Курс валют
$
75.68
1.57
90.54
1.38
Курс валют
Курс валют
$
75.68
1.57
90.54
1.38
Меню
Поиск по сайту

Максим СИБИРЯКОВ: «Саха тыла сүтүө суоҕа»

25.02.2021 10:53 4
Максим СИБИРЯКОВ: «Саха тыла сүтүө суоҕа»

Мин уһун үйэм устатыгар алта оройуоҥҥа үлэлээбитим. 1949 сыллаахха Чурапчы Мырылатыгар “Автономия уон сыла” холкуос чилиэнэ буолбутум. Үлэм ыстааһа ити сылтан ааҕыллыбыта.

Онтон 1954 сыллаахха педучилищены бүтэрэн, аны Аллараа Халыма Андрюшкино бөһүөлэгэр учууталлыы тиийдим. Адьас түҥ былыргылыы олорор дойдуга. Холкуостар сэрии кэнниттэн саҥа тэриллибиттэр. Бөһүөлэккэ үс сүүсчэкэ киһи олорор. Одуллар (юкагирдар), эбээннэр, сахалар, нууччалар, чукчалар. Биэс омук. Оччолорго юкагирдар (оччолорго одуллар диэн ааттыыллара) сүүсчэкэ, эбээннэр эмиэ сүүсчэкэ киһи, онтон ордубут сүүс киһитэ сахалар, нууччалар, чукчалар.

Дьэ, ити чөл экологияны көрдүүр, барытын утара сылдьар дьоҥҥо этэбин: онно баара дьиҥнээх чөл айылҕа, экология. Биир да трактор, массыына суох. Оҕолорбутун Полярнай түүннэргэ чүмэчи уотунан сырдатынан үөрэтэбит. Оннооҕор Алаһыай өрүскэ биир да мотуорка сүүрэ илик. Олохтоохтор бензин, солярка диэни түһээн да баттаппаттар. Арай сайын устата иккитэ уу самолёта, гидросамолёт күөлгэ түһэн барар.

Көлөбүт сүнньүнэн ыт. Ыал аайы уончалыы ыт. Мастарын, мас да диэхтээн, быыкаайык титирик, талах, иһэр муустарын ытынан таһаллар.

Былааһы Сталин Гулагыттан босхоломмут хаайыылаахтар ылан олороллор. Кинилэрэ суох туох да оҥоһуллубат. Абыраллаах дьон. Онон нэһилиэнньэ мунньаҕа барыта нууччалыы. Олохтоох нууччалыы ааттаахтар, хата, сахалыы ыарырҕаталлар. Почтабыт Нижние Кресты бөһүөлэктэн кыһын устата иккитэ эрэ кэлэр. Ол бөһүөлэк билигин Черскэй дэнэр. Биһигиттэн алта уон көс дииллэр. Дьэ, итинник бөһүөлэккэ алта уон үс сыллааҕыта үлэлээбитим. Сымыйаччы киһи туоһулаах буолар. 1993 сыллаахха биир үөрэнээччибиттэн сурук, хаартыска тутан турабын. Маннык ис хоһоонноох: “Дорогому моему первому учителю Максиму Николаевичу от твоего непослушного ученика Клепечина Эдуарда Прокопьевича, художественного руководителя народного эвено-юкагирского ВИА “Сээдьэ”, лауреата Всероссийских конкурсов”. Бу юкагир эбитэ дуу, эбээн эбитэ билбэппин. Ол кэмнэри өйдүүрүм диэн, адьас сахалыы да, нууччалыы да билбэт дьиҥнээх таба курдук туундара оҕолоро кэлэллэрэ, бары интернакка олороллоро.

Сорох оҕолор паарта анныгар киирэн баран, төрүт тахсааччылара суох. Ону соһон таһаарарым. Арааһата, Эдуарды эмиэ соспутум буолуо. Манна юкагир омук улуу суруйааччытын ликбезкэ үөрэппитим. Ол – Сэмэн Курилов. Сүүрбэччэлээх уол этэ. Баҕар, эбинээри, ол мин ыытар үөрэхпэр сылдьыбыта буолуо. Быраата Ганя Курилов 15-16-лаах уол, сэттис кылааһы бүтэрэн, ол дьыл педучилищеҕа үөрэнэ барбыт этэ. Олус дьоҕурдаах оҕо дииллэрэ, хайҕыыллара. Ийэлэрин билэр этим.

Маны тоҕо аҕынныҥ диэххит. Көр эрэ, сарсыарда аайы кыра бырааттара Николай Курилов юкагирдыы саҥаран чаҕаарар ээ. Оччолорго кини төрүү илигэ дуу? Билбэтим. Дьэ, дьээбэргиэм иһин сахалар, биһиги, бобо сатаабыт тылбыт күн да бүгүн тыыннаах ээ. Сүүс киһи тыла төһө да алта уон үс сыл аастар, эҥин араас бобууну, буойууну уҥуордаан, тыыннаах кэллэ ээ. Өйдөтөн этэбин: алта уон үс сыл устата. Оччолорго оҕолор бэйэлэрин тылларынан кэпсэттэхтэринэ кытаанах мөҕүү, муннукка туруоруу буолара. Буруй, сэмэ бөҕөнү сүгэллэрэ. Төрөппүттэр эмиэ сэмэлэнэллэрэ.

Адьас дьиҥэ – кыра омуктар тыллара сүтэригэр биһиги сахалар буруйдаахпыт. Билиниэххэ наада, болҕомто уурбатахпыт, бопсо сатаабыппыт. Ол үрдүнэн төһө да алта уон үс сыл аастар, баара эрэ сүүс киһилээх Андрюшкино юкагирдарын тыла тыыннаах. Итинэн этэбин: норуот тыла өлбөт-сүппэт үөстээх.

Дьэ, итини этэн туран, биһиги саха тылын үөрэтэр олус элбэх учуонайдаахпыт үрдүнэн хас хаһыат аайы “саха тыла бүттэ, эһиннэ” дии-дии дарбый да дарбый. Доҕоттоор, миигин төһө да үөҕүҥ – сахалыы саҥарар киһи ахсаана элбээн иһэр. Сүүс сыллааҕыта, ол аата 1917 сыллаахха, саха ахсаана икки сүүс тыһыынча киһи эбитэ буолуо, бу дьон бары сахалыы саҥараллара. Онтон бүгүн саха ахсаана биэс сүүс тыһыынчаҕа чугаһаата диибит. Бу сахалартан саамай кырата түөрт сүүс тыһыынчата чуолкай сахалыы кэпсэтэр. Ол аата сахалыы кэпсэтэр саха ахсаана икки төгүл элбээтэ. Дьэ уонна тоҕо саха тыла сүттэ дии-дии, тылбытын төттөрү төлкөлүүбүтүй? Адьас сыыһа, саха тыла сайынна диэн айхаллыах тустаахпыт.

Дөксө дьонуҥ саха тыла сүүс сылынан суох буолуо диэн билгэлииллэр ээ. Мин билгэм маннык: аны сүүс сылынан саха ахсаана биир мөлүйүөҥҥэ тиийиэ. Бу дьонтон саамай кырата алта сүүс тыһыынчата тыаҕа олоруо. Дьон олох сайдан истэҕин аайы тыаҕа, ыраас салгыҥҥа тардыстыыта улаатан иһиэ. Куоракка симиллии тохтуо. Төттөрүтүн тыаҕа тардыһыа. Онтон түөрт сүүс тыһыынчата куоракка олоруо. Быһа холуйан эттэххэ, куоракка олорор сахалар аҥаардара сахалыы саҥарыа.

Ол аата аны сүүс сылынан аҕыс сүүс тыһыынча сахалыы саҥалаах саха норуота син биир баар буолуо. Мөкүнү төлкөлөөччүлэр туох да диэн куолулааҥ, саха тыла төрүт сүтүө суоҕа. Мин бэйэм олорбут олохпуттан анааран көрдөхпүнэ, баара эрэ сүүс киһилээх Андрюшкино юкагирдарын тыла алта уон үс сыл устата сүппэккэ, тыыннаах кэлбитэ тугу эрэ этэр ээ. Оччотугар биир мөлүйүөн киһилээх саха омугун тыла тоҕо сүтүөхтээҕий? Бигэтик эрэнэбин, аны сүүс сылынан саха ахсаана биир мөлүйүөҥҥэ тиийиэ.

Учуонайдары этэбин, – олус былыргылыы саҥардаары дьону, ыччаты булкуйаллар. Аныгы ыччат аныгылыы саҥарыахтаах. Ол-бу билим-илим, түмэл-имэл диэн саҥа тыллары киллэрэргит букатын сыыһа, онтон наука, музей диэххэ буоллаҕа. Бэрт дьон компьютер, интернет, Фейсбук, смартфон, Тойота, Прадо диэн тыллары сахалыы тылбаастыыргыт буолуо. Мин санаабар, ити эҥин араас омук тылларын бэйэлэринэн, уларыппакка саҥарар сүүс төгүл ордук буолуо.

Саха тылын таба саҥарарга үөрэтии саамай сөп. Ол эрээри, наһаалыыр эмиэ сыыһа. Саха тылын эҥин араастаан мускуйан, онон таҥнан-аһаан олорор интеллигенциябыт араҥата элбээн иһэр. Ол дьон тугу эрэ саҥаны “айдахтарына” харчыланан, оҕолорун иитиэхтэрэ дии. Кинилэри төрүт буруйдаабаппын. Саха тыла сүтүө диэн дьылҕалыыр төрүт сыыһа. Саха тыла сүтүө суоҕа.

***

Максим СИБИРЯКОВ.
Дьокуускай к.

Источник:
tuymaada.ru

Обсуждение • 4

Добавить комментарий
  1. 12

    Сибиряков этэринэн оччо5о тыл диэн — араас дьоннор, норуоттар ойдоьоллоругэр эрэ аналлаах. В идеале — эсперанто. Онон национальнай тыллар 100 сылынан сутуохтэрин да соп. Миэхэ хайдах да буоллун, кыьаммаппын. Кылааьынайа киьи киьи ойдоьуохтээхтэр эрэ. Онон буттэ.

    • Ньукулай

      Аар кырдьаҕас тас омук тылларынан киирбиттэри сахатытар сөбө суох диир. Союз саҕанааҕы саха тылын уонна литературатын учебниктарыгар киирбит тыллар, айымньылар, оҕону сахалыы саҥарарга, ааҕарга, суруйарга, толкуйдуурга — ураты табыллан, таҥыллан оҥоһуллубуттар, — дии саныыбын. Билиҥҥи сахалыы тылдьыттарга «түөлбэ тыла» диэн ааттаан эбии киллэрэн улахан бутууру таһаардылар. «Түөлбэ тыла» күннээҕи кэпсэтиигэ туттулларын ким да боппот. Билиҥҥи оскуола учебниктарыгар сахалыы саҥаран улааппыт киһи да ыарырҕатар тыллар, айымньылар киирбиттэр. Омуннаан эттэххэ — саха кыра оҕото саллан, төрөөбүт тылыттан аккаастанарын курдук анаан таҥыллыбыттар. Кэнэҕэскитин оскуолаҕа сахалыы үөрэтэр учебниктары икки көрүҥнэрин таҥан таһаарар ордук буолуо этэ. Биирэ нууччалаатахха «базовое изучение якутского языка и литературы» уонна «углубленное изучение якутского языка и литературы», автордарын ыйан туран. Билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ кыаллыа этэ, онно эбии учебниктар цифровой варианнарын.

    • Коннору

      Сибиряков кырдьагас тылы олус боростуойдук ойдуур эбит. Саха тылын кырааскатын толору туттуу суураллан эрэрин истибэт эбит. Бар, кэл, ыл, тут, киир, тагыс диэн судургу тылларынан куннээгини кэпсэтии ханна сутуой, син этэргэ дылы баар буолуо. Суус сыллаагыта Ойуунускайдаах мындыр, ото корор дьон буолан тылы туттуу судургутуйан, суураллан эрэр тенденциятын таба корон дьасаллары ыларга туруммуттара. Дьинэ ол сагана дьон бары кыралыын кырдьагастыын олонхону туннэри куннэри умсугуйан истэр, ол аата олонхо тылынан олорор, туттар, санарар буоллахтара. Билигин олонхо тылын толору ылынан, ойдоон истэр кисибит бэрт агыйах бырысыан буолуо. Онтон санарар, туттар дьон торут да нуул сыалай хас дэсээтэй эбитэ буолла. Онон тылбыт тыына улаханнык молтоон, кылгаан эрэр. Тылы харыстыырга улэ ахсыа суохтаах. Сибиряков юкагир тыла баар, суппэккэ сылдьар диэн ол биир анал хамнастаах киси радионан санарарынан сирдэтэн этэр эбит. Билигин ол Андрюшкинага юкагирдыы ойдуур, санарар ахсааннаах киси баар дииллэр. Ыччаттара торут биир да суох буолуогун хата дьасал, политика богонон, уп харчы бого коруллэн агыйах билэр, санарар ыччаттара иитиллэллэр бысылаах. Саха республикатын салалтатын утуотэ диэххэ наада. Онон М. Сибиряков кырдьагас оптимист санаата, тыла осо бэрт буоллар да, уоскуйар сатаммат, тылбытын кырагытык харыстыыр улэбит, дьасалбыт, багабыт сурэхпит ахсыа суохтаах.

  2. Дьэ диэ!

    Максим Николаевич сахаҕа чахчы бэлиэ киһи. Оҥорбут үтүөтэ да үгүс: салайааччы да, спортсмен да быһыытынан. Сахалыы өйдөөх кырдьаҕас. Ол гынан баран, сааһыран баран бары боппуруоска барытыгар бэйэтин санаатын этэрэ сөптөөх эрээри, үксүгэр кырдьаҕас наһаалыыр. Итиниэхэ кини сэбиэскэй кэмҥэ бэрт уһуннук муҥур тойон, партократ буолан олорбута дьайар: кини эппитэ барыта сокуон, бүтэһик быһаарыы курдук буолар.
    Бу да сырыыга эмиэ бэйэтин колокуонньатыттан эрдэр, тыл уонна омук икки ардыларынааҕы курдук саамай уустук боппуруоһу эмиэ идэтинэн, бэрт боростуой баҕайытык быһааран кэбиһэр. Бастакытынан, лаппа сыыстарар, хоту кыра омуктар тыллара тыыннаах хаалан баччаҕа дылы кэлбитигэр, төттөрүтүн биһиги Сахабыт сирин салалтата туохха да кэмнэммэт үтүөлээх. Наука үлэһиттэрэ уһун сылларга бу тыллары хасыһан, үөрэтэн общество болҕомтотугар таһаарбыттара эмиэ улахан туһаны аҕалбыта. Эһиги аттынааҕы субъектарга олорор кыра омуктар дьылҕаларын кытта биһиэннэрин тэҥнээн көрүҥ: халлаан уонна сир. Билигин Саха сирин улуустарыттан омуннаатахха, түөрт гыммыттан биирэ национальнай оройуон статустаах, НВК-ҕа анал биэриилэр, учебниктар, оскуолалар… Онон биһиги хотугу омуктарбыт сахалары кытта бииргэ эйэлээх, ини-бии аймахтыы олоххо олороллор. Оннук эрэ буоллун!
    Иккиһинэн, саха тылын сөрүүн сүөгэй курдук сүмэтэ сүтэн эрэрэ билиҥҥи сахабын диир дьону барыларын долгутар. Оҕонньор бу боппуруоһу эмиэ наһаа примитивнэйдик өйдүүрүнэн быһаара сатыыр. Дьиҥэр тылбыт бэрт сотору кэминэн кэхтэн, ити Сибиряков кырдьаҕас айхаллыыр киирии туора тылларынан солбуллан, устунан сүтэр суолга киирэн эрэр. Бэл улуу нуучча тыла глобализация сабыдыалыгар оҕустаран эрэрин туһунан тыл үөрэхтээхтэрэ суруйаллар. Интернет күүһэ диэн сүрдээх кэм кэллэ. Оҕолорбут сарсыардаттан киэһэҕэ диэри интернет, телефон иитэн таһаарар дьонноро буоллулар, ол түмүгэр дьиҥнээх манкурт, маргинал дьоннор буолан эрэллэр. Максим Николаевич барахсан ол сэрии кэннинээҕи кэмҥэ хоту үлэлээбитинэн сыаналыы сатыыра, билиҥҥи алдьархайдаах интернет кэмин кытта хайдах да тэҥнэммэт бөҕө буоллаҕа ди. Оччолорго хоту эрэ буолуо дуо, Киин Саха сиригэр 70-с сс. дылы үүт тураан уу сахалыы олох этэ.

Оставить комментарий    

Россельхозбанк
АЯМ