник бэлиэтээһини Кыайыы болуоссатыгар ”Бессмертный полк” умнуллубат ааттарыгар сүгүрүйэ туран мээнэ оҥорботоҕо. Кини хараҕар сэрии бэтэрээннэрин кэнниттэн аата биллибэт атомщиктар халҕаһалара “Безымянный полк” буолан иһэллэрэ көстүбүтэ.

Баччааҥҥа диэри сир үрдүгэр эйэлээх халлаан ядернай куйах баар буолан эрэ салҕана турарын үгүс киһи ситэ өйдүү илик. Балаһыанньа халбаҥ, ядернай сэрии төлө бардаҕына сир үрдүгэр тыыннаах олох симэлийэр алдьархайын саныырга ыарахан.

Кыайыы 80 сылыгар Дьокуускайдааҕы кадеттар оскуолалара «Так создавалась ядерная гарантия закрепления Великой Победы СССР» диэн И.Е.Максимов ахтыы кинигэтигэр олоҕуран бырайыак суруйбута. Иоган Егорович кинигэтигэр ядернай куйах оҥоһуллубут устуоруйата, ис хоһооно, бүгүҥҥү суолтата, атомщиктар диэн кимнээхтэрэ, сахалартан кимнээх кыттыбыттара сырдатыллыбыт этэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бэтэрээнэ, математика учуутала Анна Захарова салайыытынан 7-с кылаас кадета Арылхан Сидоров кинигэни үөрэппитэ. Оҕо этэринэн, кини бу кинигэттэн аан бастаан “атомщиктар” диэн байыаннай аатамы хамнаппыт специалистары ааттыылларын билбит. Куйаҕы туппут көлүөнэ аҕыйаан  уонна умнууга хаалан эрэрин өйдөөбүтэ. Ол түмүгэр «Наследие И.Е.Максимова: признание атомщиков «Безымянного полка» тиэмэҕэ бырайыак онорбута.

Иоган Егорович атомщик бэтэрээннэр ааттарын кэриэстиир боппуруоһу Кыайыы 75 сылыттан ыла туруорсар эбит. Кини атом историятын иһиттэн билэр. ССРС сэрии кэнниттэн ядернай куйаҕы суһаллык тутарга күһэллибитэ. Саҥа атомнай промышлннаһый тэрийии араас уустук боппуруостарын быһаарбыта. Американы эккирэтии ядернай күрэҕэ 30 сыл салҕаммыта. Бу кыайыыны сиэртибэлээх үлэнэн хааччыйбыт атомщик көлүөнэ (1948-1978 с.с.) билигин аҕыйаан, бүтэн иһэр. Бу улуу дьыалаҕа сулууспалаабыт, бииргэ үлэлээбит дьоно ситэри ааттаммакка олохтон туораан эрэллэрин этэр. Ол да иһин, кини бэйэтин кинигэтигэр курутуйан ити көлүөнэни «Безымянный полк» диэн  сонньуйа ааттыыр.

Кинилэр ортолоругар сахаттан икки киһи уһулуччулаах кылааттара биллэр. Иккиэн Мындаҕаайыттан төрүттээх, биир кэмҥэ төрөөбүт, үөрэммит, доҕордоспут дьылҕалаах эбиттэр.

Кожуров Иннокентий Егорович (1938-2003сс) 1958-1961с.с. 132 оскуоланы бүтэрбит саха уолаттарын кытары дойду бастыҥ ядернай объегын харабыллыыр байыаннай чааска сулууспалаабыта. Ол кэнниттэн Челябинскай-1957, Чернобыль-1986 радиационнай аварияларын содулун суох оҥорорга доруобуйалара эмсэҕэлээбит саллааттар социальнай интэриэстэрин көмүскүүр “Саха-Чернобыль” Союһу тэрийэн салайбыта. Кини үлэтин РФ Президенэ Доҕордоһуу уордьанынан бэлиэтээбитэ. Хомойуох иһин, салайааччы өлбүтүн кэннэ бу тэрилтэ ыһыллыбыта.

Максимов Иоган Егорович анал үөрэҕи бүтэрэн, сахаттан бастакы атомнай технология специалиһа, чып кистэлэҥ производстваҕа үлэлээбит. Кини аата-суола республикаҕа 1999 сылтан аһаҕастык биллэн барбыта. Эдэр сааһыгар «Молодому передовику производства” ЫБСЛКС Киин Комитетын бэлиэтинэн (1968 с.). Бэтэрээн РосАТОМ Госкорпорация “За вклад в развитие атомной отрасли” мэтээлинэн наҕараадаламмыта (2020с.).

Дьокуусскай куоракка олорор Амма Болугурун землячествата (салайааччы К.М.Сидоров) икки атомщиктары үйэтитэр быһааран, ону олоххо киллэрэр үлэни быйыл дьаныардаахтык ыытта. Константин Михайлович Мөҥкүүдэ ыччата буолан Иоган Егорович күчүмэҕэй дылҕатын, олоҕун суолун сиһилии билэр.

Кыайыы 80 сылыгар Кадетскай оскуола чинчийэр бырайыага бу дьыаланы хамсатарга  олус табыгастаах төһүү-тирэх буолла. Бу үлэ Улуу Сэрии (1941-1945с.с.) историятын билиигэ саҥа тиэмэни көтөхтэ. Кадеттар туруорсууларынан, атомщик Кыайыы болуоссатыгар өрөспүүбүлүкэ сэрии бэтэрээннэрин чиэстээһиҥҥэ бэйэтинэн кытынна. Ити күн кини  кэпсээнин суруналыыс Дмитрий Аргунов ТВ ”Якутия-24” ханаалга таһаарбыта.

Бэс ыйын 15 күнүгэр Болугур нэһилиэк Кыайыы 80 сылыгар аналлаах Үрүҥ Тунах ыһыаҕар атомщиктар И.Е.Максимов уонна И.Е.Кожуров мэҥэ бэлиэлэрин  үөрүүлээхтик бигэргэттилэр. Баччааҥҥа диэри ыам ыйын 9-с күнүгэр ким даҕаны эйэлээх халлааны бэлэхтээбит учуонайдар ааттарын өйдөөн ахтыбат этэ. Бу событиеҕа Новосибирскайтан кэлэн И.Е.Максимов тус кыттынна. Ытык бэлиэни нэһилиэк баһылыгар Р.Г.Васильевка бырайыак автордара К.М.Сидоров, А.П.Захарова уонна куораттан анаан кэлбит экодухуобунай чэлгийии “Кут Дабаан” ассоцициятын делегацията туттарда. Делегация састаабыгар бааллар: толорор дириэктэр Күндээнэ Сүүрэл, ХИФУ физтех институтун экспериментальнай физика кафедратын сэбиэдиссэйэ, физмат наука доктора Саргылана Мамаева, академик В.П Ларионов аатынан Физтехпроблем Севера институт инженера Василий Тагров, Дьокуускайдааҕы кадетскай оскуола учуутала Анна Захарова. Иоган Егорович долгуйан туран биир дойдулаахтарыгар махтанна уонна Болугур Саха Сирэ атомщиктар ааттарын тилиннэрэргэ Арассыыйа үрдүнэн суолталаах хардыыны оҥордо диэн бэлиэтээтэ.

К.И.Сидоров кэриэстэбил үлэтэ манан бүппэт. Үүнэр көлүөнэни патриотическай тыыҥҥа иитиигэ, дойдубут ядернай оборонатын бөҕөргөтүспүт дьоммут ааттарын үйэтитэргэ билигин да балысхан былаан баар.

Болугур нэһилиэгин баһылыга Р.Г.Васильев, кини солбуйааччыта Дмитрий Сазонов  саха ыалдьытымсах сиэринэн остуол тула олорон, олох араас хайысхаларынан бэрт сэргэх уонна сэҥээриилээх кэпсэтии күөдьүйдэ. Кэскиллээх былаан торумнанна. Кинилэр мааны ыалдьыттары мотуорканан Амма өрүһүнэн уһуннаран, ытык Таас Хайаҕа дабатан, Айылҕа биир саамай кэрэ сирин дуоһуйа көрдөрдүлэр. Кинилэри кытары 87 саастаах бэтэрээн хайа чыпчаалыгар тахсан, сүргэтэ көтөҕүллэн, бэйэтэ айбыт хоһоонун аахпытын, ырыатын ыллаабытын бары сөҕө-үөрэ иһиттилэр.

Сарсыныгар Иоган Егоровиһы үөскээбит алааһыгар Мөнкүүдэҕэ ойуур хаһаайыстыбатын инспектора Валерий Карпов иилээн-саҕалаан илдьэ сырытта. Кинини Горнай улууһуттан арыаллаатылар – балта Октябрина Данилова, быраата Степан Васильев кэргэнинээн Дарьялыын. Ытык кырдьаҕас быйылгы түмүк-кэриэс суолталаах айанын бу саамай долгутуулаах түгэнэ. Манна 2008с. Күн музейын тэрийбит доҕорун Валерий Липенковы илдьэ кэлэ сылдьыбыт эбит.

Иоган 80 сыл анараа өттугэр Улахан Алааска Кыайыы 1-гы ыһыаҕар сылдьыбыт бэлиэ Сэргэтин булан үөрдэ (үстэн биирэ ордон турар эбит). Өтөҕөр кини күчүмэҕэй оҕо сааһын бэлиэтэ буола үүммүт тиит маһы 17 сыл буолан баран кууста. Мөҥкүүдэ тоҕойун эргийэн бутэн эрдэхпитинэ хантан эрэ кыһыл дьөһөгөй эмискэ күөрэйэн, биһиги массыынабытын тула ойуоккалыы эккирээн эҕэрдэлээтэ.  Мөҥкүүдэ Иччитэ үөрэ-көтө атаарбытын видеоҕа устан хааллыбыт.

Былырыын ытык киһибит Үс Кут айанын арыаллаабыт табаарыстара эмиэ дьикти бэлиэ арыаллаабытын умнубаттар. Экодухуобунай айар-тутар үлэбит Кут Дабаан сарыаллаах, Үрдүк Айыылартан арчыланар доҕуһуоллаах эбит диэх курдук.

Иоган Егорович аймахтарынаан, улааппыт, үөрэммит Мындаҕаайытыгар, төрөөбүт Мөнкүүдэтигэр астына, дуоһуйа сырытта.

 ***

Aartyk.Ru