Томпо уола Дьулус үрдүккэ дьулус диэн алгыыбыт

Кириэс Халдьаайыттан Дьулустаан Мухин диэн оҕо туһунан аан бастаан куйаар ситимиттэн билбитим. Галя Моррель диэн Россияттан төрүттээх билигин кыраныысса таһыгар олорор фотограф хаартыскатын көрбүтүм. Дьулуһу онно Алдан өрүс кытылыгар түһэрбиттэр этэ. Онно уобараһын арыйарга оройуоҥҥа биллэр саха фольклорун үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Анастасия Петровна Лугинова көмөлөспүт. Ол биһиги Кириэс Халдьаайыбытыгар оннук биллэр дьон кэлэн барбыттара туспа кэрэ кэпсээн буоллаҕа. Көрбүт-билбит, алтыспыт дьон суруйалларын кэтэспитим.

Бу сырыыга Дьулустаан “Мэхээлэчээн булчут киинэҕэ уһуллубутун кэнниттэн кэпсэппит киһи диэн толкуйга түһэн билэрдии эбэтин Наталья Афанасьевна- Натааһа телефонун дьон нөҥүө буллум. Кириэс Халдьаайыга массыынанан барса сылдьан дьиэлэрин аттыгар тиийэн телефоннаатым. Дьулус нүөмэрин ылыам этэ диэн. Наталья Афанасьевна куоракка баарбын да ыытыам диэн хата туттум. Онтон аны хас да хонон баран дьэ хорсуммун киллэрэн суруйдум. Эдэр киһи үлэтэ-хамнаһа элбэх, артыыс санаата-оноото атын (сулус буоллаҕа дии) диэн сээбэҥнээбитим хата уол судургу эбит. Кэбээйиттэн айаннаан истэр да син быһаарыстыбыт. Аны бачча түгэн түбэспитинэн сонун ыйытыылары биэрбит киһи диэн баҕа санаа баар.

Оттон бастакы үгэс быһыытынан кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын диэн ыйытыыга маннык хоруй. Тыа сирин дьоно буоларбыт быһыытынан миэхэ Дьөгүөр Дьөгүөрэбис Дьөгүөрэп уонна Натааһа сиэннэрэ, Туйаара уола диэн быһаарбыттара. Үөгэн нэһилиэгиттэн төрүттээх Дьөгүөр Дьөгүөрэбис саха тылыгар үөрэммит учууталым. Эдэригэр боксер, кэнники Кириэс Халдьаайыга сахалыы тэрээһиннэргэ биир тутаах киһи, артыыс, алгысчыт этэ. Онон быһаччы Дьулуһу эһэтин баппыт эбит дии санаатым. Кириэс Халдьаайы оскуолатыгар 8 кылааска 15 сааһыгар дылы үөрэммитэ. Онно да кини төрүт култуураҕа сыһыннаҕа. Чэ, салгыы кэпсэтиибит маннык буолла:

Бастаан “Государственные дети” диэн детдом оҕолорун туһунан киинэҕэ биир сүрүн оруолу оонньообутуҥ. Ол туһунан урукку уонна билиҥҥи санааҥ туох хайдах эбитий?

Онтон санаам уларыйан иһэр буоллаҕа дии. Хас биирдии бырайыактан туох эрэ уопуту ылабын. Сахабыт киинэтэ сайдара түргэнэ сүрдээх. Бу кэнники 20 сылы ылан көрдөххө биһиги таһыммыт хаалсыбакка биир тэтимҥэ сылдьабыт диэхпин сөп.

Фотограф Галя Морреллиин билигин билсэҕин дуо? Баҕар бииргэ үлэлиир былаан баар дуо?

– Иккис бырайыакпар “Цветок тундры” (“Туундара сибэккитэ”) диэн киинэҕэ сүрүн оруолу толорбутум. Үһүс бырайыакпар миигинэн сибээстээн дьон хайдах Арктикаҕа олороллор диэн документальнай киинэ тахсыбыта. Ол бырайыакка Галя Моррели кытта бииргэ кэпсээн, оонньоон турардаахпын.

Режиссер Александр Лукины кытта бииргэ тапсан үлэлииргит үчүгэй түмүктээҕэ туох көмөтүнэн ситиһиллэр? Урукку бэйэҥ Кеша уол оруолгун уонна Дамир уһулларын көрөҥҥүн оҕолор тугу да айбакка хайдах сатыылларынан оонньууллар диэни кытта сөбүлэһэҕин дуо?

– Режиссер Александр Лукин ураты көрөр дьоҕурдаах. Бастакы бырайыакпар үлэлэһэрбитигэр улаханнык көмөлөспүтэ. Кини оҕолору кытта үлэлиирэ ураты. Уустук түгэннэри судургутук кэпсээн оҕо түргэнник өйдүүр. Киинэҕэ оҕолору устуу ыарахан буолар, ону кини дьоҕурунан талаанынан сатаан үлэлэһэр.

Дойдугар Томпо оройуонугар, Кириэс Халдьаайыга сыһыаннаах үлэ инникитин баар буолуо дуо? Ис-иһигэр киирдэххэ бэйэтэ туспа устуоруйалаах сирдээх-уоттаах, биллэр көстөр дьонноох улуус буоллаҕа.

– Томпоҕо үлэм диэн документальнай киинэм буолар. Ол онно Кириэс Халдьаайыга Москваттан кэлэн уһулбуттара. Айылҕата, сиэрэ-туома эмиэ көстөн ылан үчүгэй баҕайытык табыллыбыт этэ. Саха оҕото балыктыырын бэйэм дойдубар баран көрдөрбүтүм.

Үөгэн нэһилиэгэр тахсан айылҕатын уһулбуппут.

Билигин “Мэхээлэчээн булчут” диэн көрдөөх кэпсээннэргэ олоҕуран уһуллубут киинэни көрдөрөн эрэллэр. Эн онно Чуука оруолун толордуҥ. Дьэ төһө уобараскар киирэн оонньоотуҥ. Туох тута табылынна, ханна ыарырҕаттыҥ?

– Мин бу төрдүс улахан бырайыагым буолар, онно Лукин Александр улахан оруоллаах. Кастинг буолар диэн ыҥырбыта. Ону ааспытым кэннэ бииргэ улэлиэхтээх дьоннорбун кытта билсэн баран соһуйа санаабытым. Коллегаларым бары дириҥ уопуттаах артыыстар этэ. Улахан артыыстары кытта биир киинэгэ уһуллан эрэбин диэн үөрэ санаабытым. Кинилэр көмөлөспүттэрэ, өйөөбүттэрэ, сүбэлээбиттэрэ. Биир тылынан эттэххэ, дириҥ уопуттарыттан бэрсибиттэрэ. Амма улууһугар Мээндиги диэн дэриэбинэҕэ уһуллубуппут көрдөөх кэмнэр этэ. Бу бырайыакка хамаандабыт биир киьи курдук хамсанан үрдүк таһымнаахтык үлэлээбиппит. Күөх экраҥҥа көрөн баран үлэбитин улахан таһымнаахтык толорбуппут диэхпин сөп.

Томпо оройуонун, чуолаан Байаҕантай нэһилиэгин дьоно уолбутунан киэн туттабыт. Дьулус, үрдүккэ дьулус диэн улаханнык дарбыйбакка ээр-сэмээр алгыыбыт.

***
Евдокия Неустроева