«Саха дойдута» хаһыат туруорбут соруга билигин да суолтата улахан

Бүгүн, от ыйын  1 күнүгэр, үгэс буолбут сиэринэн  норуот дьокутааттара, бэчээт, сонуннары киэҥник тарҕатар  эйгэ үлэһиттэрэ уонна бэтэрээннэрэ уопсастыбаннай, бэлитиичэскэй диэйэтэл, саха литературатын, национальнай тыйаатырын уонна бэчээтин теруттээччилэртэн биирдэстэрэ, учуонай, суруйааччы уонна сырдатааччы Баһылай Никиипэрэп-Күлүмнүүр пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн уурдулар.

Национальнай бэчээт күнэ Саха сиригэр 2020 сыллаахтан Өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын Айсен Николаев ыйааҕынан быйыл төрдүс сылын бэлиэтэнэр.

1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт «Саха дойдута», 1908 сыл олунньу 16 күнүгэр тахсыбыт «Саха олоҕо» хаһыаттар, 1912 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт «Саха саҥата» сурунаал сахалыы сурук-бичик, тыл-өс сайдарыгар, суругунан литературабыт үөскүүрүгэр олук уурбуттара.  Оччотооҕу саха интеллигенциятын тумус туттар киһитэ, учуонай, суруналыыс, суруйааччы Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр көҕүлээн, Россия киин куоратыттан бэчээттиир массыына атыылаһыллан, анал сахалыы шрифт кутуллан, төрөөбүт тылбытынан тахсар бастакы хаһыаппыт күн сирин көрбүтэ.

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, байыаннай сулууспалаахтар, бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин дьыалаларыгар, патриотическай иитиигэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Подголов мустубут дьону Национальнай бэчээт күнүнэн эҕэрдэлээтэ уонна эттэ:

         

«Уважаемые журналисты и работники печати! Праздник был учреждён указом главы Якутии Айсена Николаева и связан с днём выхода первой газеты на якутском языке «Якутский край». Реализация указа способствует сохранению и приумножению опыта и традиций печати многонациональной Якутии, эффективности языковой политики.

В этот день, в 1907 году, увидел свет первый номер первой в Якутии независимой политической литературной газеты «Якутский край». Национальная пресса заложила основы якутской журналистики и литературного языка, позволила классикам якутской литературы  Алексею Кулаковскому, Анемподисту Софронову-Алампа и многим другим попробовать своё мастерство на страницах первых газет на родном языке.

Якутская журналистика прошла серьёзный путь становления и стала неотъемлемой частью гражданского общества. Сегодня как никогда нам нужна правда.  Правда о времени, в котором мы живём. Правда, которая объединяет истинное знание и высокую нравственность, выступает в роли главного принципа нашей духовности. Благодаря вашей круглосуточной работе мы получаем главное: оперативную и достоверную информацию о событиях в мире, стране, республике, улусах. Поэтому работа журналиста исключительно важна для государства и общества, для каждого человека.

Желаю всем сотрудникам средств массовой информации, а также всем, чья деятельность неразрывно связана с прессой, профессиональных успехов в работе во благо нашей общей Родины – России. Здоровья и благополучия вашим семьям!».

Салгыы СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Семенов эҕэрдэлээтэ.   

«Тылга харыстабыллаах сыһыан хаһааҥҥытааҕар да күүстээхтик эрэйиллэр кэмэ тирээбит уустук кэмигэр эһиги – сахалыы тыллаах суруналыыстар күн аайы саха тылын үйэтитэр, сайыннарар, тарҕатар үрдүк сыаллаах үлэлиигит, ол иһин СӨ Бырабыыталыстыбатын аатыттан, Ил Дархан аатыттан махталбын тиэрдэбин!

Ийэм кыра эрдэхпинэ миигин «Кыым» хаһыаты аахтаран сахалыы саҥарарга, сахалыы суруйарга үөрэппитэ. Ол иһин, мин бүгүн манна кэлэн турабын уонна бүгүҥҥү күҥҥэ төрөөбүт тылбынан  –  сахалыы саҥарабын. Сахалыы тыллаах бэчээт үлэһиттэрин иннигэр улахан суолталаах сорук турар – төрөөбүт тылы харыстаһыы, чөл хаалларыы буолар. Биһиги кыалларынан өйүүргэ дьулуһуохпут, күн бүгүн оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтиигэ-иитиигэ, оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго оонньууру оҥорууттан, сахалыы мультиктан, киинэттэн, оҕоҕо аналлаах бэчээттэн саҕалаан сахалыы эйгэни киэҥник тэрийиигэ үлэни ыытарга кыһаллабыт. Саха тыла үүнэ-сайда турдун!».   

«Сахабэчээт» судаарыстыбаннай автономиялаах тэрилтэтин генеральнай дириэктэрэ  Ньургуйаана Стручкова 2020-2024 сыл «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы» программатыгар олохтоох омуктар тылларыгар тэҥҥэ сыһыаннаһан үлэлэһэн Саха сирин аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктарыгар аналлаах 5 тылынан тахсар «Илкэн» хаһыаты эбээннии, эбэҥкилии, дьүкээгирдии, чукчалыы, долганныы тус-туспа тылларынан портал оҥорон, аудиолаан, бэйэлэрин тылларынан суруйсар, алтыһар усулуобуйаларын тэрийэн бүтүн Россияҕа, аан дойдуга бэйэлэрин билиһиннэрэр, билсэр кыахтара баар буолла диэн кэпсээтэ.

Кини саха тылын, төрүт олохтоох омуктар тылларын харыстыыр сүрүн сорукпут –  кумааҕы хаһыаттары чөл хаалларарга дьулуһабыт диэн эттэ. «Биһиги таһаарыыларбыт 80-90 сс. дириҥ, баай историялаах, дьон өйүгэр-санаатыгар, этигэр-хааныгар иҥэрэн иитиллэн тахсыытыгар оруолламмыт эрэгийиэн уонна дойду ыытар политикатын тиэрдэр, омук быһыытынан уратыбытын, үгэстэрбитин иитэр хаһыаттар уонна сурунааллар. Норуот өйүн-санаатын иитиигэ, түмүүгэ дириҥ суолтатын, хаһыат миссиятын өйдөөн, өйөөн, ааҕааччыга кэмигэр тиийэр механизмын тупсарарга, күүһүрдэргэ үрдүкү салалта өттүттэн, судаарыстыбаннай сыһыан, көмө биһиэхэ олус наада. Ол норуот тылын-өһүн, бэйэтин сүтэрбэккэ, уратытын тута сылдьарын мэктиэлиэх этэ. 1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт «Саха дойдута» хаһыат хара тахсыаҕыттан ийэ тылы харыстыыр уонна сайыннарар, саха норуотун өйүн-санаатын уһугуннарар, сырдатар сыалы туруорбута. Күн бүгүн биһиги ити сүрүн сорукпут буолар», – диэн Ньургуйаана Стручкова бэлиэтээтэ.

В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, суруналыыс, суруйааччы Иван Ушницкай өрөспүүбүлүкэ салалтата улахан болҕомто биэрэн бу күнү бэлиэтиир буолбута сүрдээх махталлаах дьыала диэн эттэ. Кини сахабыт тылын сыыһырдыбакка дьҥнээх өйдөнүмтүө сахалыы тыллаах хаһыаттарга, сурунаалларга, тэлэбиисэргэ тылга улахан болҕомто уурарга баҕа санаатын тиэртэ.

«Аныгы суруналыыстыкаҕа информация барыта интернет нөҥүө тохтоло суох кутуллар. Ол гынан баран, эдэр суруналыыстарга баҕарыам этэ, биллиилээх суруналыыстар үтүө үгэстэрин салҕаан, кэлэн-баран, дьону кытта сирэй көрсөн, атах тэпсэн олорон кэпсэтэн дириҥ ис хоһоонноохтук суруйарга дьулуһуҥ! Оччоҕуна дьиҥнээх, үчүгэй тыыннаах, ааҕа олорор дьоннор ол киһини кытта кэпсэтэ олороллорун курдук тахсар хаачыстыбалаах суруналыыстыка салҕанан барыа этэ. Уонна тыыннаах репортажтары суруйаргытыгар баҕарабын. Билигин үксэ кылгас тыыннаах информацияҕа көһөн хаалаары гынныбыт. Информация ис хоһоонугар эмиэ улахан болҕомто ууруохха. Тоҕо диэтэргит, билигин аан дойду үрдүнэн информационнай сэрии бара турар. Манна дойдутугар бэриниилээх дьон, Россия, Саха сирин дьонноро олох хотторуо суохтаахпыт. Арҕааҥы политиктар биһигини бэйэ-бэйэбитигэр утарыта туруора сатаан, бэйэлэрин диэки тарда сатаан араас провокациялары ыыталлар. Онно киирэн биэрбэккэҕит дьулуурдаахтык дьоҥҥутугар-сэргэҕитигэр, норуоккутугар, дойдугут туһугар сулууспалааҥ! Суруналыыстыкаҕа үлэлээһин диэн син биир байыаннай сулууспаҕа үлэлиир курдук. Ситиһиилэри баҕарабын!».    

Санатан эттэххэ, СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков саха бэчээтин устуоруйатын сиһилии үөрэтэн-чинчийэн, саха бастакы хаһыаттарын уонна сурунаалын матырыйаалларын хомуйан, ону барытын түмэн, дьоһун кинигэ оҥорон таһаартарбыта. Онно этиллибит чахчыларга тирэҕирэн, кини туруулаһан от ыйын 1 күнүгэр Национальнай бэчээт күнүн 2020 сылтан бэлиэтиир буолбуппут.   Ааспыт үйэ саҥатыгар бастакы көлүөнэ интеллигеннэрбит, үөрэхтээхтэрбит омук быһыытынан сайдар суолбутун тобулаары, үөрэҕи, сырдык санааны норуоттарыгар тарҕатаары сахалыы бастакы хаһыаты төрүттээбиттэрэ . Ол курдук, бастакы вице-спикер суруйарынан,  1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт «Саха дойдута», 1908 сыл олунньу 16 күнүгэр тахсыбыт «Саха олоҕо» хаһыаттар, 1912 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт «Саха саҥата» сурунаал саха омуга бэйэтин төрөөбүт тылынан тахсар хаһыаттаммытын, суруналлааммытын ким да сатаан мэлдьэспэт кэрэһитэ, туоһута буолбуттара уонна сахалыы сурук-бичик, тыл-өс сайдарыгар, суругунан литературабыт үөскүүрүгэр олук уурбуттара. Сахалыы бэчээт төрүттэниитэ саха норуотун үөрэҕириитигэр, сахалыы суруналыыстыка, литература төрүттэниитигэр, сахалыы литературнай тыл үөскүүрүгэр тугунан да кэмнэммэт улахан быһаарар суолталаммыта.

Александр Жирков төрөөбүт тылынан суруйар, саҥарар бэчээт үлэһиттэригэр билигин олохтоох бэчээт бастаан саҕаланарыгар 1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр турбут соруктарыттан итэҕэһэ суох суолталаах сорук турар – төрөөбүт тылы харыстаһыы, чөл хаалларыы диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. «Ити кылаан сорук хас биирдиибит өйүттэн хаһан да түһүө суохтаах. Дьоһуннаах, таба тыллаах-өстөөх суруйууну, биэриини дьон-сэргэ хаһан баҕарар таба өйдүөҕэ, ылыныаҕа».

***

Ил Түмэн пресс-сулууспата