Дмитрий САДОВНИКОВ: Барыта ааһар

Субуота, 08.00 чаас, мээрийэ, алтыс этээс.

Суруналыыс буолуохпуттан ыла алтыс мээрбин кытары интервью ылаары бу кабинекка кэлбит эбиппин: Михальчук, Заболев, Николаев, Авксентьева, Григорьев уонна Садовников. Приемнайга эмиэ ол сибэкки адаарыйан турар, туох да уларыйбат. Арай кабинет хаһаайына уларыйар.

-Эрдэһит эбиккин дии, – диэн Дмитрий Дмитриевич Садовников дорооболоһон баран этэр.

-Олох эрдэһитим суох, чаастаах үлэҕэ үлэлиирим буоллар хойутаан үүрүллүбүтүм ырааппыт буолуо этэ, – диибин. – Эн күннээҕи олоҕуҥ хаамыыта буоллаҕа, үөрэннэҕиҥ.

-Үөрэнэн буоллаҕа.

-Хаһан эмэ бэйэҥ баҕарбыккынан туран-олорон, кэлэн-баран сылдьыаххын санаталаан ылбаккын дуо?

-Билигин кэлэн олохпун  уларытарга хойутаатаҕым.

Сыыппараны, былааны атын да суруналыыстар суруйуохтара. Мин туох-ханнык санаалаах, майгылаах киһи куорат баһылыгынан кэлбитин билиэхпин баҕарабын. Салгыы Дмитрий Дмитриевиһы кытары  утары көрсөн олорон тугу-ханныгы сэһэргэспиппитин ааҕааччыбар тиэрдиэхпин баҕарабын.

ААТ

-Илин-кэлин, илэмэ-салама түһээччилэр элбээтилэр дуо?

-Ханнык баҕарар дуоһунаска сылдьар киһи тула итинник көстүү баар. Урут даҕаны баар этэ, билигин даҕаны баар. Ол гынан баран үрдүк дуоһунастарга үлэлээбитим ырааттаҕа, сыһыан кырдьыгын-сымыйатын араарабын дии саныыбын. Кэтээн көрөбүн ээ: сорох дьон улахан солоҕо үлэлээн баран уурайдахтарына ким да кинилэри кытары дорооболоспот, кэпсэппэт буолан хаалар. Мин оннукка тиийиэхпин баҕарбаппын.  Саха киһитин сиэринэн өйдүүрбүнэн – ханнык да дуоһунаска үлэлээ – киһи киһинэн хаалыахтаах.

Аат диэн баар сахаҕа саамай күндү. Хайдах ааты бэйэҥ кэннигиттэн хааллараҕын диэн.

Мин төрөппүт аҕабын көрбөтөҕүм. Кини 1971 сыл олунньутугар өлөр,  мин алтынньыга төрүүбүн. Икки эдьийдээхпин, соҕотох уолбун. Төрөөбүтүм кэннэ аймахтарым кэлэн баран ийэбэр этэллэр буоллаҕа: аҕата үтүө киһи этэ, аҕатын аатын биэр, кинини баттын диэн. Мин төрөөбүт сирбэр – Халымаҕа, аҕам дойдутугар – Абыйга кини туһунан биир да куһаҕан тылы истиэххит суоҕа, бары үтүө тылынан эрэ ахталлар. Киһи аата кини ыччатын олоҕор быһаччы дьайар.

-Үтүө аат – харысхал, хобдох аат – кырыыс.

-Оннук. Аҕам бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх киһи үһү, Москваҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. Бэйэтэ Абыйтан төрүттээх этэ, ол иһин абыйдар миигин «бэйэбит уолбут» диэн ааттыыллар. Аҕам Орто Халымаҕа көһөн кэлэн баран 39 сааһыгар эмискэччи өлөн хаалбыт. Абыйга бииргэ төрөөбүт балта олорор, икки кыыстаах, биир уоллаах. Эдьийим убайын кэриэстээн уолун эмиэ Дима диэн ааттаабыта. Онон биһиги аймахха икки Садовников Дима баар.

-Ийэҥ кэлин кэргэннэммитэ?

-Мин биэс саастаахпар кэргэн тахсыбыта. Ол гынан баран Таҥара оҕо биэрбэтэҕэ. Ииппит аҕам наһаа үчүгэй, туох да үлэһит бөҕө киһи этэ, 2017 сыллаахха өлөөхтөөбүтэ.

-Ийэҥ?

-Ийэм быйыл кулун тутарга барбыта…

-Мээргэ ананыаҥ эрэ иннинэ эбит дии.

-Дьылҕа биири ылар, биири биэрэр курдук… Инаугурацияҕа туран ийэбин санаан наһаа уйадыйбытым. Ийэм барахсан көрөрө эбитэ буоллар төһө эрэ үөрүөх, киэн туттуох этэ диэн.

– Эдьийдэриҥ куоракка бааллар?

-Улахан эдьийим пенсияҕа тахсан баран көһөн кэлбитэ, биир эдьийим арыый эрдэ кэлбитэ. Ийэм уонча сыл курдук инсуллаан суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытаахтаабыта. Эмиэ тулаайах улааппыта, ийэтэ 2-лээҕэр оҕолоноору өлбүт, аҕата буоллаҕына кини 17 саастааҕар суох буолбут. Эһэбин олус үлэһит киһи этэ диэн кэлин оҕонньоттор ахтар буолаллара.

-Сахалар барахсаттар харыларын күүһүнэн үлэлээн-үлэлээн баччаҕа диэри кэллэхтэрэ.

-Ииппит аҕам техникаҕа олох сыһыана суох этэ. Бэл, «Дружбаны» туттубата. Наар сүгэнэн, илии эрбиитинэн, бэйэтэ сүгэн-көтөҕөн үлэлиирэ. Оҕо сылдьан саастыы уолаттарбын көрөн ымсыырар этим: оттуу-мастыы, бултуу мотуордаах тыынан, массыынанан, тыраахтырынан бараллар-кэлэллэр. Биһиги буоллаҕына наар сатыы, наар илиинэн. Аны санаатахха тулуурга үөрэппит эбит. Оҕо сылдьан ону өйдөөбөт буоллаҕыҥ, оҕолорго ымсыыраҕын, аҕаҕар мөҕүттэҕин.

-Истибэтигэр мөҕүттэҕин?

-Оннук буоллаҕа, – күлэр. – Оҕонньор мөҕөн такайар идэлээх этэ.  Икки кылаас үөрэхтээх этэ. Ол оннугар бүгүрү үлэһит. Миигин ханнык да хара үлэттэн толлон турбат гына ииппитэ. Майгыбын кини оҥорбута дии саныыбын. Кини аатынан улахан уолбун ааттаабытым. Егор Дмитриевич диэн этэ. Онон уолум эмиэ Егор Дмитриевич.

-Дьон көрдөһөрө элбэх?

-Былаастаах киһи кыаҕа улахан, кыах тиийэринэн көмөлөһүөхтээххин. Ол гынан баран сорох дьон өрө баран иһэллэр. Биирдэ көмөлөстөххүнэ наар көмөлөһуннэрэ сатыыллар. Оннук дьон элбэх. Итинник гынан сороҕор көмөлөһүөххүн да баҕарбат оҥорон кэбиһэллэр.

-Оннук киһиэхэ көмөлөһөн-көмөлөһөн баран биирдэ аккаастаатаххына өстөөх буолаҕын.

-Итинник баар.

ДЬИЭ КЭРГЭН

-Икки атахтаах ханнык майгытын сөбүлээбэккин?

-Ытанар дьону сөбүлээбэппин. «Биһиги эрэйдээх, мин эрэйдээх», «биһиэнэ биһиэнин курдук, миэнэ миэнин курдук»…

-Сөбүлүүр ырыаһытыҥ?

-Музыкант эҥин буолбатахпын, ханнык да инструмеҥҥа оонньообоппун. Били оскуолаҕа сырыттахха «бары кыттаҕыт» диэтэхтэринэ – хоһоон ааҕар уолаттар кэккэлэригэр мин баарым. Ырыаны буортулуур дьонтон биирдэстэрэбин, – диэн күлэр. – Никииппэр Сэмэнэби сөбүлүүбүн, кини ырыалара хойукка диэри ылланыахтара. Тыла-өһө, матыыба, куолаһа – барыта дьоһун.

-Ханнык киинэни хаста да көрүөххүн сөбүй?

-Былыргы киинэлэри. «В бой идут одни старики», «Офицеры», «Троя», «Перл Харбор»… Урут оҕолорбор анаан киинэ холбоон көрдөрөр этим. Улахан уолум «Офицеры» киинэни көрдөҕүнэ наар ытыыр этэ. Кэнники кыыһырар буолбута: «Паапа уонна ити киинэни көрдөрүмэ», – диэн. Кырдьык киһини таарыйар баҕайы киинэ эбээт.

-Оччоҕуна «ытык иэс, чиэс» диэн киинэлэри сөбүлүүр эбиккин.

-Соҕотох улааппыт эҥин буолан буолуо, кырабыттан – эппит тылгар туруохтааххын, эрэнэр, эрэллээх доҕор буолуохтааххын, кыраны -кыамматы атаҕастыа суохтааххын диэн толкуйдаах улааппытым.

-Хас оҕолооххун?

-Икки уол, биир кыыс.

– Кыраҥ хастааҕый?

-11-дээх. Улахан уолбун кытары 15 сыл арыттаахтар.

-Хаһыс кэргэҥҥиний?

-Кырам кыра саастааҕын биллэхтэринэ,  дьон бары итинник ыйытар. Ону оонньоон: бастакы кэргэммэр икки уоллааххпын, бүтэһик кэргэммэр биир кыыстаахпын диибин, – күлэр. – Кэргэним төрдө Амма, 1999 сылга ыал буолбуппут.

ЫАРАХАН ТҮГЭН

-Мээр дуоһунаһа соһуччу буолла дуу, эбэтэр эрдэттэн сэрэйэ сылдьыбытыҥ дуу?  

-Мин сахалыы итэҕэллээх киһибин. Ииппит аҕам ууга былдьаммыта. Быыһыыр сулууспаны кытары икки нэдиэлэни быһа көрдүү сатаабыппыт. Ийэм «Кыымы» ааҕар этэ,  онно бүтэһик диэки балаһаҕа араас эмчиттэр, көрбүөччүлэр тустарынан суруйаллара дии. «Бу дьонтон ыйытыахха наада», – диэн эппитигэр оннук киһини булбуппут. Көмөлөспүтэ.

Ол киһи миэхэ: «Кэлин улахан хаһаайыстыбаннай үлэҕэ барыаҕыҥ», –  диэн эппитэ. Онно ОДьКХ миниистиринэн үлэлии сылдьабын, мантан атын туох хаһаайыстыбаннай үлэ баар буолуон сөбүй дии санаабытым. Правительство завхоһа буолабын дуу? – күлэр. – Онтон 2021 сыллаахха эмиэ биир айылҕалаах уол «мээрийэҕэ барыаҕыҥ, аккаастанаайаххын» диэбитэ.

-2021 сыллаахха правительство бэрэссэдээтэлин  1-кы солбуйааччытынан анаммытыҥ. 

-Биэс сыл үлэлээтим, санаабын ууран туран. Биллэн турар 2021 сыллаахха улахан баһаардар буолан, Бэс Күөл эҥин умайан ыарахан этэ. Оччолорго ойуур баһаарын утары үлэҕэ федеральнай киин 350 мөлүйүөнү эрэ көрөрө. Аны ойуур, тыа – федеральнай бас билии,  боломуочуйалара эмиэ кинилэргэ эрээри улахан үп көрбөт этилэр. Улахан баһаардар кэннилэриттэн 5 миллиард кэриҥэ үп көрүллэр буолла. Итини ситиһии дии саныыбын. Бачча улахан сири-уоту көрүөххэ-истиэххэ диэтэххэ харчы да суох, киһи да суох этэ буоллаҕа. Билигин көрүллэр үп элбээн, үлэ миэстэтэ тахсан балаһыанньа лаппа тубуста.

ОДьКХ миниистиринэн үлэлиэм иннинэ саамай муҥутаан федеральнай үбүлээһини таһынан биирдэ Чурапчы ыраастыыр станциятыгар эбии 20 мөлүйүөн көрүллэ сылдьыбыта. Кэлин мин үлэлиир кэммэр 2 миллиарды республикаҕа аҕалбыппыт. Харчы, үп тыырсыытыгар күүскэ үлэлиэххэ наада, көрдөөтүҥ да «мэ» диэн биэрбэттэр. Докумуон оҥорооһуна, дакаастааһына, туруорсааһына, сүүрүүтэ-көтүүтэ, кэпсэтиитэ элбэх. Ол барыта элбэх сыра түмүгэ.

-Правительствоҕа үлэлээбит кэмҥэр саамай ыарахан тугэн диэн тугу этиэҥ этэй?

-1-кы зампредынан үлэлии сырыттахпына аан бастаан «груз 200» кэлбитигэр миигин эппиэтинэстээх киһинэн  анаабыттара. Наһаа ыарахан этэ сүтүктээх дьон хараҕын уутун уйар. Кэлбит уон уолтан иккитэ халымалар. Билэр дьонум оҕолоро. Испэр наһаа да хараастыбытым.

-Билигин илиитэ-атаҕа суох, эчэйбит дьон кэллилэр. Ол дьоҥҥо, дьиэ кэргэттэригэр психотерапевтическэй көмө хайаан да оҥоһуллар буоллаҕа?

-СВО боппуруостарынан дьарыктанар мээр анал солбуйааччылаах. Кэлбит дьону олоххо төннөрөргө государство улахан болҕомтону уурар, ууруохтаах даҕаны. Атын суол суох.

Киһи барыта күүтэр хаһан СВО бүтэрин. Ол гынан баран, биһиги дойдубут сэриитэ суох хайдах да кыайан олорор кыаҕа суох быһыылаах.  Киэҥэ-куоҥа, баайа үйэ-саас тухары аан дойду оботун барытын уһугуннарар. Ымсыырааччы элбэҕэ бэрт. Олортон көмүскэннэхпитинэ эрэ сатанар, сииллэр буоллаҕа. Сэнииллэр, тэпсэ, тэбэ сылдьыахтарын баҕараллар. Хайдах курдук спортсменнарбытын Олимпиадаҕа былааҕа суох киллэрэн сэнээбиттэрэй? Кэлбэккит-барбаккыт, кыттыбаккыт диэн хаарчах бөҕө олохтообуттарай?… Нуучча кыыһырбытыгар билигин кэлэн тохтоппута буола сатыыллар.

…Куһаҕан үчүгэйдээх дииллэринии, бу буола турар балаһыанньа саха эр киһитин өрө таһаарда. Бу иннинэ «Якутия» ханна баарын да билбэт этилэр. Билигин сыһыан олох атын, тосту уларыйда. Андрей – Тута холобурун сөҕөллөр. Кини боростой, элэккэй баҕайы уол. Уолаттарбыт саханы саха дэттэрдилэр.

ОЛОХ АРААС

-Куорат баһылыгынан ыарахан кэмҥэ ананным дии санаабаккын дуо?

-Саныыбын. Урут «харчы суох» диэн ытанар этибит. Билигин эргиллэн көрдөххө наһаа да үчүгэй кэмнэр ааспыттар эбит.  Ону били бассаапка тарҕаммыт мем курдук «барыта хойутаан», ааспытын кэннэ өйдүүбүт. Харчы хаһан да баар диэбэттэр, ээ. Ханнык да кэмҥэ ким да, хаһан да «харчы элбэх» диэн эппитэ суох. Онон баар балаһыанньаттан тирэнэн үлэлээн-хамсаан иһиэх тустаахпыт.

-Билигин иэмэ-дьаама биллибэт кэм. Санаа-оноо баттаатаҕына хайдах  аһарынаҕын?

-Мин билигин уолҕамчы, оту-маһы тардыалыы сылдьар сааспын лаппа куоһарбыт киһибин. Барыта син биир ааһар. Үчүгэй да, куһаҕан да. Ыарахан да, чэпчэки да. Киһи күнэ куруук тыкпат, балык өрүү ыабат. Кэлэр кэмнээх, барар кэмнээх.

Ыарахан кэмҥэ төттөрү хомунаҕын, бэйэҥ бэйэҕиттэн ыйытаҕын: дьэ хайыыгын, киһи буолаҕын дуу, кии буолаҕын дуу? Толлубакка, тостубакка ыараханы туоруоҥ дуо? Иккис санаа – дьону түмп, үлэни аттар. Кыһалҕаттан төлөрүйүү аҥардас үптэн-харчыттан эрэ тутулуга суох. Санааҥ күүһүттэн, үлэни тэрийэр  дьоҕургуттан, дьон санаатын көтөҕөр кыаххыттан эмиэ улахан тутулуктаах.

-Туохтан кэмсинэҕин?

-Олохпор сыыһалаах-халтылаах да буоллахпына – ол мин алҕастарым, сыыһаларым. Төттөрү эргитиэм диэн күнү-дьылы бараабат буоллаҕыҥ.

Уонна киһи олорор олоҕуттан дуоһуйуохтаах. Хачыгаардыы сылдьаммын саамай үчүгэй үлэ хачыгаар дии саныырым. Үлэлээтиҥ, бүттүҥ уонна тыаҕа бултуу бараҕын, айылҕаҕа сылдьаҕын. Ханнык да үлэҕэ үлэлээ – үлэттэн дуоһуйуу ылыахтааххын.

-Уопсайынан салайар үлэҕэ сиппит-хоппут, олоҕу, үлэни-хамнаһы билбит киһи ананыахтаах?

-Оннук. Сиринэн сылдьан үлэлээбит, олох ымпыгын-чымпыгын билбит  киһи үлэлииригэр да чэпчэки. Боростой үлэһит киһи кыһалҕатын өйдүүр, үлэ хайдах үлэлэнэрин иһиттэн билэр буоллаххына дьону кытары биир тылы түргэнник булаҕын. Миигин билигин ким да «бэйэҥ үлэлээн көр, ээ» диэбэт буоллаҕа. Хачыгаартан саҕалаан 1-кы зампредка тиийэ үлэлээн кэлбит киһи буоллаҕым.

Олоҕу билбэтэх сорох салайааччылар наһаа үөһэнэн көтөн, эмискэ -эмискэ тута барытын тосту уларытыахтарын баҕараллар. Олоххо оннук буолбатах, уларыйыы барыта сыыйа кэлэр, үлэҕэ эмиэ. Тулуур наада.

Былааска сылдьан көрөбүн ээ: сорох салайааччылар наар ситиһиигэ, үчүгэйгэ, хайҕалга, бырааһынньыкка эрэ сылдьыахтарын, онно эрэ сыстыахтарын баҕараллар. Олох араас. Түһүү да, тахсыы да баар, куһаҕан да, ыарахан да баар. Былырыын Өймөкөөн ууга барбытыгар Ил Дархан бара сылдьыбыта. Онно биир аҕам саастаах эдьий тахсан этэр: «Эн иннигинэ Садовников диэн киһиҥ кэлэн харчы суох, хойутаан кэлиэ, тулуйуҥ диэбитэ», – диэн мөҕүттэр. Мин Айсен Сергеевич [Николаев] кэннигэр турабын, тута ойон тахсыбат буоллаҕым. Онтон тиийэн кырдьаҕаска эттим: «Били кэлэ сылдьыбыт киһибин – Садовниковпын, сөпкө эттиҥ, билигин Ил Дархан баран сорудах биэрэн тиэтэттэҕинэ харчыгыт түргэнник түһүө», – диэн. Кырдьык оннук да буолбута.

-Дьон саҥатыгар хайдах сыһыаннаһаҕын?

-Киһи олорорун тухары сайдан иһэр буоллаҕа. Урут мээр солбуйааччытынан үлэлии сылдьан, оччолорго Якт.Ру буоллаҕа, «оннук үөхпүттэр, маннык саҥарбыттар»  дии-дии наһаа чугастык ылынарым. Ону Айсен Сергеевич [Николаев]: «Бириэмэҥ да бэрт дии, ону ааҕа, ырыта олорор», – диирэ. Кэнники мин эмиэ наадыйбат буоллум. Хайдах даҕаны дьоҥҥо барытыгар сөбүлэтэр кыаҕыҥ суох.

Биир киһи миэхэ этэн турардаах: «Дьиҥнээх кырдьык эйиэхэ бэйэҕэр баар. Эн бэйэҥ кырдьыгы билэҕин, ону атыттарга дакаастыы сатыыр наадата суох», – диэн.  Кырдьыгыҥ бэйэҕэр баар буоллаҕына туохтан самнан, саллан барыаххыный?

-Оттон дьон махтала, хайҕала?

-Үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Үтүөнү оҥорон баран махталы кэтэспэккэ умнан кэбиһиэххэ наада. Дуоһунастаах киһи үлэтин сүрүн ис хоһоонун курдук ылыныахтаах. Хас биирдии хамсаныыгар махталы кэтэстэххинэ ырааппаккын. Оҕо сылдьан биир быраатым ууга түспүтүн быыһаабытым. Ону умнан кэбиспиппин. Гаанньыска улаатан баран кэлин этэр үһү: «Туох да үлэтин булбатахпына убайбар барыам, үлэ булан биэрбэт эрээри туох гынаары быыһаабыккыный диэҕим», – диэн күлэр үһү. Онуоха биирдэ санаабытым, арба ууттан хостообутум баара диэн.

САХА МАЙГЫТА

-Куораппыт наһаа эргэ, проблемата элбэх. Биир күн турдуҥ да тула тупсан кэлбэт. Дьоҥҥо тугу ыҥырыы курдук этиэххин сөбүй?

-Ырыаҕа ылланар дии «Дьоллоох Дьокуускай куорат» диэн. Дьоллоох дьон элбиэн баҕарабын.  Оттон дьол диэн – мас дуу, таас дуу дьиэлээххиттэн тутулуга суох, турук буоллаҕа. Күннээҕини сыаналаан, үчүгэйгэ тардыһан, үтүөҕэ эрэнэн олоруоххайыҥ. Уонна баҕам диэн – дьон былааска итэҕэлэ төннүөн баҕарабын. Ол туһугар үлэлиэхпин баҕарабын. Ааппын хаалларан, дьон кэлин үтүө тылынан ахтарын курдук.

Чэпчэки олох диэн хаһан да суох этэ. Көлүөнэ барыта бэйэтэ тургутуулаах.

Саха дьоно наһаа тулуурдаах дьоммут дии саныыбын. Кимиэхэ да найыламмаппыт, бэйэбит күүспүтүнэн, кыахпытынан олохпутун оҥостон кэлбиппит. Оннук майгыбытын ыһыктыбакка, күүстээх санаабытын тутан салгыы баран иһиэхпитин баҕарабын.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru