Коркин быыстапкатыгар – чурапчылар

Д.П. Коркин быыстапкатыгар тэрээһиннээхтик оҥостон кэлбит Чурапчы бөлөҕүн улуус баһылыгын солбуйааччы Мария Кронникова, спорт Управлениетын начальнига Дьулус Егоров, спорт музейын дириэктэрэ Егор Пудов  салайан аҕаллылар. Кэпсэтиини Мария Филипповна үүннээн-тэһииннээн ыытта. Андрей Гоголев “Чурапчы – спорт туоната” ырыата, улуу тренер тустууктарын эрчийэр киинэлэрэ болҕомтону тартылар, ахтыылар буоллулар, этиилэр киирдилэр, сэргэхситиини үөскэттилэр. Элбэх дьон түмсэн, кыттыыны ылла.

Мария Филипповна киирии тылын улуус хаһаайыстыбата, культура уонна спорт сайдыыларыгар кылааттарын киллэрбит дьоннорунан киэн тутталларын, ол курдук, сахалартан бастакы быраас Прокопий Нестерович Сокольников  160 с., тюрколог, саха тылын  учуонайа Семен Андреевич Новогородов 135 с., норуот суруйааччыта Эрилик Эристиин 135 с., Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт Роман Иннокентьевич Константинов 130 с., историк-учуонай Георгий Прокопьевич Башарин 115 с., Варшаватааҕы аан дойду ыччаттарын кыттыылааҕа, “саха күөрэгэйэ” Анастасия Лыткина  100 с., саха бастакы балерината Аксения Васильевна Посельская 100 сыллара бэлиэтэммиттэрин, улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин 100 сылыгар бэлэмнэнии бара турарын кэпсээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын хамыыһыйата тэриллэн, бэрэссэдээтэлинэн бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Васильевич Местников ананан, былааннаах үлэ саҕаламмытын, бу сайын Ил Дархан тиийэн хамыыһыйа мунньаҕын ыыппытын, үлэ үгүс хайысхаларын иһитиннэрдэ. 2018 с. быыстапканы тэрийэн салайа сылдьар Татьяна Афанасьевна Гоголеваҕа “Чурапчы улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ” бэлиэни туттарда.

Салгыы, 1956 с. олунньу 5 күнүгэр Саха театрыгар ыытыллыбыт чемпионаттан Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдан барбыта 70 с., Москватааҕы Сталин аатынан физкультурнай институту бүтэрэн кэлбит Н.Н. Тарскай Саха АССР спорка Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан, комсомол уобаластааҕы кэмитиэтин 1-кы сэкэрэтээрэ Е.Д. Кычкинныын спорт эйгэтигэр саҥа сүүрээннэри киллэрбиттэрин; Монреаллааҕы Олимпийскай оонньууларга ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар аҕыс бөҕөстөн, Куоркун таһаартаабыт үс бөҕөстөрө Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов үһүөн мэтээл аҕалбыт Өрөгөйдөрүн 50 с., Дмитрий Дириинискэй “Үс саха үөрүүтүгэр”, “кыыс оҕо ырыата, уол оҕо тойуга” тыллардаах үйэлэргэ сүппэт хоһоону айбытын, ааттара ааттана туруоҕар, Коркиннар олорбут дьиэлэрин утары Улахан Сэргэ туруоруллубутун, сыл-хонук аастаҕын аайы Куоркун мөссүөнэ улуутуйан иһэрин; чугас доҕотторо, үөлээннээхтэрэ Алексей Спиридоноив Шадрин, Константин Сергеевич Постников, партия райкомун сэкэрэтээрдэрэ, Илья Павлович Листиков, Михаил Ефимович Пермяков, райсовет бэрэссэдээтэлэ Роман Романович Бурнашов Дмитрий Петрович Коркиҥҥа айар үлэтигэр табыгастаах усулуобуйа олохтообуттарыгар дириҥ ытыктабылын, махталын  биллэрдэ.

Чурапчы спортивнай оскуола-интэринээккэ дириэктэрдээбит, физкультура институтун төрүттээбит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун салайбыт, Ил Түмэҥҥэ депутаттаабыт, билигин Чурапчы институтун президиэнэ Михаил Дмитриевич Гуляев Монреаллааҕы Өрөгөй өтөрүнэн хатыламматын,  тустууктарбыт кыайыылара, Коркин үлэтэ, спорт сайдыытыгар улахан төһүү күүс буолбуттарын, Д.П. Коркин “Дьол, норуот, көҥүл иһин үлэлииргэ бэлэммин!” диэн эппит андаҕарын, туруоруммут сыалын-соругун толорбутун; билигин үлэлии сылдьар тренердэргэ, спорт эйгэтигэр үлэлээччилэргэ улахан эппиэтинэс, эбээһинэс турарын; спортивнай оскуола-интэринээккэ дириэктэрдиир кэмигэр К.С. Постниковтыын Коркин аатын үйэтитэр сыаллаах музейы, Бүтүн Сойуустааҕы, норуоттар икки ардыларынааҕы  турнирдары тэрийбиттэрин; Государственнай бириэмийэ олохтоммутун, “Триумф” уораҕайа тутуллубутун, үс олимпиецтар памятниктара оҥоһуллан туруоруллубутун, уо.д.а.  үлэлэри билиһиннэрдэ.

Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера Александр Николаевич Иванов тустуунан ханна-хайдах-кимҥэ аан бастаан дьарыктаммытыттан саҕалаан, Саха сирин тустууктарын туһунан хаһыаттартан, араадьыйаттан телевидениеттэн билбитин, тохсус кылааска Чурапчыга оскуола-интэринээккэ кэлэн, Коркиҥҥа дьарыктаммытын; тустууну таһаарарга айылҕаттан айдарыылаах Дмитрий Петрович учуутал, тренер эрэ үлэлэринэн муҥурдаммакка, оҕолорго, дьоҥҥо киһилии үчүгэй сыһыаннаах буолан, түмэр уһулуччулаах дьоҕурунан, нэһилиэнньэни, салалтаны итэҕэтэн, өйөбүлү ылан, спортоскуоланы тэрийэн астарбытын; өрөспүүбүлүкэ муннуктарыттан тиийэн кэлбит эҥин-араас бэрээдэктээх уолаттары иитэн-үөрэтэн, дойдуларыгар бэриниилээх дьону таһаартаабытын, биир да оҕо утары саҥарбатаҕын; ол иһигэр, бэйэтин туһунан кэпсииригэр, сытыытын-хотуутун бэлиэтии көрбүт Дмитрий Петровичка спортсаалаҕа баар хоһугар ыҥыран, иккиэн утарыта көрсөн, икки чаас устата саҥата суох олорбуттарын, “тугу да ыйыппат, кэпсэппэт эрээри туохха ыҥырбыт буоллаҕай?” диэн, илиитин ханна да гынарын билбэт буолуор диэри сөрү-сөп буолбутун, сылайбытын, илиитэ-атаҕа көһүйэн, дөоүн-дөрүн “буруйгун өйдөөтүн дуо?”, “үчүгэйдик дьарыктаныаҥ дуо?” диэн ыйыттаҕына, бара охсоору “өйдөөтүм!”, “дьарыктаныам!” диэн хап-сабар хардара охсорун,  бэрт дьээбэлээхтик кэпсээн күллэртээтэ. “Оннук мөҕүллэн турардаахпын, онтон ыла, дьарыкка тренерим тугу этэрин эҥкилэ суох толорор буолбутум”, диэтэ “Улуу Пехлеван” аатынан сүрэхтэммит аатырбыт бөҕөс.

Коркин методиката урутаан, саҥа арыйыы быһыытынан,  аан дойдуга тиийэ биллибит. Күҥҥэ үс дьарык аан бастаан киллэриллибит. Дмитрий Петрович дьарыктыыр оҕолоро күрэхтэһэн кэллэхтэринэ хайдах-туох тустубуттарын, туох албаһы туттубуттарын, “связкалары”, хаһыс мүнүүтэҕэ сылайбыттарын ыйыталаһар, оҕолоруттан эмиэ үөрэнэр, “самообразованиеҕа” күүскэ үлэлээбит. Учуонай истиэпэнин ылыан сөп этэ диэн Александр Николаевич санаатын үллэһиннэ. Ыалдьар буолан, өрөспүүбүлүкэ таһыгар күрэхтэһиилэргэ Коркин сорудаҕынан кини чугас “соратнига” К.С. Постников сылдьара, киинэҕэ устан аҕаларын Бөтүрүөбүстүүн дьарыкка туһаналлара.

Дмитрий Петрович олоҕун аргыһа Александра Семеновна үлэтэ сыаналаммат өҥөлөөҕүн бэлиэтээтэ. Д.П.Коркин 100 сылын көрсө ылыныллыбыт дьаһаллар программаларыгар дьиэ кэргэнигэр даача сирин уонна дьиэ тутан биэрэри наадалааҕынан аахта.

90-с сылларга өрөспүүбүлүкэ спорка миниистиринэн үлэлээбит, Саха сирин Бастакы Президиэнэ М.Е. Николаев сүбэһитэ, көҥүл тустууга педагогическай наука кандидата, маастарга кандидат Виктор Петрович Ноговицын хас да түгэннэри иһитиннэрдэ. Бастатан туран, спорт төрүт саха көрүҥнэрин уонна спорт музейын көҕүлээччи, тэрийээччи, наука доктора В.П. Кочнев 1964 с. суруналыыс И.С. Кычкин, Д.П. Коркин буоланнар Токиотааҕы Олимпийскай оонньууларга бара сылдьыбыттарыгар, Дмитрий Петрович  Япония спордун, тустуутун, сиһилии билээри, өйдөөрү туох-баар илдьэ барбыт харчытын “переводчиктарга” биэрбитин туһунан кэпсээбитин, күүстээх дьулуурдааҕын кэпсээтэ. Иккиһинэн, Павел Пинигин тренерин Георгий Анатольевич Буракову Дьокуускайга ыҥыран аҕалан, кылгас кэмҥэ үлэлээн, дойдуга биллэр икки-үс күүстээх бөҕөстөрү таһаартаабытын, мындыр өйдөөх-санаалаах Павел Пинигин “биһиэхэ тустуу тренердэрэ элбэхтэр, ол гынан баран, олимпиадаҕа, аан дойдуга таһаарар тренербит суоҕун”, аан дойду таһымнаах тренер Бураковка үлэлииригэр табыгастаах усулуобуйа тэрийэргэ этэ сылдьыбытын, “киһин арыгыһыт үһү” диэннэр,  чугаһаппакка, олимипийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрин бэлэмниир кыахтаах улуу тренери бэйэбит төннөрбүппүтүн, Георгий Буракову өйөөммүт үлэлэппиппит буоллар, талааннаах тустууктарбыт чыпчааллары дабайаллара хаалбыт. Үсүһүнэн, Дмитрий Петрович үлэтин үгэнигэр Бүтүн Сойуустааҕы физкультура научнай-чинчийэр институт штаты таһынан сотруднигын быһыытынан наукаҕа өйүн-санаатын уурбут. Коркин уолаттара ол иһин олимпиада, аан дойду, Европа мэтээллэрин аҕалбыттар. Виктор Петрович тренердэр науката, билиитэ суох сайдар кыахтара суох диэн ааҕар.

Саха албан аатырбыт бөҕөһө, Чурапчы чулууларыттан биирдэстэрэ, Европа икки төгүллээх, ССРС үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, быйыл Үтүө дьулуур оонньууларыгар бастаабыта 40 сыла буолбут Василий Николаевич Гоголев Д.П. Коркин биир дойдулааҕа, Кытаанахтар. Аҕата уонна Дмитрий Петрович аймахтыылар да диэххэ сөп, хоту көһөрүллүүгэ бииргэ сылдьыбыттар, Чурапчыга тренердиир сылларыгар Гоголевтарга олорбута. Дьиэ кырыыһатынан, олбуордары үрдүнэн-аннынан сылдьар сылбырҕа, толлугаһа суох Васяны хайгыы көрөн, бэйэтин кытта илдьэ сылдьан, оҕо эрдэҕиттэн тустууга сырытыннарбыта. Оҕолору тустууга таларыгар “доруобай уолаттары буолбакка, хачаайылары ылара” үһү. Гипнозтаах курдук, психологически дьайара. Дьарыктыыр уолаттарын сирэйдэрин-харахтарын көрөн  быһаарара, Куттас, кыахтаах эрээри кыайтарар киһини сөбүлээбэт, хоттороллоруттан санаарҕыы сылдьыбат уолаттары кытта үлэлиирин ордороро. Уолаттарыгар кыайыыга эрэли үөскэтэрэ диэн эттэ хас да олимпийскай оонньууларга кыттыахтааҕын оччотооҕу политика мэһэйдээбит Коркин ылгын бөҕөһө.

Д.П. Коркин биир дойдулаахтара, Кытаанах нэһилиэгин баһылыгынан икки болдьоххо үлэлээбит Егор Николаевич Потапов, билигиҥҥи эдэр баһылык Иван Терентьевич Пономарев “Баттах” алаастан төрүттээх Дмитрий Петрович Коркин оҕо эрдэҕинэ тулаайах хаалбытын, сэрии ыар сылларыгар Пелагея Тарасовна, Михаил Ксенофонтович Лазаревтар бэйэлэригэр ыланнар ииппиттэрин, хоту Булун оройуонугар көһөрүллүүгэ илдьэ сылдьыбыттарын, Роман Романович Абрамовы кытта бииргэ үөрэммиттэрин; наука учуонайдара Евдокия Иннокентьевна Коркина, Анастасия Петровна Оконешникова, норуот суруйааччыта Василий Семенович Яковлев-Далан, Кытаанах дьоно буолалларын, бастакы норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Алексей Николаевич Ермолаев 85 сыла туолбутун,  киэн туттар, ытык дьонноругар сүгүрүйэллэрин, буулдьанан ытыынан дьарыктанар оҕолоро Россияҕа бастыылларын, хайыһар фанаттара баалларын,  бэйэлэрин күүстэринэн спортсааланы тутан киллэрэн эрэллэрин, тустуу көбүөрүн ылбыттарын, чулуу дьоннорун суолларынан туристическай киин оҥорор баҕалаахтарын, Куоркун фондатыгар үп уган саҕалаабыттарын уо.д.а. үбүлүөйдээх дбаһалларга бэлэмнэниилэр көхтөөхтүк бара туралларын билиһиннэрдилэр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүүмэрдэммит хамаандатын бэлэмниир Киин дириэктэрэ Пахомов Михаил Дмитриевич үгүс дьон туруорсууларынан Д.П. Коркин быыстапкатын “Триумфка” аҕалан туруорар үлэ барыахтааҕын, кинигэ тахсыахтааҕын, анал бэлиэ оҥоһуллуохтааҕын, үбүлүөйгэ анаммыт турнир ыытыллыахтааҕын уо.д.а. Д.П. Коркиҥҥа туһуламмыт дьаһаллары иһитиннэрдэ.

Оскуола-интэринээт төрүкү олохтооҕо, Коркин иитиллээччитэ, спорт музейын дириэктэрэ, Саха АССР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, “Д.П. Коркин аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата Егор Васильевич Пудов быыстапкаҕа кытынна, ахтыы-тыл эттэ: “Дмитрий Петровичка тренер быһыытынан тахсарыгар Лениград институтугар Коркинныын бииргэ үөрэммит Алексей Спиридонович Шадрин улахан кылаатын киллэрбитэ. Шадрин 1964 с.  Булун оройуонун Күһүрүн оскуолатыгар дириэктэрдии олордоҕуна кэргэнэ ыалдьан Чурапчыга төннөн кэлбиттэрэ. Чурапчы салалтата, спорткэмитиэт дьаһалларынан А.С. Шадрины Чурапчы оскуола-интэринээтигэр дириэктэринэн, С.И. Жиркову завуһунан, Д.П. Коркины нуучча тылын учууталынан анаабыттара. Доҕордуулар бииргэ олорбуттара. Дириҥник ылсан тустуутун саҕалаабыта. Ити сыл сайыныгар Токиотааҕы Олимпийскай оонньуулары көрөн, киинэҕэ устан өйдүүн-санаалыын байан, сыал-сорук туруорунан кэлбитэ. Тустууну таһаарарга “Дьон-норуот туһугар ….” эппит андаҕарын үөрэх дьыла саҕаланыытыгар үөрэнээччилэр боччумнаах линейкаларга доргуччу этэллэрэ. Бөтүрүөбүс киһи да, тренер да быһыытынан оҕолоругар олус кыһаллара, үөрэхтэригэр көмөлөһөрө. Араҥаччылыыра. Олоҕум бүтүннүү спорт, тустуу эҥэрдээх буолбутугар Дмитрий Петровичка, дьылҕабар махтанабын. 2028 с. улуу тренербит үбүлүөйдээх 100 сылыгар буолар Олимпийскай оонньууларга тыас тахсара буоллар диэн баҕа санаам туоларыгар эрэнэбин!”.

Оскуола-интэринээккэ араас сылларга үөрэммиттэр, бүтэрбиттэр Николай Николаевич Пономарев, Алексей Дмитриевич Еремеев, Галина Константиновна Баишева, Николай Петрович Иванов, Алексей Семенович Пинигин, тустуу ыалдьааччыта Сергей Тартыев уо.д.а. ахтыылары оҥордулар, этиилэри киллэрдилэр.

Д.П. Коркиҥҥа анаммыт быыстапканы тэрийээччилэр Татьяна Афанасьевна Гоголева, Дмитрий Афанасьевич Егоров кыттыы ылбыттарга махталларын биллэрдилэр. Улуу тренер оҥорон хаалларбыт дьыалата салҕанар!

***

Баһылай Посельскай