Билиҥҥи Саха сирин сиригэр-уотугар плейстоцен үйэтин саҕана сэлиилэри (мааманнары) кытта тэҥҥэ үөскүү сылдьыбыт, икки тыһыынча сыл анараа өттүгэр айылҕа уларыйыытын уонна икки атахтаах аһара бултаабытын түмүгэр сүппүт кыыллары аҕалан дьиэтитии 2006 сыллаахха, Канаада Тулалыыр эйгэҕэ министиэристибэтэ уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата бииргэ үлэлэһэр сөбүлэһиини түһэрсиэхтэриттэн ыла, саҕаламмыта.
Ол түмүгэр Канаада былаастара Саха сиригэр туох да төлөбүрэ суох “Элк-Айленд” национальнай пааркаҕа (Альберта провинция, Канаада) улааппыт хас да уон эдэр бизону биэрбиттэрэ. Аан бастакытын кэнтиниэнтэн кэнтиниэҥҥэ 30 ойуур бизонун тиэйэн аҕалар үлэ саҕаламмыта, ол кыыллар Саха сиригэр кэлэннэр сүөһү төрдө буолбуттара. Онно анаан 2006–2009 сыллардаахха Хаҥалас улууһугар “Уус Буотама” уонна Горнайга “Тыымпынай” питомниктары туппуттара. Иккис бөлөх 30 бизону 2011 сыллаахха аҕалбыттара, 2013 сыллаахха биир оччо кыыл кэлбитэ. Ити кэннэ 2020 сыллаахха эмиэ ол пааркаттан өссө биир үөрү аҕалбыттара.
Сыаналаах күндү “айанньыттары” Канаадаттан Саха сиригэр аҕалар баһырхай бырайыагы хара ааныттан АЛРОСА хампаанньа хааччыйбыта. Кыыллар саҥа сиргэ эрэйи-муҥу көрбөккө, холкутук айаннаан кэлэллэриттэн кинилэр манна хайдах дьиэтийэллэрэ быһаччы тутулуктаах. Бизоннары Канаада Эдмонтон куоратыттан “АЛРОСА” авиа-хампаанньа “Ил-76” сөмөлүөтүнэн аҕалбыта.
“Саха сирин ойуурдаах түөлбэлэригэр бизоннары дьиэтитии” бырайыак сүрүн соруга – бизоннар өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар кимтэн да, туохтан да тутулуга суох айылҕаҕа көҥүл төрөөн-ууһаан, дьиэтийэн биир ареалы үөскэтиэхтээхтэр”, – диэн Биология ресурсаларын, ураты харыстанар сирдэр уонна аан айылгылар дириэксийэлэрин салайааччыта Иван Попов кэпсээтэ.
Ойуур бизона – аныгы туйахтаах кыыллар биир саамай улахан бэрэстэбиитэллэрэ. Атыыр кыыл ыйааһына 850 киилэҕэ, арҕаһынан үрдүгэ – 1,9, оттон устата – 2,4 миэтэрэҕэ тиийиэн сөп. Тыһы бизон 500–600 киилэ ыйааһыннаах буолар. Биир саастаах борооску 170–220 киилэ ыйааһыннаах, арҕаһынан үрдүгэ – 1,2 миэтэрэ.
Кыыллар тыйыс айылҕалаах сиргэ кэлэн үчүгэйдик дьиэтийбиттэрэ, төрөөн-ууһаан барбыттара. 2008 сыллаахха Канаада пааркатын исписэлиистэрэ Саха сиригэр төрөөбүт ньирэйдэр үчүгэй туруктаахтарын бигэргэппиттэрэ. Бизоннар сорохторо хааччахха тураллар, сорохторун көҥүл ыыппыттара. 2017–2018 сс. эспэримиэн быһыытынан хас даҕаны бизону Горнай улууһугар “Сиинэ” айылҕа пааркатыгар ыыппыттара. Билигин ол көҥүл барбыт кыыллар Сиинэ үрэх орто тардыытыгар этэҥҥэ дьиэтийэн, саҥаттан-саҥа сирдэри баһылыыллар. Кэлиҥҥи кэтээн көрүү чахчыларынан, ахсааннара 90-ҥа тиийбит. Исписэлиистэр кинилэри GPS-моойторук көмөтүнэн кэтииллэр.
“20 сыл устата эрдэттэн былааннаан, көрөн-истэн ииппиппит түмүгэр, өрөспүүбүлүкэбитигэр бизон ахсаана уон төгүл эбиллэн, 308 буолла. “Уус Буотама” питомникка – 40, “Тыымпынайга” – 130 кыыл турар. Питомниктар төрүүр-ууһуур тыһы бизоннары иитэллэр, көрөллөр-истэллэр, олортон төрүөх ылаллар, туристары сырытыннараллар, кэпсииллэр-сырдаталлар, ону тэҥэ кыыллар хайдах дьиэтийэллэрин сэргэ тулалыыр эйгэҕэ хайдах дьайалларын чинчийэллэр.
Сыл аайы Саха сиригэр түөрт уонча ньирэй төрүүр. Холобур, быйыл бастакы ньирэй Космонавтика күнүгэр, муус устар 12 чыыһылатыгар, төрөөбүтэ. Сорох кыыллары атын эрэгийиэннэргэ – Магадааҥҥа, Иркутскайга уонна Бүрээтийэҕэ – биэрэбит. Ол гынан баран, олус сэрэнэн уонна харыстаан. Тоҕо диэтэххэ, Саха сиригэр бизон ахсаанын тыһыынчаҕа тиэрдэр былааннаахпыт. Биһиги ааҕыыбытынан, этэҥҥэ буоллаҕына, 2035 сылга ону ситиһиэхтээхпит”, – диэн биэдэмистибэҕэ иһитиннэрдилэр.
2035 с. кыҥаан оҥоһуллубут кэнсиэпсийэ чэрчитинэн, бизон көҥүл үөрдэрин Саха сирин атын улуустарыгар эмиэ көҥүл ыытар былаан баар. Бу бырайыак кыыл-сүөл арааһын (биоразнообразие) чөлүгэр түһэрэргэ Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн планета таһымыгар суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, ойуур бизона сэлиини кытта эт саастыы кыыл. Итини таһынан, Саха сирэ Евразия хотугулуу-илиҥҥи эҥээригэр бизоннар естественнэй-историческай ареалларын чөлүгэр түһэрэр соруктаах. Олох кэлин баҕар ойуур бизонун киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэрэргэ, сынньатарга уонна тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытыгар туһанар сабалаҕанар.
Илиини утары ууннахха
2024 сыллаахха АЛРОСА СӨ Экологияҕа министиэристибэтин Биология ресурсаларыгар, ураты харыстанар сирдэргэ уонна аан айылгыларга дириэксийэтин кытта Хаҥалас улууһугар баар “Уус Буотама” питомникка бизоннар хааччахтарын саҥардары уонна бэтэринээринэй тылбыы өрөмүөнүн үбүлүүр тус сыаллаах икки дуогабары түһэрсибитэ.
“Биһиги АЛРОСА хампаанньаҕа айылҕа, кыыл-сүөл харыстабылын тэрээһиннэригэр элбэх сыллаах үтүө үлэтин, Уус Буотаматааҕы питомникка өйөбүлүн иһин махталбытын тиэрдэбит. Биһиги хааччахпытын өрөмүөннээбиппит таһынан, туристары көрсөргө аналлаах оборудованиены атыыластыбыт, балаҕаммытын, ыалдьыттары түһэрэр дьиэлэрбитин, тылбыыбытын саҥартыбыт, атыны да оҥордубут.
Бэтэринээринэй тылбыы диэн питомник биир сүрүн тутуута буолар. Бу анал оҥоһуулаах тутуу көмөтүнэн зоологтар уонна бэтэринээрдэр араас бороссодуураны оҥороллор. Тылбыы баар буолан бизон үөрүн сатаан араарабыт, бэл, хас биирдии кыылы туһунан тутуохпутун сөп. “Уус Буотама” питомник тылбыыта бастаан 2006 сыллаахха маһынан оҥоһуллубута. Элбэхтик туттуллар буолан, кэлин эркинэ уонна баҕаналара эргэрбиттэрэ, киһи туттар кыаҕыттан ааспыта. Онон кыыллар эчэйбэттэрин туһугар, саҥардыахха наада этэ.
Питомник күрүөтэ-хаһаата, хааччахтара кэмигэр өрөмүөннэнэн иһэллэрэ бизоннары этэҥҥэ, доруобуйаларыгар куттала суох тутарга көмөлөһөр. Онон ийэ сүөһүлэрбит уонунан сыл үчүгэйдик туруохтарын, этэҥҥэ төрөөн-ууһаан көҥүл сылдьар кыыллар ахсааннарын хаҥатыахтарын сөп”, – диир Иван Попов.
Ойуур бизона аан дойду биир саамай улахан уонна сүтэр кутталлаах үүт аһылыктаах кыыла буолар. Онон маннык бырайыактар бизон курдук ураты кыылы харыстыырга улахан суолталаахтар. Питомниктар сайдан, кыылларга табыгастаах усулуобуйа тэриллэн истэҕин аайы, ахсааннара элбээн иһиэн сөп. АЛРОСА хампаанньа Саха сиригэр кыыл-сүөл арааһын элбэтэр бырайыактары эрэллээхтик өйөөбүтэ хас эмэ уон сыл буолла. Бизон питомниктарын өйүүр, овцебыктары, алтан харах хаастары, кыыл табаны уонна да атын сэдэх кыыллары харыстыырга аналлаах бырайыактар бааллар. Бу буолбатах дуо, кыыл-сүөл ахсаанын харыстыырга, төрөөбүт өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар эппиэтинэстээх сыһыан биир бастыҥ холобура?
***
Андрей Шилов бэлэмнээтэ
Наталья ИВАНОВА хаартыскалара
Оставить комментарий