Климент Иванов: Киэҥ остуоруйалаах Абый сирин туһунан ахтыы

Аныгы кэмҥэ диэри кырдьан кэлбит олохпор, үлэлэрбэр кырата суоҕу ситистим. Дойдубар, дьоммор сайдыыга көмөлөһөр ытык иэспин толорбут курдук саныыбын. 60 сыл араас үлэҕэ эриллибит кэммэр үтүө өйдөбүллэр элбэхтэр. Олортон Абый улууһугар сэттэ сылтан ордук үлэлээбит кэмим миэхэ биир саамай күндүлэрэ.

1968 сыллаахха муус устарга ССКП  обкомун Абый оройуонун салалтатыгар уларыйыы тахсыбыта.

ССКП райкомун пленумугар бастакы сэкирэтээринэн урут райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорбут Анастасия Никифоровна Степанова талыллыбыта. Онтон миигин райком иккис сэкирэтээринэн таллылар. Партийнай үлэһит буоллум. Онтон оройуон Сэбиэтин сессиятыгар исполком бэрэссэдээтэлинэн Николай Никитич Яковлев талыллыбыта.

Оройуон актива, дьоно-сэргэтэ биһигини үчүгэйдик, инникигэ эрэллээхтик көрсүбүтэ. Күүстээх, сатабыллаах кадрдар сүрүн дуоһунастарга үлэлии олорор этилэр. Оройуон саҥа талыллыбыт салайааччылара кадрдары уларыппатахтара-тэлэриппэтэхтэрэ. Тэрилтэ салайааччылара, “Абый” сопхуос дириэктэриттэн уратылара, бары миэстэлэригэр хаалбыттара.

Степанова А.Н. оройуону үчүгэйдик билэр, нэһилиэнньэҕэ улахан аптарытыаттаах этэ. Өйө-санаата дириҥ этэ, былааһын күүскэ тутара. Биһиги кинилиин сөбүлэһэн, сөпсөһөн, бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн биэрэн көхтөөхтүк үлэлээбиппит.

Н.Н.Яковлев — өр сылларга сэбиэскэй үлэҕэ буспут-хаппыт уоппуттаах үлэһит, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ дьоҕурдаах киһи этэ уонна үп-харчы дьыалатын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэрэ. Үлэлиир кыаҕынан уратылааҕа. Оччолорго миэхэ, эдэр салайааччыга, кинилэр үлэлиир сатабыллара, ньымалара үтүө холобур буолбута.

Икки сыл үс ый үлэлээбиппит кэннэ Анастасия Никифоровнаны Үрдүкү Сэбиэт аппаратыгар үлэҕэ анаабыттара. Оттон мин кини оннугар партия райкомун бастакы сэкирэтээринэн талыллыбытым.

Абый оройуонугар үлэлиир сылларбар бэрт үгүс үлэни-хамнаһы тэрийээччи үтүөкэннээх дьону көрсүбүт дьоллоохпун. Уһулуччу тутан холобурдаан ааттаатахха: көһө сылдьар тутуу механизированнай колоннатын начаалынньыга Илья Николаевич Ефимов, «Абый» сопхуос дириэктэрдэрэ Василий Павлович Петров, Петр Григорьевич Корякин, райсовет солбуйар бэрэссэдээтэлэ, кэлин мин кэннибиттэн райком бастакы сэкирэтээринэн үлэлээбит, буолбут Будимир Дмитриевич Слепцов, кэлин райисполком бэрэссэдээтэлэ буолбут Константин Николаевич Хабаров, Индигир пароходствотын начаалынньыга Анатолий Иосифович Кубашевскай, авиапорт начаалынньыга Юрий Григорьевич Кульневскай, сопхуос отделениеларын управляющайдара Николай Семенович Ребров, Петр Константинович Ефимов, сельсовет бэрэссэдээтэлэ Екатерина Николаевна Ильяхова буолаллар.

Ол сылларга биһиги оройуоммутугар икки уһулуччу суолталаах боппуруоһу быһаарар соруктаах этибит.

Бастакытынан, тыа хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүөхтээхпит. Сопхуос саҥа дириэктэринэн Василий Павлович Петров буолбута. Кини сопхуоһун сирин-уотун, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик билэр, ааҕан-суоттаан мындырдык үлэлиир, ирдэбиллээх, нэһилиэнньэҕэ ытыктабылынан туһанар салайааччы этэ. Аҕыйах сылынан атын оройуоҥҥа көһөрбүттэрэ. Саҥа дириэктэринэн “Колымторга” үлэлии олорбут уоппуттаах салайааччы Петр Григорьевич Корякин анаммыта.

Абыйга элбэх ходуһалаах күөллэр уулара эбиллэн ууга барбыт этилэр. Олохтоох кырдьаҕастар уонна уоппуттаах мелиоратор Г.Г. Ларионов сири тупсаран оҥорууга, күөллэр ууларын түһэриигэ элбэхтик туруорсар, чопчу этиилэри киллэрэр этилэр.

Буур Хаайбыт киэҥ нэлэмэн сирин уутун ыытыыга күүстээх үлэ барбыта. Оройуон кииниттэн элбэх субуотунньуктар тэриллэллэрэ. Мин бэйэм эмиэ илиинэн хоруу хаһыытыгар субуотунньуктарга кыттыспытым. Эһиилигэр эмиэ оннук ньыманан Абый күөлүн уутун ыыппыппыт. Дьон санаата улаханнык көтөҕүллүбүтэ. Сүөһү, сылгы иитэр икки сүрүн Сыаганнаах уонна Абый отделениелара сүөһү аһылыгынан дэлэйдик хааччыллыбыттара. Салгыы Ураһалаахха, Майыарга эмиэ эбии мэччирэҥ сирдэрин таһаарбыттара. Оччолорго эдэр мелиоратор В.В. Федунов күүскэ үлэлээбитэ.

Аҕыйах сыл иһигэр сүөһү боруодатын тупсарыыга тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн атын улуустартан симментальскай боруода сүөһүлэри 2-3 сыл устатыгар тэрээһиннээхтик аҕалтаан ыытыллыбыта. Сүөһү боруодата тупсубута. Ону тэҥэ Сыаганнаахха, Абыйга, Кэбэргэнэҕэ механизированнай хотоннор тутуллубуттара.

Сылгы иитиитигэр болҕомто ууруллубута, ахсаана биллэрдик элбээбитэ. Кэбэргэнэҕэ таба ахсаанын элбэтэргэ үлэ барбыта. Энтузиаст, биригэдьиир Слепцов Г.Д. элбэх сыратынан таба ахсаана биллэрдик элбээбитэ.

Сутуруохаҕа уонна Уолбукка хара саһылы иитэр фермалара үчүгэй көрдөрүүнү ситиспиттэрэ. Кыыл көрөөччү Стручков И.Е. өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ.

Оройуон бултааһыҥҥа, балыктааһыҥҥа эмиэ балай эмит көрдөрүүтэ тупсубута. Тыа хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүүгэ үрдүк өҥөлөөхтөрүнэн сопхуос дириэктэрдэриттэн ураты специалистар Н.Д. Слепцов, В.Б. Кайгасов, В.Н. Ребров, Я.П. Ефимова, Г.И. Никулин, П.Н. Никулин, Е.С. Слепцов, Г.А. Слепцов буолаллар диэн сыаналыыбын. Оттон отделениелар управляющайдарынан талбыт курдук кыахтаах, тэрийэр дьоҕурдаах, үлэлэригэр үрдүк эппиэтинэстээхтик сыһыаннаспыт ытыктанар дьон Н.С. Ребров, П.К. Ефимов, В.К. Слепцов үлэлээбиттэрэ. Кинилэр биригэдьиирдэри, сопхуос бары рабочайдарын түмэн, сопхуос производственнай көрдөрүүлэрин сыыйа үрдэппиттэрэ. Ыанньыксыттар Никулина Е.Н., Стручкова В.В., Банщикова Е.Н. республикаҕа биир фуражнай ынахтан үүтү ыаһыҥҥа бастыҥнар ахсааннарыгар киирбиттэрэ.

Дьэ, ити курдук, норуот үөрэҕириитигэр  В.П. Неустроев, И.Д. Бартеньев, А.Д. Семенова, А.Д. Семенов, А.Д. Слепцова, В.Н. Никулин, В.И. Кубашевская, М.М. Слепцов, Д.К. Слепцов, Г.М. Никулин, Е.А. Слепцов, Г.М. Анисимова уо.д.а. киллэрбит кылааттара умнуллуо суохтаах.

Доруобуйа харыстабылыгар үтүө түмүктээхтик, кыһаллан-мүһэллэн туран олохтоох быраастар А.К. Чиркова, Г.П. Садовникова, М.Н. Ефимова, М.А. Ефимова, Е.Н. Дохунаева, С.В. Дохунаев үлэлээбиттэрэ. Эмтиир тэрилтэлэр профессиональнай таһымнара улаханнык үрдээбитэ. Дьоҕурдаах хирург А. Чиркова оройуон кылаабынай бырааһынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ ахтыллара наадалаах.

Култуура эйгэтигэр эмиэ биллэр сайдыы баара. Итилэри сүрүннээччилэринэн М.Е. Стручкова, П.Н. Ильяхов, М.С. Слепцова, С.С. Афанасьев, К.И. Слепцова этилэр. Араас бэстибээл, култуура эстафетата, уус-уран самодеятельность көрүүлэрэ ыытыллаллара. Дружинаҕа музыкальнай оскуола аһыллыбыта, оройуон бэйэтэ норуодунай театрдаммыта. Мин Абыйга үлэлиир сылларбар комсомол райкомун сэкиритээрдэринэн Ю.М. Жирков, Н.Н. Ребров, В.А. Колесов таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Ол кэмнэргэ ыччат ортотугар элбэх өрүттээх, киэҥ далааһыннаах, үтүө түмүктэрдээх үлэ барара.

Иккис сорукпут: капитальнай тутуу, оройуон саҥа киинин тутуу үбүлээһинин ситиһии. Дьэ, бу туһунан кэрэхсэбиллээх кэпсээн.

Оройуоҥҥа ити сылларга ыытыллыбыт улахан суолталаах үлэттэн ойуччу туттан оройуон киинин тутуу туһунан  ахта түһүөм.

Абый оройуонун киинэ Дружина бөһүөлэгэ Дружинка үрэҕин төрдүгэр турара. Бөһүөлэк турар сирин балаһыанньатынан көрдөххө, кырдьык, оройуон киининэн буолуон сөптөөҕө. Үгүс сыллар усталарыгар кини оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар оруола сүҥкэн улахан. Абый олохтоохторун хас даҕаны көлүөнэтэ манна үүнэн-сайдан тахсыбыта. Дружина орто оскуолатыгар араас сылларга элбэх талааннаах, барыга-бары дьоҕурдаах ыччат үөрэммитэ. Кинилэр истэриттэн биллиилээх учуонайдар, чаҕылхай производствоны тэрийээччилэр, партийнай уонна сэбиэскэй үлэһиттэр үөрэнэн, кынат анньынан тахсыбыттара.

Ол  гынан баран, бөһүөлэк кэнники сылларга саас аайы ууга баран эрэй, ороскуот бөҕө буолара. Бөһүөлэги бадарааннаах маардар төгүрүйэн сыталлара. Саҥа тутуулары ыытар миэстэ да суоҕа. Онон оройуон киинин атын сиргэ көһөрүү боппуруоһа республика салалтатын иннигэр туруоруллубута ырааппыт этэ.

Оройуон киинин көһөрүү туһунан райисполком саҥа бэрэссэдээтэлэ Н.Н. Яковлев турууласпыта. Оройуон актива, партия райкомун секретардара ити боппуруоһу сөбүлүүр уонна өйүүр этибит. Оройуон салалтатын туруорсуутунан Совмин бэрэссэдээтэлэ И.И. Петров салайааччылаах комиссия кэлбитэ. Онно партия обкомун иккис сэкирэтээрэ  А.В. Власов эмиэ баара. Тутуу учаастагын начаалынньыга И.Н. Ефимов, райисполком бэрэссэдээтэлэ Н.Н. Яковлев бырабыыталыстыба хамыыһыйатын арыаллаан, Сутуруоха сэлиэнньэтин утары Үрүҥ Хайа диэн үрдүк биэрэктээх киэҥ, нэлэмэн сири көрдөрбүттэр. Ол күн Дружинаҕа ССКП райкомугар буолбут мунньахха уонна оройуон киинэ манна тутуллара бары өттүнэн табыгастааҕын олус итэҕэтиилээхтик кэпсээбиттэрэ. Дружинаҕа киэһэ райкомҥа буолбут мунньахха тутуу учаастагын начальнига Ефимов И.Н. ордук итэҕэтиилээхтик саҥа бөһүөлэги Үрүҥ Хайа диэн сиргэ – Индигир өрүс уҥа биэрэгэр сис тыаны  солоон тутар ордук тоҕоостооҕун туһунан этэ-тыына турара өйбөр хатанан хаалбыт. Ити этиини хамыыһыйа ылыммыта.

Оройуон салалтата сотору Абый оройуонун киинин Үрүҥ Хайаҕа көһөрөр уонна тутуутун саҕалыыр туһунан партия обкомун уурааҕын ситиспитэ. Онон Үрүҥ Хайаҕа тутуу күүстээх үлэтэ 1970 сылтан саҕаламмыта.

Оччотооҕу олох сайдыытын кэрдииһигэр эппиэттир инфраструктура, саҥалыы архитектура көрүллүбүт генеральнай былаанынан саҥа оройуон киинин тутуу – бу санаалара күүстээх, кытаанах хараактардаах, үрдүк профессиональнай таһымнаах специалистарга эрэ кыаллар сорук этэ.

Киһи үөрэрэ, астынара баар – оччолорго Абый улууһугар бу бириэмэ бэйэтэ үтэн-анньан таһаарбыт хаһаайыстыбаннай салайааччылар уонна үлэһит кадрдар баар буолан биэрбиттэрэ. “Якутсельстрой” ПМК начаалынньыга И.Н. Ефимов бырааттыы  И.А., А.А. Старовойталар, А.А. Чирков курдук бэйэтин эрэллээх көмөлөһөөччүлэрин кытары кыахтаах  тутааччылар  коллективтарын тэрийэн бөһүөлэги тутуу түргэн тэтиминэн барбыта.

Кэлин райком I сэкирэтээрин быһыытынан мин Н.Н. Яковлевтыын партия обкомун, совмин, араас министиэристибэлэр уонна бырайыактыыр тэрилтэлэр таһымнарыгар Үрүҥ Хайа тутуутун боппуруостарыгар элбэхтэ бииргэ сылдьан үгүс боппуруостары туруорсар, быһаарар этибит. Үрүҥ Хайа тутуутугар Совмин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Николай Семенович Охлопков көмөтө олус улахан этэ. Совмин председателэ И.И. Петров туруорсуубутун, көрдөһүүбүтүн өйүүрэ. Капитальнай тутуу управлениетын салайааччыта Ч.С.Миколаюнас бырайыактааһын уонна тутууну үбүлээһин боппуруостарыгар элбэхтик көмөлөспүтэ. «Якутсельстрой» трест управляющайа Д.М.Силантьевы кытары ыкса сибээстээхтик үлэлиирбит.

Бу үлэҕэ биһигини кытары тэбис-тэҥҥэ «оргуйан олорбуттара» оччолорго өссө эдэр Абый оройуонун үүнэн иһэр үлэһиттэрэ Б.Д.Слепцов, К.Н.Хабаров уонна да атыттар. Үрүҥ Хайа бөһүөлэгэ оройуон киинэ буолар бүтэһиктээх күннэрэ кинилэр санныларыгар сүктэриллибитэ.

1974 сыл саҥатыгар партия райкомун бюротун уурааҕынан оройуон киинин көһөрүү оробуочай бөлөҕүн Б.Д. Слепцов салайааччылаах, К.Н. Хабаров солбуйааччылаах тэрийбиппит. Чахчытын эттэххэ, биһигини Абый оройуонуттан атын сиргэ көһөрөр  түбэлтэлэригэр, оройуоҥҥа салалта ити дьон илиилэригэр хаалыахтаах диэн оҥоһуллубута.

1973 сыллаахха муус устар ыйга Үрүҥ Хайаҕа оройуоннааҕы партийнай активы ыыппыппыт. Онно республика Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ А.Я. Овчинникова, министиэристибэлэр уонна ведомстволар салайааччылара кыттыыны ылбыттара. Мин оройуон киинин тутуу хаамыытын, ону ситэрии графигын туһунан дакылаат оҥорбутум. Онно минсельхоз үбүлүөхтээх кварталын, пароходство үлэһиттэрэ олоруохтаах дьиэлэрин тутууга бытаарыы баарын түргэтэтэргэ, авиапорт АН-24, АН-12 сөмөлүөттэр түһэр-көтөр балаһаларын тутуу, нефтебазаны, борохуоттар, баржалар кыстыыр сирдэрин тутууну түргэнник быһаарар  соруктар турбуттара.

Ол активка оройуон киинин Үрүҥ Хайаҕа сүҥкэн суолталаах боппуруоһа сытыытык турбута, көһөрөргө сөбүлэһэн, хаалбыт тутуулары үбүлээһин уонна ситэрии туһунан уураах ылыллыбыта. Оройуон киинин көһөрүү графига бигэргэммитэ. Дьэ, ити курдук, 1974 сыллаахха атырдьах ыйыгар оройуон киинэ Үрүҥ Хайаҕа бүтэһиктээхтик көспүтэ. Б.Д. Слепцов, К.Н. Хабаров салайбыт көһөрүүнү тэрийии рабочай группата активнайдык үлэлээбитэ.

Үрүҥ Хайа тутуута оройуоҥҥа аныгылыы социальнай инфраструктура сайдыытыгар улахан оруоллаах этэ. Ичигэс, тупсаҕай оҥоһуулаах олорор дьиэлэр, үлэлиир усулуобуйа тупсуута, эргиэн, дорубуйа харыстабылын, культура салаалара саҥа таһымҥа тахсыылара үөрэнэргэ-үүнэргэ, эдэр көлүөнэни иитэргэ саҥа кыахтары арыйбыта. Транспорынан, сибээһинэн хааччыйыы биллэрдик тупсар суолга киирбитэ. Уопсайынан, Үрүҥ Хайа оройуон киинэ буолуоҕуттан, Абыйга социальнай-экономическай сайдыы саҥа түһүмэҕэ саҕаламмыта. Оройуон атын нэһилиэктэригэр саҥа типовой оскуола уонна балыыһа дьиэлэрэ тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ, олорор дьиэлэр аныгылыы моһуоннаммыттара, тимир оһохтор урукку олоххо хаалбыттара.

Оройуон административнай киинин саҥа сиргэ тутууну, киниэхэ тыын уган, олоҕу-дьаһаҕы тэрийэн үлэлэтиини салайсыы – бу миэхэ олохпор, үлэбэр туохха да тэҥнэммэт оскуола буолбута диэн сыаналыыбын. Манна ылбыт олоххо баай уопутум кэлин атын оройуоннарга, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар үлэлиирбэр олус туһалаах буолбута.

Сэттэ сылтан ордук кэмҥэ Абыйга үлэлээн баран, төрөөбүт Сунтаарбар райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир буолбутум.

Эрдэттэн санаабытыгар былааннаабыппыт курдук, мин оннубар райком I сэкирэтээринэн Б.Д. Слепцов, райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн К.Н. Хабаров үлэни салҕаабыттара. Оройуон бэйэтин сайдыытыгар саҥа үрдүк кэрдииһи ылбыта.

Үрүҥ Хайа тутуутугар производство дьиҥнээх хамандыырдара, биллиилээх тутааччылар үүнэн тахсыбыттара. Кинилэр ортолоругар төрөөбүт Абыйыгар оройуон саҥа киинин тутуутугар буһан-хатан тахсыбыт Иван Иванович Полушкин билигин республикаҕа “Стройкон” диэн бөдөҥ тутар тэрилтэни сатабыллаахтык салайан үлэлэтэр.

Дьэ, ити курдук, ытык-мааны, үлэһит дьонноох, кэрэ айылҕалаах, айылҕа араас булдунан баай хотугу сир биир сайдыылаах Абый оройуона тэриллибитэ 95 сылынан сибээстээн, өссө 2016 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт “Олоҕум суола” диэн кинигэбиттэн сигэнэн ахтыы суруйдум.

Оройуон киэҥ остуоруйатын сэттэ аҥар эрэ сылын сырдаттым эрээри, ити оройуон сайдыытыгар дьоһун кылааты киллэрбит кэрдиис кэминэн буолар.

Абый сирин үтүө-мааны дьоно сайдыы суолун тутуһарга бииргэ үлэлээбит дьоннорун умнубаттар, үрдүктүк туталлар. Үлэһит дьоҥҥо оннук сыһыан кэрэхсэбиллээх. ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутатынан талылларбар мин кандидатурабын Абый быыбардааччылара бастакынан ааттаабыттарын олус күндүтүк уонна махтана саныыбын.

Иннибитигэр үтүмэн үгүс сыллар субуруһа устуохтара. Ол устатын тухары хоту дойду хоһуун дьоно Абый кыайыгас-хотугас, үтүө санаалаах олохтоохторо төрөөбүт оройуоннарын салгыы тэтимнээхтик сайыннарыахтара.

***
Климент Иванов

Госсулууспа бэтэрээнэ, Абый улууһун бочуоттаах олохтооҕо

Бэс ыйын 3 күнэ, 2025 сыл