Ийэм – Малдьаҕар долгулдьуйа суһумнуур хара долгун суһуохтаах кыраһаабыссата, иистэнньэҥэ, кырачаан саҥа хааман туотаҥалаан эрэр сурдьум, ийэтин курдук буолуох балтым суорума суолланнахтара.
Аҕам — Малдьаҕар туруу үлэһитэ уоннаах улахан уолунаан үрэх баһыгар оттоон, онно cүөһү көрөн кыстыыллар да, сайылыыллар да. Икки эмдэй-сэмдэй быыкаа балтыларым кумалаан сырыттахтара. Оо абакка! Хаһан бииргэ буолабыт?!
Кырынньыкы – «Хатыы» холкуос киин уһаайбата. Икки уһун уулуссалар быһа охсуспуттар, олортон тахсар тоһоҕос уонча уулуссалардаах саҥа бөһүөлэк. Дьиэлэрэ барыта нууччалыы ампаардар, хостоохтор, сарайдаахтар. Сэрии аҕай иннинэ тутуллубут бөһүөлэк үһү.
Аҕам миигин, сэрии буолаатын кытары манна, бииргэ төрөөбүт балтыгар аҕалбыта. «Хатыы» холкуос киһилии бэрэссэдээтэллээҕинэн, бигэ туруктааҕынан биллэрэ. Бэрэссэдээтэл — күтүөтүн бииргэ төрөөбүт биитэ буолан, аҕам Дайыла кыһалҕаҕа инитигэр, кийиитигэр көмөлөһүө диэн бүк эрэнэрэ. Tөһө да балта уу-кырбас оҕолордооҕун иһин, кыыһын — миигин «саатар, эн тыыннаах хаалыаҥ» диэн аҕалбыта. Эдьиийдээх күтүөм биирдии оҕолоох огдооболор холбоһон, эдьиийим кэлин сылы-сыллата биэстэ төрөөн, сэттэ оҕолоохтор. Улахан киһини утары этэ үөрэммэтэх буолан, төһө да сүрэҕим дьоммуттан арахсарыттан туоххаһыйдар, биир тыла суох сөбүлэспитим.
Эдьиийдээх күтүөбүттэн салла санаабытым да, олус көнө, сытыары-сымнаҕас майгылаах дьон буолан биэрэн үөрдүбүттэрэ. Ол сахтарга кэлэрбэр 13-тээх кыысчаан этим. Билигин номнуо 16-бын туолан көлөһүн күнүн аахсар бырааптаах холкуостаах аатын сүктүм. Улахан быраатым номнуо уонун туолан, абаҕам бэрэссэдээтэл диэн быар куустубакка, оскуолатын үөрэҕин быыһыгар, сорох күн холкуоска да үлэлэһэр, ыалга да көмөлөһөр. Улахан балтым, ыарыһах буолан үөрэммэккэ, дьиэтин, кыра оҕолору көрөр. Дьонум күүстэрэ баарынан үлэлииллэр, иккиэн стахановецтар.
Төһө да холкуостаах буола илигим иһин, оннооҕор уоннарыттан үлэлиир атын оҕолор курдук, ыанньыксыттарга илии-атах көмө үлэһит, сааскы ыһыы, сайыҥҥы от, күһүҥҥү бурдук хомуурун тутаах үлэһитэ этим. Ханна көлөһүн күнүн аахсан, эдьиийбэр дохуот киллэрсэрим оннугар, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан, эдьиийбин адаҕалаан, сыттаҕым.
Эдьиийбин Маайаны наһаа да аһынабын. Сэттэ оҕолоох, кырыыстаах сэрии содулунан, огдообо хааллаҕа. Хараҕын уутун оҕолоругар көрдөрбөт да, ытаан саппаҕырбыт сирэйэ этэр буоллаҕа. Хаһан-хаһан утуйаахтыыра буолла? Сүөһүгэ үлэтиттэн кэлээт иистэнэр, бурдугун тардар, лэппиэскэлиир. Ииһиттэн боруоҥҥа диэн туттарар.
Ол күн хайдах-хайдах саҕаланна этэй? Наһаа да сырдык, күннээх этэ. Сотору кыайыы кэлиэхтээҕин, барбыт дьоннорбут кыайыы көтөллөнөн кэлэллэрин билэр буолан, киһи бары өрө көтөҕүллэ сылдьара. Алдьархай тахсыан ким да тымтыктанан билбэтэ, түһээн да баттаппата. Күһүн буолан бурдук хомуйуутун кэмэ үгэннээн турара. Куурбут бурдугу дэриэбинэттэн добуочча ыраах Улгуктакааҥҥа холкуостарга сэрии эрэ иннинэ кэлэн, үлэлэтэн эрэр малатыылкабытыгар уган, мэһийтэрэ сылдьыбыппыт: бурдуга, бурдугун атаҕа, мэкиинэтэ арахсан тус-туһунан кэлэрэ. Малатыылка диэн тэрил үчүгэйинэн үчүгэй эрээри, олус сэрэхтээх. Алта ат эргитэр барабааныгар бурдук уга сылдьыбытым баара…
Бурдугу уган иһэн, мүччү үктэнэн, көлүөһэҕэ атахпын илдьириппиппин. Биирдэ өйдөммүтүм — хонууга сытарым, атаҕым тугу да билбэт курдуга. Дьон бөҕө үөмэхтэс! Биир аты сыарҕалаан, куолаан көтөҕөн, бүөбэйдээн, дьиэбэр илтилэр. Сыһыыттан-хонууттан мындырдаан уҥуох тутар 60-чалаах Ньээрэй Сүөдэрин аҕала охсубуттар. Оҕонньор атахпын бигээн көрөн баран, тула төгүрүччү чартаан кэбистэ. Оронтон турбатым туһунан күүскэ эттэ. Бу иннинэ, былырыын, Таҥхар Дьаакыап оҕонньор малатыылкаҕа холун уһулу тартаран өлөн хаалбыта. Онон буолуо, санаабын көтөҕөн, эдэр киһи сыллаан-күннээн үтүөрүөҥ диэтэ. Биир үтүө күн үлэлээн тилигирии сылдьыбыт киһи суорҕан-тэллэх киһитэ буола түстэҕим ол!
Эдьиийбиттэн наһаа да кыбыстабын уонна аһынабын. Эдьиийим эрэйдээх, ыал оҕотун кыайан көрбөтүм диэн, төттөрүтүн буруйданар курдук. Оо, эдьиийим барахсан! Куһаҕан үчүгэйдээх диэбиттии, кур дьиэҕэ баарбын, икки улахан оҕолору тылбынан дьаһайан үлэлэтэбин, үлэ кэмиттэн кэмигэр бүтэн-оһон иһэрин кэтиибин. Күнүс кэм оҕолордуун бодьуустаһан, ыарыыбын умна быһыытыйабын.
Түүн баар ээ — ыарыы тииһигэ киирэрэ! Оо, айыы таҥарам, бу ыарыыны мүлүрүт, түргэнник үтүөрт, урукку чөлбөр түһэр. Оскуолаҕа таҥара, абааһы суох диэн үөрэппиттэрин да иһин, көһөҥө быстар, барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолар кэмигэр киһи таҥараттан көрдөһөр эбит. Билигин төһөлөөх элбэх киһи киэһэтин түмүктээн утуйаары сытан, саҥа күнү саҕалаары уһуктан баран, таҥараттан көрдөһөн, «сэриини бүтэр, дьоммутун этэҥҥэ эргилиннэр» диирэ буолуой?!
Сэрии бастакы сылыгар дьону хомуйалларыгар дьон үксэ Сэбиэскэй Сойууска сэриини түргэнник кыайан бүтэриэ диэн бүк эрэнэрэ. Хаалааччылар барааччылары: «Кыайыынан кынаттанан түргэнник эргиллээриҥ» диэн алгыы хаалбыттара. Ол эрэн, сэрии уһаан-кэҥээн, хара суруктар кэлитэлээн, дьоммут барахсаттар сэрии толоонугар сураҕа суох сүтэннэр, аас-туор олох биллэн барбытыттан сэрии суоһун-суодалын, эппитинэн-хааммытынан билэн, сүүспүт көлөһүнүн тобукпутугар аҕаан, тобукпут көлөһүнүн сүүспүтүгэр аҕаан, этирик түөстэммиппит, көҥдөй көҕүстэммиппит. Кэлин, сылын аайы барааччылары, холкуос туруу үлэһиттэрин атаарыы олус аймалҕаннаах, курус этэ.
Москуба, Сталинград аннынан кыайыы эрэл кыымын сахпыта. Улуу сирдьиппит Сталин ыйыытынан, биһиги Кыһыл аармыйабыт иннин диэки кыралаан да буоллар баран иһэрэ. Уоттаах сэриигэ бааһыран, ыалдьан уолаттар кэлбиттэрэ: Лaahap Өлөксөөнө, Бохуом Мэхээлэтэ, Өскүөбэл Ньукулай. Атын холкуостарга эмиэ кэлбиттэр этэ. Кэлбит киһиэхэ холкуос дьоно бары сылдьаллар. Туох, хайдаҕын билээри, баҕар, мин киммин эрэ көрсүбүтэ буолуо диэн. Биһиги холкуостан Бохуом Сөдүөт уонна Маайа араас сылларга түөрт уоллара сэриигэ бартара. Улахан уоллара Сэмэн 1942 сыллаахха сурук суруйбута кэлбитэ уонна ол айыыта онон, сүтээхтээбитэ.
Сэриигэ эрэ буолбакка, аны үлэ боруона диэн эмиэ элбэх киһибитин үлэҕэ ылбыттара. Түөрт уонун туола илик, түөрт кыра уолаттардаах Ардыргыыр Уйбаана бииргэ төрөөбүт инитинээн Киргиэлэйдиин хоту Тиксиигэ тиэйэр-таһар үлэҕэ ыытыллыбыттара. Уйбаан күүстээх-уохтаах буолан, икки киһи нуорматын аһаан, туруга үчүгэй үһү. Инитэ ыалдьыбытыгар инитин, аһыыр аһын, иһитин, утуйар таҥаһын салаасканан соһон, биир ый айаннаан кэлбиттэр этэ. Билигин Уйбаан Тиксиитигэр төннөн, үлэлии сылдьар.
Биирдэ наһаа күлүүлээх түгэн тахсан турар. Күөллэрбит уолан, бадараанынан көрөн турдахтарына, бадарааҥҥа батыллан, сүөһү буолбат ынаҕы туттан, үллэстибиппит. Биригэдьиир Мэхэйиил Мээрикээнэп эттээн биллиргэтэн, этин ыйааһынныы-ыйааһынныы түҥэтэ турбута. Уһун Дьуона кэлбитигэр бүдүргэйдээх түөс этин биэрбитэ. Уһун Дьуона сэриигэ да, үлэ боруонугар да барбыт аҕалаах ыалга ураты болҕомтотун уурара. Ол курдук, ол этин Уйбаан уола Ньукулай ыаҕайатыгар кутан биэрбитэ. Ыллым дуу ылбатым дуу, биэрдэ дуу биэрбэтэ дуу диэбиттии уолбут уочараттан түргэн үлүгэрдик тахса оҕуста. Мэхэйиили көрбүтэ сүрдээх. Былдьаан ылыа диэбиттии, дьиэтин диэки сүүрэн кыаһалыктанна: кыра уолга ыйааһыннаах ыаҕайаны соһор икки, көтөҕөр икки ардынан тутан, сүүрбүтэ буолан иһэн, хаста да оҕутта. Ол аайы баар дьон дэлби күллүбүт. Саппаҕырбыт санаабытын аҕыйах сөкүүндэ сайҕаан ыллыбыт. Кэлин уолаттар ол эккэ ымсыырбыттарын истибитим: «Минньигэс да эккэ түбэспитин. Оо, бүдүргэйэ төһө эрэ минньигэс буолла!».
Таҥхар кыыһа Өлөксөөн Дьокуускай диэки мас ууһунан үлэлээбитэ номнуо үһүс сыла. Борокуоппайаба Маайа кыысчаан эмиэ Дьокуускайга баар. Балык собуотугар үлэлиир үһү. Моччоххой Өкүлүүнэ Кэмпэндээйи тууһугар үлэлиир. Бэйэбит оройуоммутугар балыкка Эһэ Сэмэн Ньукулайа, Хадалгын Ылдьаа, Кээбир Ньукулай үлэлииллэр. Борус Ньукулай Алдаҥҥа суол тутуутугар үлэлээн баран этэҥҥэ кэлбитэ. Бохуом Баһылай, Табыак Дьаакып, Лэһэй уола Ньукулай эмиэ манна балыкка үлэлии сылдьыбыттара.
Күтүөм Тигии Уйбаан боруоҥҥа икки төгүл ыҥырылла сылдьыбыта. Бастаан ыҥыран баран ыыппаккалар, Дьокуускайтан суос сатыы 6 хонугунан кэлбитэ. Атынан Алдаҥҥа бэдэрээккэ хаста да сылдьыбыт буолан, суолун билэрэ үһү. Кини атаҕынан кыанар, ыһыахтарга атах оонньуутугар бастааччы диэбитэ онно эдьиийим. Атаҕар сымса, илиитигэр күүстээх буолан, аттары охсорго, мунньарга сыһыйталаан уос номоҕор киирэ сылдьар. Иккиһин 1943 сыллаахха барбыта уонна эргиллибэтэҕэ. Сэттэ оҕо, ойох тулаайах хааллахтара ол. Эдьиийим эрэйдээх!
Киһи бары мин күтүөтүм дуу, атын сэриигэ барбыт дьон курдук дуу хорсун буолбат эбит. Биһигиттэн уонна «Таала»-тан сэриигэ ыҥырыллыбыт үс уол күрээн хаалбыттара. Ол кэмэ, дьэ, санаабытыгар кутталлаах этэ. Дьиҥинэн ыллахха, боростуой холкуос дьоно туох кутталлаах буолуохтарай, ас эрэ көрдүөх этилэр буо! Ол дьону сотору туппуттара, буруйдарын ыстарааптыыр сэриигэ боруостаабыттар этэ.
Аччыктааһын туохха-туохха тириэрпэтэй? «Таала» холкуоска этэ дии, ыал хаһааһын ампаардарыттан, булуустарыттан олоччу уоран ылбыттара?! Уоруллубут Долооннор уоллара Аккыын Сэбиэккэ тыллаабытын, хамыыһыйа тэринэн, тута ыалларын дьэгдьийэн булан ылбыттар этэ. Уорбут оҕолоох дьахтары аһынан, үөһээ биллэрбэтэх этилэр. «Булбатыбыт» диэбиттэр. Бу сааты-сууту, ол оннугар холкуос дьоно бары биллэҕэ дии.
Хата, биһиги холкуоска хоргуйуу суох. Иһиттэххэ, «Таала»-ҕа, «Мэҥэдьэк»-кэ оҕолор котокулар, ыаллар ийэлэрэ, аҕалара быстаахтаабыттар. Tөһө да куобах мэнээктээн бултаабыттарын да иһин, атын aha суох буоллаххына, хоргуйуу тумнубат эбит. «Мэҥэдьэк»-кэ Ньаахтар, Былатыаннар диэн абыраллаах ыаллар бааллар, аччыктаабыты аһатар үтүө үгэстээхтэр дииллэр. 1943 сыллааҕы Бэрэ куйуурун мундута «Мэҥэдьэк»-тэр элбэх киһилэрин сырдык тыыннарын быыһаабыт этэ.
«Эрэйдээхтэри эргиччи эрэй буулаабыт» диэбиккэ дылы, аны аһыыка кураана буолан эр хааммытын эрэйдээбитэ. Лыахтар көтө сылдьалларын курдук, оттон окко түһэн, бурдуктан бурдукка ыстанан, бүттэлээҕи ордорботохтор. Бурдукка түһэрбэт буола сатаан, икки өттүттэн утарыта туран, быанан бурдугу төттөрү-таары тарыйарбыт. Куулунан оҥоһуллубут куйуурунан тарыйан, аһыыканы тутан, дьаамаҕа көмөрбүт. Оо, ааспытын да иһин — илистиилээх үлэ!
Суорҕаннаах-тэллэххэ сыппытым ый буолбута. Тииһик ыарыыта арыый уҕараабыт курдуга. Сүөдэр холкуоһун үлэтиттэн быыс буллар эрэ киирэн көрөн тахсар. Син биир либиир сытарбар этэр. Олорон эрэ син эдьиийбэр көмөлөһөн, кини эппитинэн боруоҥҥа иистэнэбин, түүлээх имитэбин. Син тугу эрэ көдьүүстүүрбүттэн үөрэбин. Эдьиийим котоку биир да хомуруйар тылы эппэт. Аҕам уонна сурдьум кэлэн көрсөн барбыттара, балтыларым ыалга хонуктуу сылдьалларын туһунан курутуйа кэпсээтилэр. Эдьиийим барахсан убайыгар кэһии оҕото оҥорон биэрдэ. Аҕам холкуос көрдөрүүтэ үрдүү турарын сөҕө иһиттэ. Эдьиийим бэрэссэдээтэлин хайдах хайҕыан билбэт. Сыл түмүгүнэн тохсунньуга дохуоту аһынан үллэстэн, биир көлөһүн күнүгэр 30 кыраам арыы, 300 кыраам эт, 1 киилэ бурдук тиксибитэ. Уһун Дьуона ыаллары кэрийэн, ким туох астааҕын, дьон туругун көрөн эбии үүт анна, страховой пуондаттан буотарак, бурдук аныырын кэпсээтэ. Бэл, наадалаахха таҥас булан биэрэрин умнубата. Ордук cүөһү тутарын, ааҕыллыбатах буолакка бурдук ыһарын, кэриэйдэр оҕуруот aha олордоллорун, эриэппэ, турнепс хааһыга эбии буолалларын сибигинэйдэ. Билиҥҥи кэмҥэ, оннук, байыаннай суукка барыахха сөп. Истиэнэ кытары кулгаахтаах диэбиккэ дылы.
Саас буолан күн уһаан, Сүөдэр оҥорон биэрбит баттыгынан туран кылыыҥкайдыыр буолбутум. Сүөдэр, ойоҕо — отоһут Маайа оҥорбут мааһынан, сыралаһан туран илбийдэ-имэрийдэ. «Үтүөрүөҥ» диэбитэ туолан иһэриттэн кини да, мин да үөрэбит. Эдьиийбэр көмөм элбээбититтэн эмиэ наһаа үөрэбин. Бурдук тардан, лэппиэскэ буһаран көдьүүстүүбүн, улахан оҕолору үлэлэтэбин.
Кыайыы күнэ! Өр да күүттүбүт, эйигин! Хас биирдии хаанынан ытаабыт сүрэххэ үөрүү кыымын сахтыҥ! Киһи бары, кыбыстыбакка, ытаата. Ол — дьол хараҕын уута! Ону кытары Сүөдэр кыайыыта! Холкуос дьоно бары сөхтө! Ураа! Мин хаамтым! Аны хаһан да сэрии буолбатын!!!
***
Мирослава Иванова
Оставить комментарий