“ХОБОЛООХ СУОЛ”

П.Н. Харитонов – Ойуку үлэ бөҕөнү үлэлээтэ. Сөҕүмэр үлэ! Маннык киэҥ хабааннааах арамаан сахаҕа өтөрүнэн сурулла илигэ. Төһөлөөх историческай докумуону хасыһыы, ону ырытыы элбэх күнү-дьылы, сыраны, күүһү-үоҕу, доруобуйаны эрэйдэҕэ. Манныгы дьиҥнээх норуот суруйааччыта эрэ кыайа тутан эрдэҕэ.

Ойуку “Хоболоох суол” арамаанын (эпопеятын) тула алтынньы 8 күнүгэр Роман Алексеев “Олох үөһүгэр” биэриитигэр кэрэхсэллээх кэпсэтиини ыытта. Арамаан ааптара Ойукуттан ураты республика историяҕа, тылга сыһыаннаах бас-көс дьоммут кытыннылар. Ол курдук  учуонайдар А.Саввинов, А.Борисов, тыл үөрэхтээхтэрэ Е.Поликарпова, М.Попова, А.Шадринова, краевед П.Ноговицын, тылбаасчыт А.Шапошникова о.д.а. санааларын этиилэрэ, ырытыылара үгүс көрөөччү болҕомтотун тартаҕа.

Өлүөнэ дьаамсыктарын ылар буоллахха, кинилэр Ермак эбэтэр атын бандьыыт аҥаардаах сири баһылааччы, дьаһаах хомуйааччылар буолбатах эбиттэр. Бу барахсаттар үлэни өрө туппут, сүөһүтэ суох табыллыбат, хайаан да оҕуруоттаах, бурдук ыһар бааһыналаах уонна төрүт култуураларын хаһан да умнубатах дьиҥ нуучча норуотун дьоно, айылҕа оҕолоро этилэр. Олохтоох дьону баһылыы, атаҕастыы кэлбэтэхтэр: бэйэлэрэ да, элбэххэ үөрэппиттэр, бэйэлэрэ да үгүскэ үөрэммиттэр. Олохтоох сахалартан сиргэммэтэхтэр, туох туһалааҕы кинилэртэн иҥэриммиттэр, салгыы уруурҕаспыттар, эр-ойох да буолбуттар, сахатыйбыттар. Покровскайдары нуучча оройуона диир сыыһа өйдөбүл баар буола сылдьыбытын история бэйэтэ оннун булларбыта. Дэлэҕэ араас көрүдьүөс аҥаардаах кэпсээннэр үөскүөтэрэ дуо? Холобур, Булгунньахтаах бөһүөлэгэр төрөл баҕайы нуучча уолаттара ханна эрэ сырсан иһэллэрин ыйыппыттарыгар: ”Бэһиэччиктэри кырбыы баран иһэбит”, – диэбит тыллара номоххо кубулуйа сылдьар. Манна киһи омнуолуура эбэтэр өһүргэнэрэ суох. Өлүөнэ сүнньүгэр хас үйэ тухары олохсуйбут нуучча дьоно хас көлүөнэни үөскэтэн, ууһаан-тэнийэн, сахалыы эрэ саҥаран, олохсуйбут, үөскээбит сирдэрин күөннэринэн көмүскүүр дьиҥнээх патриот буолалларын билэбин. Уонча сыллааҕыта суруйааччы Николай Калитынныын Сиинэҕэ ыҥырыллан тиийбиппит. Бөһүөлэктэн чугас сынньанар, сир астыыр сирдэригэр базальт хостоору гыммыттарыгар көмүскэл буолуохтаах үһүбүт. Учууталлыын, оҕолуун, оҕонньордуун-эмээхсинниин бары мустубуттар этэ. Төрөөбүт сирдэрин туохха да биэрбэт санаалаах турунуу этэ. Тыл-өс кытаанаҕын онно истэн, үөрэн да, сөҕөн да төннүбүппүт. Сиинэлэр чугас, дөбөҥнүк хостонор тааска баҕарбыттары киэр үүрбүттэрэ. Бу дьон сэрии да буоллаҕына киһи буолбут күндү дойдуларын туран биэриэ суохтарын итэҕэйбитим.

Ити сылларга Дьокуускайга сэрии ветераннарын кытта көрсүһүү киэһэтэ буолбуттаах. Тэрээһин аһылларын күүтэ олорон икки модьу-таҕа, маҥан баттахтаах, элбэх мэтээллээх, уордьаннаах нуучча оҕонньотторун көрбүтүм. Оҕонньотторум уу сахалыы тугу эрэ ахтыһан кэпсэтэллэрин истэн соһуйбутум. Тоҕо диэтэххэ, аттыларыгар сааһырбыт икки саха дьахтара, бары иһиттинэр диэбиттии, нууччалыы дорҕоонноохтук кэпсэтэллэрэ. Оҕонньотторбун Табаҕаттан сылдьаллар диэбиттэрэ.  Дьаамсыктар сыдьааннара буоллахтара. Уонна ити сыдьааннартан таҕыстаҕа бастакы президеммит М.Е.Николаев.

Миигиттэн арыый аҕа, бараллаа да соҕус, бастакы тустууктары Г.Гребневы, И.Кондратьевы, З.Ивановы билэттиирим. Кэлин А.Добрянцевы билсибитим. Барахсаттар сахалыы саҥарбаты сэниир, сахалыы саҥарарга үөрэтиэх да курдуктара. Бу киэҥнэрин, холкуларын, көнөлөрүн.

Нуучча-саха убаастаһыыларын, кубулҕата суох истиҥ доҕордоһууларын норуот суруйааччыта П.Н.Харитонов-Ойуку “Хоболоох суол” арамаана, ама, итэҕэтэр ини. Норуот суруйааччытыгар икки норуот аатыттан махтаныаҕыҥ!

***

Иван БУРЦЕВ