Ону социальнай ситимнэргэ дьон үөрүйэҕинэн «дьүкээбил уота» диэн ааттаан, хаартыскаҕа уонна видеоҕа үйэтиттилэр. Бу туох көстүү буолан ааспытын Тускултан ыйыталастым. Онуоха норуот синоптига бу курдук быһаарда:
— Бу кэлиҥҥи сылларга мин күнү-дьылы билгэлиирим тухары «күн эстиитэ буола турар» диэн өрүү бэлиэтээн, ыллаабатым эрэ. Быйыл күн эстиитин 25-с циклын саамай оройун кэмигэр олоробут. Бу иннинэ 5 бааллаах күн эстиилэрэ буолан, сүрүннээн от күөҕэ өҥнөнөллөр этэ. Бэҕэһээ көстүбүт күн эстиитэ — 7 бааллаах. Саамай улахан эстиитэ 9 баалга тэҥнэһэр. Ол кэннэ «Х» (икс) кэлэр. Оччотугар халлаан барыта кытарар, электричество уота барар, сибээс быстар, сир иһийэр.
Сир геомагнитнай бүрүллүүтүн күн эстиитин сардаҥаларын радиацията курдары киирэр. Геомагнитнай хах 5-6 эрэ баалы тулуйар. 9 баал бэрт сэдэхтик буолар. Итинник муҥутуур күн эстиитэ, дьоммут кэпсииллэринэн, 1941 сыл устата буолбут. Оччолорго «халлаан наар кыһыл сардаҥаларынан умайбыта» дииллэрэ. Быйылгы 7 бааллаах күн эстиитэ Сиргэ өтө киирэн кислороду «сиир». Ол, биллэн турар, Сир олохтоохторугар үчүгэйинэн аҕаабат — доруобуйаҕа буортулаах, дьон ньиэрбэтэ күүрүүтүгэр, санаатыгар дьайар. Маннык кэмҥэ «дьүкээбил уота» дии-дии үөрбэккэ-көппөккө, хаартыскаҕа түспэккэ, төттөрүтүн, салгын уларыйар кэмигэр таһырдьа тахсыбакка, дьиэҕэ бүгэн олоруохха наада. Радиация кимиэхэ да үчүгэйи аҕалбата чахчы. Онон «халлаан умайарын» дьүкээбилтэн араара үөрэниэххэ наада. Халлааҥҥа кыһыл сардаҥа таҕыста да, доруобуйаҕа буортута улахан.
Бэлиэтээн эппитим курдук, быйылгы сыл күн эстиитин бүтэһик оройо. Ол да иһин буолуо, аан дойдуга араас аймалҕан, өстөһүү, дьон олоҕун айгыратар дьайыы муҥутуур кэмэ. Күн эстиитэ дьон өйүн-санаатын күүрдэр, бэйэ-бэйэни өйдөспөт, өсөһүннэрэр айылгылаах. Мантан инньэ Сир Ийэ олоҕо дьэ холкутаан барыаҕа. Бэҕэһээ күн эстиитин сардаҥалара Сир хаҕын геомагнитнай бүрүөһүнүн алдьатан киириилэрин муҥутуур чыпчаала кыһыл сардаҥаларынан бэлиэтэннэ. Ити аата күн эстиитин муҥутуур чыпчаала түмүктэннэ. Эһиилгиттэн нус-хас олох сыыйа салаллан барыаҕа. Барыта орун оннугар түһэн иһиэҕэ. Үчүгэй, сырдык кэмнэр үүнүөхтэрэ. Онон өрө күүрбэккэ, «бу куһаҕан бит», «киһи тулуйбат тымныылара буолуоҕа», «планетабыт эстэр буолла» диэн куһаҕан сабаҕалааһыннары тохтотуҥ, доҕоттор. Кыһыммытын ким кэлэн уларытан ичигэс оҥоруой? Биллэн турар, тымныыбыт айылҕа оҥоһуутун быһыытынан кэлэн ааһыа буоллаҕа. Төттөрүтүн, бу — үчүгэйгэ.
Хайдахтаах курдук уустук кэмин бары билэ-көрө сылдьабыт. Күүрэн-күүрэн баран, Ийэ Айылҕа эстиини таһаардаҕа дии. «Түксү, тохтооҥ, уоскуйуҥ!» диэн аан дойдуга барытыгар «сэрэтэн» ааста. Мантан ыла барыта үчүгэйгэ туһуланыаҕа, нус-хас кэм үүнүөҕэ.
… Норуот синоптига Тускул эппитэ туоларыгар бигэтик эрэнэн туран: «Оннук эрэ буоллун!» – диибит.
дьон этэр алгыһыгар сымыйаннан итэҕэйэн, ону саха омук итэҕэлэ диэн өйдөөн сапсынары, үҥэри эрэ сатаабыт, баһылаабыт, таах Тулалыыр Эйгэ турар маһын, Хара Тыатын кэрдэн, атыылаан, Өрүстэр ыраастанар эттиктэрин кумаҕы илдьи хаһан, көмүһүн ылан бэйэҕэ иилинэр, Эбэлэргэ куорат ииктэрин-саахтарын, дамбалар кирдээх атараабалаах ууларын кута олордохторуна, АҔАЛАРБЫТ ДОЙДУТУГАР ДЬОЛУ ТУОЙАР көтөрү-сүүрэри үөлэн эрэ сииртэн, тириитин сүлэн соҕуруу дойду дьахталларын түөрт үйэ симии сатаан баран, бүгүн бэйэбит кииһинэн шуба тиктэн таҥналлар этэ диэн ыт, сылгы, ынах тириитэ таҥастаах (дьиэ кыыла) Өбүгэбитин балыйан үтүөмсүйэ сатыыр олохпутун өйдөөн көннөрүммэт буоллахпытына туох да уларыйыа суоҕа.
Биһиги саҕа алгыс этиммит, алаадьыннан, арыыннан Айыыны “аһаппыт”, бэйэтэ Айыы көтөрдөрүнэн, кыылларынан эмсэхтэммит көлүөнэ төрөөн олоро илик.
Тулалыыр Эйгэ Хара Тыатын маһа, көтөрө-сүүрэрэ, Сир эттиктэрэ промышленность буолбакка харыстанар Эйгэ буоларын өйдөөтөҕүнэ киһи-аймах өрүһүллэр өрүтүн өҥөйүө эрэ буолбакка, өксөйүө турдаҕа.
Дьон өйө үүнүө диэн өйгүт диэкки сүктүҥ диэн суруйбуппун соттордугут дуо?
Билгэ ыйа дии-дии абааһыга аан аһан түүннэри сүпсүрэ сүүрбэтиннэр, кыһын оройугар иирэн турбатыннар, утуйа сытар Айылҕаны аймаабатыннар диэн кыһын киһи быһыытын-майгытын ҺҮЛЛҮҮКҮН диэн куттаан Өбүгэ барахсан түүҥҥү көрү, билгэлэнэ сатыыры күрүөлээн биэрбит. Хата ону биһиги ол күрүөнү көҥүл өттүбүтүнэн көтүрэн абааһыны кытта алтыһабыт.
Кондаков да суруйбута баар: Айыыны, абааһыны кытта алтыһа сатаама булаабатыннар диэн, ханнык эрэ оҕо хоһоон суруйбут этэ Айыылардыын, абааһылыын алтыспатах киһи диэн.
Ол иһин киһи Орто Дойду олоҕор ортотун тутан олоруохтаах диэн бары билэбит.
Тимофей Степанов, мин биир Дойдулааҕым, Олоҥхоһут, уруһуйунан Билиитин дьүһүйэри баһылаабыт сүрдээх, сүдү дьоҕурдаах,толкуйдаах Киһибит уруһуйугар оннук хартыына баар.
Ити хартыыналарга анаан ТУС музей тэрийбэккэ ыһан-тоҕон бүтэрэн эрэр курдукпут. Былаас атыылаһан ылыа этэ. Ити Олох ТЫЫНнаах дьүһүйүүлэр, кинилэр ТЫЫНнаахтар, о.э. Үтүөнү уһугуннарар күүстээхтэр, уруһуй эрэ буолбатах.
Онон тугу да көннөрүммэккэ, аҥардас кураанах баҕаттан, эрэлтэн, санааттан дьол оройбутугар кутуллуо, кэскил кэтириэ диэн сыыһа өйдөбүлү кыйдыах. Туох ҮТҮӨ барыта үлэттэн, кыһаттан, харысхалтан, билииттэн, тапталтан үүнэрин билэн күн аайы Олоҕу дабайыах.
Айыыһыт (үҥээччи) эбэтэр АЙЫЫ КИҺИТЭ ( үлэһит) диэни арааран өйдөө.
ОРТО ДОЙДУ ОЛОҔУН ХАРЫСТААТЫН-ХАРААННААТЫН, ҮҮННЭЭТИН-ТЭҺИИННЭЭТИН, ИИЛЭЭТИН-САҔАЛААТЫН ДИЭН ЫТЫК ЫЙААҔЫН ЫЙАН, ЫТЫК ИЭҺИН ЭТЭН, ЫТЫК АНАЛЫН АНААН……диэн Олоҥхо тылларын ИННИКИ ЭТЭРИ бүгүн Олоҥхону остуоруйа диэн өйдөөччүлэр, үтүктээйи олоҥхоһуттар, эҥин дьикти олоҥхо артыыстара иннигэр этэри, дьоҥҥо тиэрдэри умнуо суохтаахтар. Олоҥхобут тыйаатыр, артыыстар буолан дьиҥэр бүгүн иэдэттэ. Ханнык да омук Итэҕэлин тыйаатыр оҥостубута суох диэн эмиэ манна суруйан турабын.
бэйэлэригэр да былырыын сылдьан эппитим:” Тоҕо Олоҥхону остуоруйа диэн дьоҥҥо тиэрдэҕит?”- диэн. ” Улуулара” бэрт буолан ханнык эрэ ынах ыаччы диэтэхтэрэ.
биир эдэр кыыс оттуу барыста уонна :” Ынырык ыарахан үлэ эбит, оҥоойу кыахпын ылла.” Олох кыаҕа кэлэн кимиэхэ тугу этэрин өйдөөбөт буолбут барахсан, мин романтика диэн илдьэ бардаҕым дии,:” Акаары эрэ дьон оттууру сөбүлүүр эбит,”- диэн түмүк оҥордо. Оччоҕо мин акаары эбиппин диэбиппэр саҥарбата.
Ити курдук Айбыппын ЫТЫКТЫЫР буолан мин ыарахан үлэни үөрэ-көтө үлэлиибин.
Ону үҥпэт Айыыны утарар ол аата диэн өйдүүр үгүс үөрэхтээх сапсынар аныгы “культура” үлэһитэ. Ити курдук олороохтуубут.
бэрэбиэркэлиэн наада диэн уруккуттан иһиллэр.