СВО байыастара уонна Хаандыга хайалара

Тус хоту Томпо оройуонун диэки Магадан трассатынан, Хаандыгаттан 200 км тэйиччи “Одо-этно” туристическай базаҕа айаннааһын эмиэ сүрдээх сэргэхтик ааста

Хоту сир айылҕатын хаардаах, үрдүк хайаларын кэрэ көстүүлэрэ, “Теплый ключ” кафеҕа тохтоон үссэнии, болҕомтону тартылар. Номоххо киирбит айан суола, “Желтай”, “Чернай” “прижимнэр”, мэйии эргийэр туруору үрдүк таас хайалар тэллэхтэринэн эрийэ-буруйа түһүүлэр-тахсыылар, “Шаман-ручей”, быыстала суох ааһар ыарахан таһаҕас тиэммит улахан массыыналар бу эргин аан бастаан сылдьар боотурдарга сонуннук көһүннүлэр.

Туризм сайдан эрэрин туһунан институт суоппара, бэйэтэда бөдөҥ киһи, гитараҕа олус бэккэ нууччалыы-сахалыы хойуу, күүстээх куолаһынан ыллаан сөхтөрбүт Родион Иванов бу эргин үлэлии сылдьыбыт буолан кэпсии-ипсии, билиһиннэрэ иһэр. “Гид” эбээһинэһин эҥкилэ суох толордо. “Водопадтар”, хайалары “дабайыы ыллыктара”, балыктааһын үрүйэлэрэ, туризм базалара тэриллибиттэрин тустарынан элбэҕи сэһэргээтэ. Сотору-сотору тохтоон хаартыскаҕа түһэбит. Туризм сайдар чинчилээх. Таатталар туристическай базалара көстөн ааста.

“Одо-Этно” туризм турар сиригэр киэһэ аҕыс чааска тиийдибит. Трассаттан уҥа диэки балтараа сүүсчэкэ миэтэрэ аллара соҕус,тэйиччи турар. Уот-күөс бөҕө. Айанньыттар, суоппардар тохтоон-өрөөн, ааһар сирдэрэ.

Асчыт, өрөспүүбүлүкэ куонкурустарын кыайыылаахтара, норуот маастара Клара Петровна Кондратьева анал сорудаҕынан бииргэ сылдьыһан, сахалыы аһынан-үөлүнэн, арыылаах лэппээскитинэн, алаадьытынан, бэрэскитинэн, күндүлээтэ. 1838 с. Воронеж куоракка оҥоһуллубут улахан алтан сылабаарын илдьэ кэлэн итии чэйинэн утахпытын ханнартаата, күүс-сэниэ киллэртээтэ: “Ийэм ийэтин, эбээм сылабаара, иккиэн Кындаллар. Ийэм сэрии сут-кураан сылыгар хоту көһөрүллүүгэ илдьэ сылдьыбыт сылабаара. Харыстыыр тэрилим, оҕолорбуттан оҕолорбутугар үйэлэргэ бара туруоҕа. Сиэним кыыс бу сылабаар туһунан суруйан улуус куонкурсугар бастаабыта. Сайын аайы үчүгэй, амтаннаах чэйинэн ыһыахтар ыалдьыттарын күндүлүүбүт. Мырылаҕа “Тэйэр Хайа” тэллэҕэр турар институт лааҕырыгар тренер И.И. Чиркоев дьарыктыыр оҕолорун аһатарбар илдьэ сылдьааччыбын. Дойду икки үйэ куонкурстарыгар  кыайталаабыт элбэх уордьаннардаах. Атыылаһыахтарын баҕалаах коллекционердар ымсыыраллар. Сыаната суох. Баар-суох мааны малбыт. Дириҥ историялаах сылабаар”.

Сынньалаҥнык, уубутун хана утуйан турдубут. Сарсыардааҥҥы аһылык кэнниттэн базаҕа үлэлиир, салгын хараарчы сиэбит сирэйдээх-хараахтаах табаһыт, булчут ыччат-уолаттар көрөр-истэр табаларын  тиийэн көрдүбүт-иһиттибит. Убайдарыгар көмөлөһөллөр. Табаларынан кэлбит ыалдьыттары хатааһылаталлар эбит. Били, трассанан айаннаан иһэн көрөр үрдүк хайаларбыт нөҥүө таба ыстаадалара, араас кыыл-сүөл, эһэтигэр, бөрөтүгэр тиийэ бааллар үһү. Сүрдээҕин бултуйаллар эбит.Таба тириитэ тэллэхтээх, тимир оһохтоох балааккаларга утуйаллар. Дьиҥ айылҕа оҕолоро. Эбээннэр.

Туризм биир дьикти көстүүтүн хам тоҥмут “водопадтары” көрөн кэлии буолла.

База салайааччыта Неустроева Дария Ивановна көрүстэ. Түһэр сирбит, киэһээҥҥи аһылыкпыт бэлэмнэммит: “Мин Одолортон төрүттэх Үөһээ-Бүлүү Далырабын. Ийэм өттүнэн тоҥ биистэртэн төрүттээхпин.  Өбүгэлэрбит харысхалларыгар сылдьабыт. Манна 2023 с. бэс ыйыгар көһөн кэлбиппит.Айанньыттар тохтоон, сынньанан ааһар сирдэрин оҥостубуппут. Тутуу балысханнык барар. Үлэһиттэр олорор дьиэлэрин сэргэ, ыалдьыттары көрсөр  дьиэлэрдээхпит, улахан “хостеллар” эмиэ бааллар. Банкетнай заал баар. Сылаас гаражтар бааллар. Сылы быһа кафе үлэлэтэбит. Үбү киллэрэр буолан, базабыт сайдыытыгар улахан оруоллаах. Күн аайы 50 киһини сылы эргиччи көрсөр кыахтаахпыт. Былааммытын аһары толоробут. Бэйэбит-бэйэбитин толору хааччынабыт. “Одо” диэн ааппытын ылынан, бу сир биһиэхэ күүскэ көмөлөһөр. Сир-дойду иччилээх. Элбэх удаҕаттар, ойууттар кэлэн бараллар, күүс-уох ылыналлар. Арчыланаллар. Арчылаан, ыраастаан бараллар. Баалларын биллэрэллэр. Сирбитин-уоппутун аһатабыт. Улаханнык айдаарбаппыт. Сүрдээҕин сылдьар буоллулар.

Бу эһиги кэлиигитин институт эрдэ сакаастаабыта. Анал Байыаннай Дьайыы кыттыылаахтарыгар улаханнык сүгүрүйэбит. Биһиэхэ бары геройдар. Киһи мээнэ тулуйбатын тулуйан, көрбөтүн көрөн, истибэтин истэн кэлбит дьоннор. Кэлэ сылдьыбыттарыгар улахан махтал! Сынньанан барбыттарыттан наһаа үөрэбит. Өссө даҕаны кэлэн сынньаныахтара диэн эрэнэбит, кэтэһэбит”.

Түөрт күн былаһын тухары былытынан бүрүллүбүт халлааммыт, “Одо-Этно” базатыттан төннөн истэхпитинэ,  сааскы күммүт чаҕылыччы көрдө. Халлааммыт арыллан, хайаларбыт ыраахха диэри өссө тупсан  көһүннүлэр. Анаан-минээн оҥоһуллубут оксөкү кыыл олорор ”Просмотровай үрдэлгэ” тохтоотубут. Сатыы дабайаммыт, сырыыбыт-айаммыт эбии тубуста-киэркэйдэ.  Астына-дуоһуйа хаартыскаҕа түстүбүт.

     Түмүк

Чурапчы физическэй культураҕа уонна спорка института  “Хаандыга сиригэр “Одо” диэн туризм базатыгар “Открывая горизонты”: реабилитационно-образовательный маршрут” бырайыак чэрчитинэн, Анал Байыаннай Операцияҕа сылдьыбыт бэтэрээннэри  сынньатар, сэргэхситэр түөрт күннээх программата олоххо киллэрилиннэ. Сыал-сорук толорулунна.  Хайысхата элбэх. Сиэри-туому, айыы үөрэҕин тутуһууну, тимир уустарын, Саха сирин  кэрэ көстүүлээх айылҕатын, историяны, культураны кытта билиһиннэрии, көрдөрүү сыаллаах-соруктаах. Бу бырайыагы эбии үөрэхтээһин кафедратын салайааччыта Манасытова М.А. институт ректора Готовцев И.И. толкуйдааннар олоххо киллэриллэн эрэр.

Бастакы холонуу хайдах ааһарыттан тутулуктаах. Байыастар бары кэриэтэ бойобуой наҕараадалаахтар. Позывнойдардаахтар. Үксүлэрэ баҕа өттүлэринэн контракка илии баттаабыт болдьохторугар баран кэлбиттэр. Ханна ыыппыттарынан эҥин-араас чаастарга сулууспалаабыттар. Иллээх дьиэ-кэргэн дьиэ-кэргэн аҕалара. Сулумахтар эмиэ бааллар.

Алексей Уваров Ытык-Күөл дьиэ-уот хоммунальнай хаһаайыстыбатыгар үлэлии сылдьан мобилизацияҕа үс сыллааҕыта ыҥырыллыбыт. Ааспыт күһүн  бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан миинэни үктээн бэрбээкэйин сүтэрбит. Госпиталтан соторутааҕыта тахсыбыт. Протеһа оҥоһулларын кэтэһэр. Аҕата Алексей Митрофанович бэйэтигэр олус майгынныыр модьу-таҕа ылгын уолун атаарыста-көрүстэ. Чурапчыттан агроном идэлээх Анатолий Манасытов гвардейскай мотострелкой чааска сэттэ ый сулууспалаабыт, икки оҕолоох соҕотох аҕа. Парикмахер, повар идэлээх, футболунан дьарыктанар, Нам Хатырыгыттан сытыы-хотуу Тургун Подоксенов сулууспалыыр чааһыгар хат төннөр баҕалаах. Чечняҕа  уонна Украинаҕа АБДь кыттыылааҕа, сэттэ оҕолоох Чурапчы Чакырыттан Анатолий Митин кибер-полиция сотруднига, интернет-төлөпүөн ситимин маһыанньыктарын булаттыыр-тутар сэдэх идэлээх. Горнай Маҕараһыттан Петр Антонов юрист идэлээх, тутуу үлэһитэ. Хаҥаластан газовик идэлээх Василий Лукин разведчиктар отделениеларын хамандыыра. Дмитрий Лукин армияҕа границаҕа сулууспалыы сылдьан бомбалааһыҥҥа түбэспит. Билигин Чурапчы институтугар 1-кы кууруска үөрэнэр. Дойдутугар Хадаарга физкультура учууталынан үлэтин саҕалыыр баҕалаах.

Экспериментальнай десант сырыытыттан-айаныттан бары астыммыттарын,  программа хас биирдии дьаһалларын  биһирээбиттэрин уонна махталларын биллэрдилэр. Бэйэлэрин санааларын кытта үллэстэллэригэр, инникитин маннык сырыылаах-айаннаах десант тэриллэр түгэнигэр тугу гыныахха сөбүгэр, сүнньүнэн, айылҕаҕа сылдьыыны, балыктааһыны, куска-куобахха бултааһыны, “Өлүөнэ очуостарыгар” баран кэлиини, Амма устун болуотунан устууну эттилэр.

СВО бэтэрээннэрин чөллөрүгэр түһэрии десаны салайан илдьэ сылдьыбыт институт спорка отделын салайааччыта Иван Петрович Лукин Баайаҕаҕа, Уус-Тааттаҕа, Хаандыгаҕа көрсүһүүнү, сынньалаҥы тэрийбит ыалдьытымсах хаһаайыттарга Чурапчы физическэй культураҕа уонна спорка государственнай  институтун аатыттан Аҕа дойдуну көмүскээччилэргэ кыһамньыларын, өйөбүллэрин иһин Махтал суруктары туттартаата.

Чурапчы институту наукаҕа проректора Евгений Васильевич Коркин, эбии үөрэхтээһин факультетын декана Марианна Алексеевна Манасытова этэҥҥэ эргиллэн кэлбит десант кыттыылаахтарын толору тардыллыбыт сандалыга итии чэйинэн көрүстүлэр, “Идэни үөрдэтии дастабырыанньаларын” туттартаатылар, үтүө-махтал тыллары анаатылар.

Бырайыак сөптөөҕө, тыыннаах ийэ айылҕаҕа сылдьан сири-уоту көрүү, айылгылаах саха саарыннарын кытта  көрсүһүүлэр,  СВО бэтэрээннэрэ олохторун булуналларыгар, чөл туруктарыгар түһэллэригэр олус туһалааҕа билиннэ. Дириҥ ис хоһоонноох киэҥ программалаах маршрут  оҥоһуллубут. Маннык сырыыны-айаны өссө тэриллэрэ буоллар диэн баҕа санаа күүһүрдэ.

***

Баһылай Посельскай