Хоту сири иккис дойду оҥоһуннум
– Позывнойгун хайдах талбыккыный?
– Ааты талар судургу. Учуутал, завуч буоламмын, ити тыллары туһаныахпын, бэл Дириэктэр, Доцент бааллар этэ. Тус дьыалабыттан аспирант буоларбын көрөн ааппын иҥэрбиттэрэ.
– Барыны бары кистииргэ күһэлиннэрбит да, аргыый сэгэтэн бэйэни билиһиннэриэх…
– Уус Алдан кэрэ айылҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Дьиэ кэргэммин эһэлээх эбэбиттэн билиһиннэрэр үгэстээхпин. Кинилэр – нэһилиэк ытык олохтоохторо. Ийэм – улуус эмиэ биир тутаах үлэһитэ. Оскуоланы Бороҕоҥҥо бүтэрбитим. Химияҕа, биологияҕа дьоҕурдааҕым. Биир кэлим эксээмэн түмүгүнэн түөрт үрдүк үөрэххэ докумуоннарбын биэрэн, барыларыгар киирбитим. Санкт-Петербурга байыаннай эмчит идэтигэр бараары гынан баран, эһэм сүбэтинэн, дойдубар үөрэнэргэ быһаарыммытым. Кыратык туораан билиһиннэрдэххэ, эһэм аҕата сэриигэ барбытын кэннэ ийэлэрэ өлөн, баара эрэ алталаах оҕо үстээх быраатын кытта хаары уулларан, аан тириитин сиэн олордохторуна, дьон булан, Оҕо дьиэтигэр тиксэрбиттэр. Мин эһэм аатынан ааттаммыппын. Кини тылын ылынан, ыллыгын батыһан, биология учууталын идэтин баһылаабытым. Устудьуоннуу сылдьан, үһүс куурус кэнниттэн Усуйаана кыыһын кэргэн ылбытым. Ити дойдуну бэйэм дойдубар ханыылыы көрөн, булдун, балыгын сэҥээрэн, үөрэхпин бүтэрэн баран, Усуйаана бөһүөлэгэр көспүппүт. Химия, биология, география учууталынан үлэлээбитим.
Кэлин Депутатскайга ыҥыраннар, билигин химия, биология учууталынан уонна дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлиибин. “Педагогическай дебют” диэн улуустааҕы куонкуруска бастаабытым. 2024 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ 100 бастыҥ учууталларын ахсааннарыгар киирбитим. Научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыт, биир кэлим эксээмэҥҥэ үрдүк бааллары ылан, кыахтаах үрдүк үөрэх кыһаларыгар киирбит киэн туттар үөрэнээччилэрдээхпин.
– Эһэҥ баҕарбытын курдук, тоҕо дойдугар олохсуйбатаххыный?
– Хамнаска араастаһыы улахана. Хоту улууска олорор дьиэнэн холкутук хааччыйаллар. Булда, балыга, куһа-хааһа дэлэй. Дьоно-сэргэтэ да судургулар, элэккэйдэр. Олохсуйбутум 15 сыл буолла. Дьон “хотулуу саҥарар буолбуккун” дииллэр. Икки кыыс оҕолоохпун. Үлэм таһынан экология хайысхатыгар аспирантураҕа үөрэнэбин.
Ааппын көмүскүүр сыалтан барбытым
– Анал байыаннай дьайыыга барарга туох күһэйдэ?
– Оҕо эрдэхпиттэн эр киһи Ийэ дойдутун көмүскүөхтээх диэн, байыаннай дьыалаҕа тардыһарым. Оскуолаҕа, үрдүк үөрэххэ үөрэнэр сылларбар доҕотторбун кытта успуордунан дьарыктанарбыт. Үөрэхпитин бүтэрэн, идэ ылан, дойдубутугар туһалаах дьон буоларга ыксыырбыт. Анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан чугас доҕотторум, бырааттарым дойдуларын көмүскүү барбыттарын истэ, билсэ олорбутум. Оҕо сааспыттан чугас доҕорум Василий Данилов сэрии толоонугар дьоруойдуу охтубутун харааста истибитим. Ол да иһин буолуо, Усуйаанаттан төрүттээх, иккис болдьоҕор сылдьар учуутал доҕорум сүбэтинэн “Боотур” байыаннай этэрээт нөҥүө анал байыаннай дьайыыга барарга быһаарыммытым. Чугас дьонум улаханнык аймаммакка, эрэнэ, кэтэһэ хаалбыттара.
– Хайдах тэринэн барбыккыный?
– Ааспыт сыл муус устар ыйыгар этэ. Хабаровскайга анал биригээдэ баазатыгар тиийбиппит. Успуорка сыстаҕас буолан, дьарыктан соһуйбатаҕым. Биллэр-көстөр спортсмен уолаттары кытта сарсыарда аайы туран сүүрэрбит. Аармыйа бары өттүнэн тэрээһиннээх эбит диэн санааҕа кэлбитим. “Эр санаа” уордьаннаах табаарыспын көрсөн, наадалаах малынан хааччынарбар, онтон-мантан булан-талан, улаханнык көмөлөспүтэ. Салгыы Новочеркасскайга тиийэн, икки нэдиэлэ устата байыаннай үөрэҕи ааспыппыт. Олус тэрээһиннээх, астык үөрэх этэ. Инструктордар да үчүгэйдэрэ. Булка-алка сыстаҕас буоламмын, ыарахаттары көрсүбэтэҕим. Онтон Харьковскай уобаласка тиийэн, Купянскай диэки хайысханы тутуспуппут. Нэдиэлэ курдук пехотаҕа сырыттахпына, портфолиобуттан көрөн, радиоуправляемай моделларга сыһыаннаахпынан, үөрэнэргэ этии көтөхпүттэрэ. Оскуолаҕа үлэлиир кэммэр ити хайысхаҕа оҕолору үөрэппит уопуттаах буолан, сөбүлэспитим.
– Сэрии уйанын-хатанын аан бастаан ханнык түгэн биллэрбитэй?
– Бородуукталаах массыына кэлбитин сүөкүү сылдьыбыппыт. Ирдэбил быһыытынан, бронесэлиэккин, кааскаҕын, аптамааккын, үрүсээккин – уопсайа 20-тэн тахса киилэни – кэтэ, иилинэ сылдьаҕын. Ол кэмҥэ “харах” (дрон) бэлиэтии көрөн, атын миинэлээх дрон кэлэн, үрдүбүтүгэр түспүтэ. Оннук хаста да төхтүрүйэн, ытыалаһа-ытыалаһа сүөкээбиппит. Айанныырбытыгар дрон сахсырҕа курдук элбэҕэ, түргэнэ да сүрдээҕэ. Эмиэ да оонньууга майгынныыр эрээри, атын балаһыанньа буоларын өйдүүрүҥ – туһугар дьикти турук. Киһи дөйөр, соһуйар.
– БПЛА (беспилотный летательный аппарат) үөрэҕэ хайдах эбитий?
– Азов муора кытылыгар санаторий баазатыгар полигоҥҥа үөрэппиттэрэ. 30-ча этибит. Сахалар суохтара. Итиитэ салыннарбыта. Эт-хаан өттүнэн, инженернэй, байыаннай, бастакы көмөнү оҥорууга толору дьарыгы ааспыппыт. Сэрии саппаас чаастарын оҥорорго үөрэммиппит. Эбиэккэ диэри сэнэрээт оҥороҕун, эбиэттэн киэһэ дрону ыытан, бэриллибит сыалы эстэрэҕин. 21 күн иһигэр элбэҕи билбитим. Үөрэх дьиҥнээх ботуруоннарынан барбыта. Онон хара ааныттан сэрэхтээх буоларыҥ ирдэнэрэ.
Ардыгар харыс саҕа сир олоҕу быыһыыр
– Үлэ чааһынан туох мүччүргэннээх сырыылар баалларай?
– Салгыы Харьковка төннөн, БПЛА взводугар сыһыарыллыбытым. Нэдиэлэ буола-буола инники кирбиигэ киирэрбит. Симиэнэнэн үлэлиигин. Дронунан эрэспиэскэҕэ тахсаҕын. Күҥҥэ чаас аҥаардаах 20-40 мүнүүтэлээх көтүүнү оҥороҕун. Биир күн дроммун өстөөх окуопатын үрдүнэн 120 м үөһээ көтүтэ сырыттахпына, пуусканан ыппыттара. Экраным тута сүтэн хаалбыта. Дрону адьас сүтэриэ суохтаахпын. Ыксал буолбута. Онтон 400 м үөһээ тахсыыбар сибээһим кэлэн, өрө тыыммытым. Итинник түгэн буолааччы. Дьолго, биир да дрону сүтэрбэккэ кэллим. Ханна туох сорудахха бараргын билбэккин. Бирикээһинэн анал туочукаҕа тиийэн, хамаанданы кэтэһэн тураҕын.
Онтон штурмовиктары кытта тэҥҥэ сылдьан, балаһыанньаны биллэрэҕин. Ол көтөргөр албас, ньыма элбэх. “Отработать” диэн бирикээс кэллэҕинэ, төннөн, сэнэрээт ылан, быраҕаҕын. Таҥаспыт от быыһыгар үчүгэйдик көстүбэт буолан, арыт бэйэҥ киһиҥ дуу, өстөөх дуу буолара биллибэтэ уустук. Онон сэрэх, болҕомто ирдэнэр. Сулууспа кэмигэр иннигэр-кэннигэр буомба, сэнэрээт эстэрэ элбэх. Арыт биир миэтэрэ өлөр өлүүттэн быыһыыра баар.
Биирдэ чэй иһээри турдахпына, үрдүбүнэн тааҥка сэнэрээтэ ааспыта. Ол тыаһа атын, иһиирэр курдук буолбакка, оборор курдук эбит. Чуолкай миигин ыппыттар этэ. Арыый аллараа туһаайбыта буоллар, тугум да ордуо суоҕа эбит. Кэрэни бэлиэтиир буоллахха, ол дойду өҥө-быйаҥа сүрдээх. Кылгас кэмҥэ фрукта арааһа үүнэн көрдөрдө. Сирэ – хара буор. Бэл, тостубут мас силис тардар. Куһаҕана диэн, уу кэмчи. Хааччыллыы эрэ үчүгэйинэн сырыттыбыт. Ууну иһэргэр эрэ туттаҕын. Бэйэ суунарыгар “сухой душ” диэн баара абыраллаах. Иһити-хомуоһу сууйарга сииктээх салпыакканан туһанаҕын. Россия аармыйата хааччыллыыта үчүгэй диэхпин баҕарабын.
Ордук штурм кэмигэр бииргэ сулууспалыы сылдьар уолаттаргыттан элбэх киһи охторо, ону дрон нөҥүө кэтээн олороруҥ хараастабыллаах. Кыргыһыы буолан ааспытын кэннэ сарсыныгар түмүгү көрөрүҥ олус ыарахан. Хонуу миинэлэммит, балаһыанньа өссө да уҕарыйа илик буолан, доҕотторгун таһаарар кыаҕа суоххуттан кыһыйаҕын-абараҕын.
– Оҕолоргун тулаайах хаалларыам диэн куттал санаа киирэр этэ дуо?
– Ол санаа киһиэхэ барытыгар киирэр буолуохтаах. Оннук түгэҥҥэ судаарыстыба өйөбүлэ баара уоскутар. Биир бэйэм эр киһи буолан, иэспин толоро сылдьарбын кэргэним, оҕолорум, чугас дьонум өйдүүллэр диэн эрэллээх этим. Дойдубун көмүскүүр кыахтаах эбиппин, бэйэм кылааппын уктум диэн билигин санаам бөҕөх.
– Оҕустарбыт курдуккун дуо?
– Түһээн, дроннартан куотарым. Дьокуускайга оскуола оҕолорун кытта көрсүһүүгэ кэпсии олорон, утары проектор уота тыкпытыгар кылгас кэмҥэ саҥабыттан матан ылбыттааҕым. Эмп-томп, сынньалаҥ көмөтүнэн чөлгө түһэргэ үлэ барара олус наада. Маннык санаторий, өйөбүл баара абыраллаах.
– Дойдуҥ дьоно хайдах көрүстүлэр? Үйэтитиигэ хайдах үлэлэһэр былааннааххыный?
– Сэтинньи саҥатыгар тиийэн, тута үлэбэр тахсыбытым. Депутатскайга пуорка былакааттаах киирэн көрсүбүттэрэ. Оскуолам остолобуойугар остуол тардыбыттар этэ.
Үүнэр көлүөнэ дойдутун историятын, кини көҥүл, эйэлээх олоҕун иһин туох үлэ барбытын, ким сиэртибэ буолбутун билиэхтээх. Учуутал, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа да буоларым быһыытынан, ити чааһыгар үлэлэһэр ытык иэстээхпин. Онон бу сырыыбын оҕолорго, ыччаттарга кэпсээн, ааспыт суолум историяҕа киирэригэр үлэлэһэр былааннаахпын.
***
Уйаара КУСТУК
Оставить комментарий